Sözleşmeden Dönme ve Fesih Farkı | TBK 125-126

Sözleşmeden Dönme ile Fesih Arasındaki Temel Fark

Ayırımın başlangıç noktası sözleşmenin edim yapısıdır. Satış gibi edimin bir defada veya kısa bir ifa sürecinde tamamlandığı ilişkiler ani edimli; kira, abonelik, sürekli tedarik, bakım ve danışmanlık gibi edimin zamana yayıldığı ilişkiler sürekli edimli nitelik taşır. Sözleşmeye verilen başlık tek başına belirleyici değildir. Tarafların fiilen üstlendiği edimler ve ekonomik amaç esas alınır.

Cayma hakkı ve ikale de bu iki kavramdan ayrıdır. Tüketici mevzuatındaki cayma hakkı çoğu zaman bir ihlal aramadan belirli süre içinde kullanılır. İkale ise tarafların sözleşmeyi karşılıklı anlaşmayla sona erdirmesidir. Dönme ve fesih ise şartları oluştuğunda tek taraflı yenilik doğuran hak niteliği taşır.

Temerrüt, Ek Süre ve Seçimlik Hakların Hukuki Dayanağı

TBK m.125 ve m.126 doğrudan uygulanmadan önce borçlunun temerrüdü belirlenir. Borç muaccel olmalı; borçlu, kanunda ihtarı gereksiz kılan bir durum yoksa alacaklının ihtarıyla temerrüde düşmelidir. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede alacaklı, TBK m.123 uyarınca borçluya uygun bir ifa süresi verir veya bu sürenin hâkimce verilmesini ister.

Ek süre her olayda zorunlu değildir. TBK m.124; süre vermenin etkisiz kalacağının borçlunun durum veya tutumundan anlaşılması, gecikme yüzünden ifanın alacaklı için yararsız hâle gelmesi ve belirli zamanda ifa edilmezse artık kabul edilmeyeceğinin sözleşmeden anlaşılması hâllerini açıkça sayar. Bu üç istisna yoksa ek süre atlanmamalıdır.

Hangi Hak Nasıl Seçilir?

Hukuki sonuç, bildirimin başlığına değil seçimin içeriğine göre kurulur. Aşağıdaki sıra izlenmeden gönderilen tek cümlelik “iptal” bildirimi; iade, tazminat ve temerrüt taleplerini belirsiz bırakır.

1. Sözleşmenin türünü belirleyin. Edim bir defada mı tamamlanıyor, zamana mı yayılıyor, yoksa karma bir yapı mı var? İfasına başlanmış sürekli sözleşmede TBK m.126 özel önem taşır.
2. İhlali hukuken nitelendirin. Hiç ifa etmeme, geç ifa, eksik ifa, ayıplı ifa ve ödeme temerrüdü aynı değildir. Satış, eser, kira ve tüketici sözleşmelerindeki özel seçimlik haklar ayrıca incelenir.
3. Muacceliyet ve temerrüdü kurun. Vade, ihtar, karşı edimin sunulması ve borçlunun savunması kontrol edilir. Kendi edimini sunmayan taraf, karşı tarafı her durumda temerrüde düşüremez.
4. Ek süreyi verin veya TBK m.124 istisnasını gösterin. “Süre gereksizdi” sonucu, somut olay ve sözleşme kaydıyla açıklanır.
5. Seçilen hakkı, o hak için geçerli sürede ve açıkça bildirin. TBK m.125/2 kapsamında ifa ve gecikme tazminatı yerine ifa etmeme tazminatı veya dönme yolu seçilecekse, ifadan ve gecikme tazminatından vazgeçme iradesi hemen bildirilmelidir. İfa talebinin sürdürülmesi ile TBK m.126 veya özel hükümlere dayanan fesihte uygulanacak bildirim ve süre koşulları ayrıca değerlendirilir. İade ve tazminat talepleri ayrı kalemler hâlinde belirtilir.

Sözleşmeden Dönmenin İade ve Tazminat Sonuçları

Dönme beyanı geçerli biçimde sonuç doğurduğunda taraflar henüz yerine getirilmemiş karşılıklı edimlerden kurtulur. Daha önce verilen para, mal veya başka edimler geri istenir. İade; yalnız “ödediğimi geri ver” hesabı değildir. Kısmi ifa, malın kullanımı, değer kaybı, sağlanan fayda, faiz, masraf, mahsup ve karşı alacaklar tasfiye hesabına girer.

TBK m.125, birbirinden farklı iki zarar yolunu ayırır. Alacaklı ifadan vazgeçip borcun ifa edilmemesinden doğan zararını isterse, sözleşme gereği gibi ifa edilseydi bulunacağı ekonomik durum esas alınır. Alacaklı sözleşmeden dönerse ve borçlu temerrütte kusursuz olduğunu ispatlayamazsa, sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğranılan zarar talep edilir. Talep türü ve zarar hesabı dilekçede birbirine karıştırılmamalıdır.

