Etkinlikte Ses ve Işık Sistemi Çalışmazsa Teknik Firmanın Sorumluluğu

Ticari etkinlikte ses veya ışık sisteminin çalışmaması, teknik firmanın üstlendiği borca göre ücret indirimi, giderim, sözleşmenin sona erdirilmesi ve tazminat taleplerine yol açar. Yalnız cihaz kirasında TBK m. 301 ve 304–308; belirli bir teknik kurulum sonucunun üstlenildiği işte m. 470–478 esas alınır. Arızanın varlığı bütün organizasyon giderlerinin otomatik teknik firmaya aktarılmasını sağlamaz; ihlal edilen edim, gerçek zarar ve nedensellik gösterilir.

İlk ayrım, ekipmanın çalışır teslimi ile program boyunca işletilmesidir. Sonraki inceleme ses denemesi, enerji kaynağı, yedek cihaz taahhüdü, operatör müdahalesi ve bildirimin zamanına yönelir. Bu kayıtlar olmadan arızayı yalnız elektrik kesintisine veya yalnız teknik firmaya bağlamak hukuki hesabı eksik bırakır.

Teknik ekip hangi sonucu üstlendi?

Etkinlikte sesin kesilmesi, ses ve ışık firmasının sözleşmedeki borcuyla birlikte incelenir. Teklifte yalnız cihazların belirli saatlerde kullanıma bırakılması yazıyorsa ekipman kirası; seslendirme sisteminin tasarlanması, kurulması, denenmesi ve program boyunca işletilmesi üstlenilmişse daha geniş bir teknik hizmet ilişkisi vardır. TBK m. 19 uyarınca sözleşmenin adı değil, tarafların gerçek ortak iradesi esas alınır.

Teknik ek, kabul edilmiş ekipman listesi, salon planı ve program akışı birlikte okunmalıdır. Sahneye ses verilmesi, izleyici alanının tamamının kapsanması, sunum sesinin aktarılması ve kayıt çıkışının sağlanması birbirinden farklı işlerdir. Firma bunların tamamını üstlenmişse yalnız hoparlörleri sahaya getirmesi borcun eksiksiz ifasını göstermez. Sonradan iletilen tek taraflı beklenti ise kendiliğinden başlangıçtaki sözleşmeye eklenmez.

Organizatörün otelle yaptığı salon anlaşması, sanatçının teknik şartnamesi ve teknik firmanın kabulü aynı belge değildir. Sanatçı şartnamesinin firmaya gönderildiği ve hangi sürümünün kabul edildiği belirlenmelidir. Yalnız başka bir sözleşmeye eklenmiş şartnamenin teknik tedarikçi tarafından bütünüyle üstlenildiği varsayılmaz.

Cihaz kirası ile işletilen sistemin teslimi nasıl ayrılır?

TBK m. 299’da kira, bir şeyin kullanılmasının veya kullanımla birlikte yararlanılmasının bedel karşılığında bırakılmasıdır. Cihazı organizatörün kendi personeli teslim alıp çalıştırıyorsa teslim edilen cihazın uygunluğu ve kiracının kullanımı önem kazanır. Firmanın kendi ekibi bütün sistemi kontrol ediyor, belirli bir kurulum sonucunu meydana getiriyorsa TBK m. 470 ve devamındaki eser hükümleri ilgili edim yönünden değerlendirilir.

Aynı paket içinde kira, kurulum ve program boyunca teknik işletim bulunması mümkündür. Bu durumda her talep, ihlal edilen borçla ilişkilendirilir. Cihazın fiziksel arızası, yanlış kablolama, operatörün kararlaştırılan saatte bulunmaması ve organizatörün dış kaynaktan gönderdiği bozuk ses dosyası tek hukuki olay gibi yazılmamalıdır. Bedelin tek faturayla kesilmesi bu ayrımı ortadan kaldırmaz.

Bu inceleme şirketlerin ticari etkinlik için aldığı teknik hizmete ilişkindir. İzleyicinin organizatörden bilet iadesi istemesi ayrı sözleşmeden doğar. Konser iptalinde bilet iadesi rehberi izleyici yönünü açıklar; organizatörün teknik tedarikçiye yönelteceği talepte tedarikçinin kendi borcu ve ihlali ayrıca gösterilmelidir.

Ses denemesi ve etkinliğe hazır olma saati neden belirleyicidir?

Kurulumun tamamlanacağı saat, ses denemesinin yapılacağı saat ve kapıların açılacağı saat aynı olmayabilir. Sözleşme bu aşamalara ayrı süre koymuşsa her aşama kendi kaydıyla karşılaştırılır. Etkinlik başlamadan cihazların salonda bulunması, kabul edilen ses denemesinin tamamlandığını göstermez. Deneme tutanağında hangi girişlerin, mikrofonların ve çıkışların kontrol edildiği belirtilmelidir.