Dönme hakkının şartları yokken gönderilen kesin bir sona erdirme beyanı, bildirimi yapan tarafın sözleşmeye aykırı davranması sonucunu doğurur. Bu nedenle önce ihlal, süre ve seçimlik hak; sonra iade ve tazminat hesabı kurulmalıdır.

Sözleşmenin Feshinin İleriye Etkili Sonuçları

TBK m.126, ifasına başlanmış sürekli edimli sözleşmeyi düzenler. Fesih, ilişkiyi belirlenen sona erme anından sonrası için bitirir. Feshe kadar doğmuş kira, ücret, hizmet bedeli, teslim borcu, faiz veya ceza koşulu sırf fesih nedeniyle silinmez. Taraflar geçmiş dönemin hesabını çıkarır; gelecekteki edimler ise sona erer.

Fesih olağan veya haklı nedenle derhal fesih biçiminde ortaya çıkar. Olağan fesihte sözleşme süresi ve ihbar öneli; derhal fesihte ihlalin ilişkiyi sürdürmeyi objektif olarak beklenemez hâle getirecek ağırlığı incelenir. Sözleşmedeki özel fesih maddesi ve ilgili sözleşme tipine ait emredici hükümler öncelikle uygulanır.

Sürekli edimli sözleşmenin ifasına henüz başlanmamışsa TBK m.126’nın açık “ifasına başlanmış” şartı ayrıca değerlendirilir. Bu durumda TBK m.125 genel sistemi, sözleşmenin özel hükümleri ve sözleşme tipine özgü sona erme kuralları birlikte uygulanır.

Dönme veya Fesih Bildirimi Nasıl Hazırlanır?

Bildirim, muhatabın hangi olay nedeniyle hangi hukuki sonucun doğduğunu anlayacağı açıklıkta olmalıdır. Güçlü bir bildirim aşağıdaki unsurları tek metinde gösterir:

• Taraflar, sözleşmenin tarihi, konusu ve varsa numarası.
• İhlal edilen edim, vade ve ihlalin gerçekleştiği tarih.
• Önceki ihtar, verilen ek süre ve tebliğ bilgisi; süre verilmemişse TBK m.124 dayanağı.
• İfa talebi, ifadan vazgeçme, dönme veya fesih seçeneklerinden hangisinin kullanıldığı.
• Fesih seçildiyse sona erme tarihi ve ihbar öneli.
• İade edilecek edimler, banka bilgisi, teslim yöntemi ve kesin süre.
• Tazminat, faiz, ceza koşulu ve diğer hakların saklı tutulduğu ölçüde açık talep.
• Ekler, deliller ve bildirimin ulaştığını kanıtlayan gönderim kaydı.

Dönme ve fesih beyanı muhataba ulaştığında hukuki sonuç üretir. Sonradan “aslında yalnız pazarlık yapmak istemiştim” açıklaması belirsizliği gidermez. Taslak gönderilmeden önce sözleşme, tebligat adresi, KEP kaydı ve talep sonucu son kez kontrol edilmelidir.

Sözleşme Türlerine Göre Uygulama Örnekleri

Satış ve kesin vadeli teslim

Tarafların ifa gününü birlikte belirlediği ve borcun o gün ifa edilmediği durumda, TBK m.117/2 uyarınca ayrıca ihtar gerekmeksizin temerrüt oluşur. Ancak teslim için bir takvim günü belirlenmesi, tek başına TBK m.123’teki ek süreyi ortadan kaldırmaz. Sözleşmeden, ifanın belirlenen anda veya süre içinde gerçekleşmemesi hâlinde artık kabul edilmeyeceği anlaşılıyorsa TBK m.124/3 uygulanır. Gecikmiş teslim alacaklı için yararsız kalmışsa TBK m.124/2 ayrıca değerlendirilir. Ek süre gerekmemesi, TBK m.125’teki hak seçimi ve bildirim koşullarını ortadan kaldırmaz.

Sürekli tedarik, yazılım ve bakım

Aylık tedarik veya sürekli hizmet ilişkisinde edimler zamana yayılır. Temerrüt ve sözleşmedeki fesih şartları gerçekleştiğinde ilişki ileriye etkili sona erdirilir; feshe kadarki teslim ve hizmet bedelleri hesapta kalır. Lisans erişimi, veri iadesi, gizli bilgi ve kapanış işlemleri tasfiye protokolünde açıkça düzenlenir.