Teknik firmanın çalışması için salonun açılması, sahnenin hazır olması veya kararlaştırılan enerji bağlantısının sağlanması gerekiyorsa bu hazırlıkların zamanı da kaydedilir. TBK m. 106 bakımından gerekli hazırlık fiilinin haklı sebep olmadan yapılmaması alacaklı temerrüdü oluşturabilir. Bununla birlikte geç açılan salon, firmanın önceden eksik getirdiği cihazı veya hiç görevlendirmediği operatörü kendiliğinden açıklamaz.

Kontrol listesi gerçek işlemi göstermelidir. Bütün kutuların sonradan aynı anda işaretlenmesi yerine testin saati, katılan kişiler, görülen aksaklık ve giderim kaydı korunur. Böylece kurulumda mevcut kusur ile program sırasında meydana gelen değişiklik birbirinden ayrılır.

Kiralanan ses cihazının çalışmaya elverişli olması

TBK m. 301, kiraya verenin eşyayı kararlaştırılan tarihte amaçlanan kullanıma elverişli teslim etmesini ve kira süresince bu durumda bulundurmasını düzenler. Belirli salon ve program için kabul edilmiş cihazların sözleşmedeki kullanımı karşılaması gerekir. Teknik firmanın yalnız cihaz adını yazıp kabul ettiği kullanım amacını tamamen dışlaması, sözleşmenin bütünüyle karşılaştırılır.

Bu borç, organizatörün sonradan sınırsız sayıda yeni kullanım istemesine izin vermez. İlave salon, yeni yayın hattı veya kabul edilen programdan farklı teknik ihtiyaç ayrıca kararlaştırılmış olmalıdır. Başlangıçta bildirilen koşullara uygunluk ile sonradan değiştirilen koşullar için gereken ek hizmet aynı bedel ve sorumluluk hesabına gelişigüzel dahil edilmez.

M. 301, konut ve çatılı işyeri dışındaki kiralarda da kiracı aleyhine genel işlem koşullarıyla hükme aykırı düzenleme yapılmasını engeller. Standart formdaki “cihaz ne durumda olursa olsun bütün kira ödenir” kaydı, sırf imza bulunduğu için denetim dışında kalmaz. TBK m. 20–25 kapsamında sözleşmeye dahil olma ve içerik denetimi ayrıca yapılır.

Arıza kira ilişkisinde hangi hakları doğurur?

TBK m. 304, teslim anındaki önemli ayıpta temerrüt veya sonradan ortaya çıkan ayıba ilişkin sorumluluk hükümlerine başvuru imkânı tanır. M. 305–306 kapsamında giderim, uygun koşullarda ayıpsız benzeriyle değiştirme, bedel indirimi ve önemli ayıpta fesih değerlendirilir. Kiralananın kullanımını önemli ölçüde engelleyen ayıp için verilen uygun sürede giderim yapılmaması fesih bakımından önemlidir.

TBK m. 307 uyarınca bedel indirimi, kullanımını etkileyen ayıbın kiraya veren tarafından öğrenilmesinden giderilmesine kadar geçen dönemle ilişkilidir. Arızanın sadece organizatörün kendi ekibinde konuşulması, kiraya verene bildirildiğini her durumda göstermez. Ayıp nedeniyle kira bedelinde indirim incelemesindeki dönem ve oran ayrımı, kısa süreli ekipman kiralarında da dikkate alınmalıdır.

TBK m. 308 gereğince kiraya veren kusuru olmadığını ispat etmedikçe ayıptan doğan zararları öder. Kiracı ise m. 318 uyarınca kendisinin gidermekle yükümlü olmadığı ayıbı gecikmeksizin bildirmelidir. Bildirimin gecikmesiyle büyüyen kayıp, ilk arızanın yarattığı kayıptan ayrı belirlenir.

Kurulmuş sistem hatalıysa eser hükümleri nasıl uygulanır?

Belirli teknik kurulum sonucunun üstlenildiği işte TBK m. 471 mesleki ve teknik kurallara uygun özeni düzenler. İş devam ederken yüklenicinin kusuruyla ayıplı veya sözleşmeye aykırı sonuç çıkacağı açıkça görülüyorsa m. 473/2’deki uygun süre ve üçüncü kişiye yaptırma ihtarı değerlendirilir. İş henüz teslim edilmeden ortaya çıkan sorunla teslim sonrası ayıp aynı aşamada değildir.

Teslim edilen sistem için TBK m. 474 uyarınca olağan akış içinde imkân bulunur bulunmaz inceleme ve uygun sürede bildirim gerekir. M. 475’in ücretsiz onarım, bedel indirimi ve kendi ağırlık koşullarıyla dönme hakları ilgili eser borcuna uygulanır. Ayıplı eserde iş sahibinin hakları bu seçimlerin genel şartlarını açıklar.

Ses denemesinde fark edilmeyen gizli kusur için m. 477’deki sorumluluk devam eder; sonradan ortaya çıkan ayıp gecikmeksizin bildirilmelidir. “Denemede ses geldi” imzası, programdaki bütün çalışma koşullarının usulünce incelendiğini veya yüklenicinin kasten gizlediği kusurun kabul edildiğini kendiliğinden göstermez.

Kesintinin teknik nedeni nasıl ortaya konulur?

Dosyada arıza anının programdaki yeri belirlenmelidir: konuşma sırasında mikrofon bağlantısının kesilmesi, müzik kaynağının durması, salonun bütün enerjisinin gitmesi ve ışık kontrolünün kaybolması farklı olaylardır. Arızanın başladığı ve giderildiği saat, etkilenen cihazlar, yapılan müdahale ve kullanılan yedekler kayıt altına alınır. Yalnız “sistem çöktü” açıklaması hangi borcun ihlal edildiğini göstermez.

TBK m. 112 kapsamında sözleşmeye aykırılık, gerçek zarar ve nedensellik bağı ortaya konulur; borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumludur. Teknik neden hakkında personelin ilk tahmini kesin rapor gibi sunulmamalıdır. Cihaz kayıtları, enerji kesinti bilgisi, bağlantı şeması ve müdahale kayıtları birlikte değerlendirilir.

Etkinlikte hukuka uygun elde edilmiş görüntü ve ses kayıtları, HMK m. 199 kapsamında belge niteliği taşıyabilir. Kayıtların yalnız kesilmiş bölümü yerine olayın öncesi ve sonrası korunur. HMK m. 189/2’deki hukuka aykırı delil yasağı geçerlidir; uyuşmazlık çıkması gizli ve hukuka aykırı kayıt yapılmasına genel izin vermez.

Elektrik kesintisi ve yedek cihaz taahhüdü

Enerjiyi salonun sağlaması, teknik firmanın kabul ettiği bütün önlemleri gereksiz hâle getirmez. Sözleşmede yedek güç, yedek mikrofon veya alternatif kontrol cihazı açıkça üstlenilmişse bu taahhüt ayrıca incelenir. Öte yandan bütün etkinlikler için aynı sayıda yedek cihaz getirilmesini zorunlu kılan genel bir hüküm varmış gibi sayı yazılamaz. Borcun kapsamı sözleşme, kullanım amacı ve uygulanabilir mesleki özen üzerinden belirlenir.

TBK m. 136 bakımından borçlunun sorumlu tutulamayacağı gerçek imkânsızlık ile giderilebilir arıza ayrılmalıdır. Her enerji kesintisi bütün teknik hizmeti imkânsızlaştırmaz; kullanılabilir alternatifler ve üstlenilen önlemler araştırılır. Kusursuz imkânsızlık varsa alınmış karşı edimin iadesiyle ek zarar sorumluluğu aynı sonuç değildir.

Kesinti bahanesiyle çalışır durumda bulunmayan yedek sistemin varlığı gizlenmemelidir. Yedek sağlanması ayrıca kabul edilmişse asıl enerji kesintisi ve yedek borcunun ihlali iki farklı nedensellik halkasıdır. Hangi zarar bölümünün yedek sistem çalışsaydı önleneceği teknik olarak açıklanmalıdır.

Operatör, alt ekip ve son dakika değişiklikleri

Teknik firmanın kendi personeli veya alt ekibiyle ifası TBK m. 116 kapsamında değerlendirilir. Firma kabul ettiği işletim işini başka şirkete gördürdüğünde müşteriye karşı sözleşmesel konumu kendiliğinden sona ermez. Buna karşılık organizatörün doğrudan görevlendirdiği bağımsız operatörün talimatları, firmanın kendi ekibinin davranışı gibi kaydedilmemelidir.

Program uzatılması, yeni konuşmacı eklenmesi veya kablolamanın başka ekip tarafından değiştirilmesi varsa değişikliğin zamanı ve kabulü belirlenir. Her küçük program değişikliği ilk firmanın bütün borçlarını kaldırmaz. Ancak hasarın belirli bir dış müdahaleden doğduğu kanıtlanıyorsa nedensellik değerlendirmesinde bu müdahale göz ardı edilemez.

İş sahibinin açık uyarıya rağmen verdiği talimattan kaynaklanan eser ayıbında TBK m. 476; zararın doğmasına veya artmasına katkıda ise m. 114/2 aracılığıyla m. 52 değerlendirilir. “Müşteri istedi” savunması hangi talimatın hangi arızaya yol açtığı açıklanmadan yeterli olmaz.