Eser ve inşaat sözleşmesi

İşin bir kısmının tamamlanmış olması, tek başına sözleşmeden dönmeyi engellemez veya dönme hakkı vermez. Gecikmede TBK m.473, ayıpta TBK m.475 ve somut sözleşmenin özellikleri birlikte değerlendirilir. Tamamlanma oranı, teslim, ayıp, gecikme, iş sahibinin yararı ve TBK’nın eser sözleşmesine özgü hükümleri birlikte incelenir. Başka yükleniciye tamamlama maliyeti ve mevcut imalatın ekonomik değeri bilirkişi hesabına konu edilir.

Kira ve iş ilişkisi

Kira sözleşmesinde ödeme temerrüdü ve fesih için TBK’nın kira hükümlerindeki özel süreler uygulanır. İş sözleşmesinde ise İş Kanunu ile TBK’nın hizmet sözleşmesine ilişkin emredici hükümleri önceliklidir. Genel m.125–126 anlatımı, özel sona erme düzenini ortadan kaldırmaz.

Cayma, İkale ve Özel Sözleşme Rejimleri

Tüketici, kira, iş, acentelik, eser, taşınmaz satış vaadi ve finansal kiralama gibi alanlarda özel hükümler bulunur. Bu nedenle yalnız TBK m.125 veya m.126 okunarak kesin sonuç kurulmaz. Genel hüküm, sözleşme tipinin özel maddeleriyle birlikte değerlendirilir.

Delil, Süre, Arabuluculuk ve Dava Hazırlığı

Dosyanın ilk işi kronoloji tablosudur. İmza, vade, teslim, fatura, ödeme, ihlal, ihtar, ek süre, tebliğ ve sona erme tarihleri tek çizelgede gösterilir. Sonra talebin iade, alacak, tazminat, ceza koşulu, aynen ifa veya tespit niteliği belirlenir.

Ticari para alacağı, tüketici, iş veya kira uyuşmazlığı niteliğine göre dava şartı arabuluculuk uygulanır. Görevli mahkeme ile arabuluculuk zorunluluğu; tarafların tacir veya tüketici sıfatı, sözleşmenin konusu ve talep sonucuna göre belirlenir. Dava şartı arabuluculukta 6325 sayılı Kanun m.18/A/15 uyarınca, arabuluculuk bürosuna başvuru tarihinden son tutanağın düzenlenmesine kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. İhtiyari arabuluculukta ise m.16/1 uyarınca başlayan süreçten sona ermeye kadar geçen süre, m.16/2 gereğince zamanaşımı ve hak düşürücü süre hesabına katılmaz. Tarafların kendi aralarında yürüttüğü sıradan uzlaşma görüşmeleri bu kanuni süreçlerle aynı değildir. Arabuluculuğun sürelere etkisi ile sözleşmenin sona erdirilmesi için gerekli irade açıklaması ve bildirim koşulları ayrı ayrı incelenir.

Delil kaybolma riski varsa noter tespiti, elektronik kayıtların korunması veya delil tespiti değerlendirilir. İade veya tazminat alacağının tahsilini güvenceye almak için şartları varsa ihtiyati haciz gündeme alınır.

Mersin’de Sözleşme Uyuşmazlığının İncelenmesi

Mersin, Tarsus, Erdemli, Silifke ve diğer ilçelerde de dönme ve fesih bakımından aynı TBK hükümleri uygulanır. Yerel bağlantı hukuki hakkın içeriğini değiştirmez; yetkili mahkeme, arabuluculuk bürosu, tebligat, keşif ve bilirkişi işlemlerinin planlanmasında önem taşır.

İnceleme; sözleşme ve eklerinin okunması, kronolojinin çıkarılması, karşı tarafın temerrüdünün kurulması, ek süre gereğinin belirlenmesi ve seçilecek hakkın parasal sonucunun hesaplanmasıyla tamamlanır. Büronun tek fiziksel ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki dosyalar işlem türü elverdiğinde çevrim içi belge incelemesiyle değerlendirilir.

Sözleşme ve Uyuşmazlık Çözümünde İlgili Rehberler

• Ticari sözleşme hazırlama ve inceleme
• Kapora iadesi ve sözleşmeden dönme
• Tüketici hakem heyeti başvurusu
• Taşınmaz satış vaadi sözleşmesi
• İnşaat sözleşmesinde ayıp ve gecikme
• Ticari dava ve zorunlu arabuluculuk
• Kira uyuşmazlıklarında arabuluculuk
• Menfi tespit davası ve icra riski

Resmî Kaynaklar

Arabuluculuk sürelerine ilişkin dayanaklar: 6325 sayılı Kanun m.16 ve 7155 sayılı Kanun m.23 ile eklenen 6325 m.18/A/15. Bu TBMM sayfaları kanunların kabul metinleridir; sonraki değişiklikler konsolide mevzuattan takip edilir.

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — güncel konsolide metin
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — TBMM’de kabul edilen tam metin
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — tacir bildirimleri
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun
• Yargıtay Karar Arama — resmî içtihat veri tabanı

Son mevzuat ve kaynak kontrolü: 31 Ağustos 2026.