Başka firmadan acil sistem alınırsa gider kime yöneltilir?

Önce ilk firmaya yapılan bildirim, müdahale imkânı ve etkinliğin kalan süresi kaydedilir. Kira ilişkisinde TBK m. 306’daki uygun süre sonrası giderim; yapımı süren eserde m. 473/2’deki ihtar koşulları ayrı değerlendirilir. Genel yapma borcunda m. 113’ün ifaya izin isteme düzeni de gözden kaçırılmaz. Her ikame faturası yalnız kesilmiş olması nedeniyle otomatik ilk firmanın borcu olmaz.

Etkinliğin devamını sağlamak için alınan hizmetin kapsamı ilk sözleşmeyle karşılaştırılır. Arızalı ses sistemi yerine gerekli cihaz ve operatör alınmasıyla daha pahalı, genişletilmiş başka bir gösteri satın alınması farklıdır. Acil temin nedeniyle oluşan fiyat farkının gerekliliği, mevcut seçenekler ve alınan hizmetle açıklanır.

İlk firmaya ödenmeyen veya geri alınan bedel, yeni firmaya yapılan ödeme ve kullanılabilir kalan hizmet birlikte hesaplanır. Organizasyonun zaten yapacağı olağan gider ile arıza yüzünden doğan ek gider ayrılmalıdır. Zarar hesabı, aynı teknik hizmetin bedelini iki farklı başlıkta tekrar istememelidir.

Ücret indirimi ile organizasyonun kaybı nasıl hesaplanır?

Kesinti süresinin toplam süreye bölünmesi her dosyada tek başına doğru indirim oranını vermez. Açılış konuşmasının hiç duyulmaması ile aradaki bekleme müziğinin kısa süre kesilmesi farklı kullanım etkileri taşır. Kabul edilen hizmet bölümleri, bunların bedelleri ve gerçekten yararlanılan kısım gösterilmelidir. Teknik inceleme ile sözleşmedeki değer dağılımı birlikte değerlendirilir.

Organizatörün izleyiciye yaptığı iade, teknik firmanın otomatik ve sınırsız borcu değildir. İadenin hukuki dayanağı, arızayla ilişkisi ve gerçekten ödendiği ortaya konulur. Bütün bilet hasılatı net kâr kaybı gibi yazılmaz; yapılmayan giderler, başka sebeplerle gerçekleşen iadeler ve elde kalan gelir ayrılır.

Sözleşmede ceza koşulu varsa TBK m. 179–180 kapsamında tetikleyici ihlal, ifayla birlikte istenip istenemeyeceği ve cezayı aşan zararda kusurun ispatı ayrıca incelenir. Sırf etkinliğin aksaması kanuni sabit ceza doğurmaz. İtibar kaybı ifadesi de tutarı açıklanmamış genel bir para talebinin yerine geçmez.

Deliller, görevli mahkeme ve süreler

Cihazlar sökülmeden kimlikleri, yerleşimleri ve arızalı parçalar belgelenir. HMK m. 400–405 kapsamında delilin kaybolması veya sonradan ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde delil tespiti değerlendirilir. Tespit, ücret iadesinin kabulü anlamına gelmez; incelemenin konusu hangi teknik olgunun korunacağıyla sınırlandırılır.

Salt ekipman kirasından kaynaklanan uyuşmazlıkta HMK m. 4/1-a uyarınca sulh hukuk mahkemesi görevi ve 6325 sayılı Kanun m. 18/B/1-a kapsamındaki dava şartı arabuluculuk gözetilir. Taşınır kirası olması bu düzeni kendiliğinden dışlamaz. Teknik sonuç taahhüdünden doğan ticari para talebinde ise TTK m. 4–5 ve 5/A ilgili koşullarıyla değerlendirilir.

Eser ayıbında TBK m. 478’in teslimden başlayan taşınmaz yapı dışı eser için iki yıllık, ağır kusurda yirmi yıllık süreleri incelenir. Diğer eser alacaklarında m. 147/6; kira alacağı ve diğer sözleşmesel istemlerde m. 146–149 ile özel düzenler ayrı uygulanır. Kısa ayıp bildirimi yükümlülüğüyle dava zamanaşımı aynı değildir; bütün pakete tek bir süre yazılmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Faturada ekipman kirası yazıyorsa bütün ilişki kira mıdır?

TBK m. 19 uyarınca gerçek ortak irade ve kabul edilen iş esas alınır. Yalnız cihaz kullanımının bırakılmasıyla tasarım, kurulum ve işletimin birlikte üstlenilmesi farklıdır. Teklif, teknik ek ve görev paylaşımı incelenir; fatura başlığı bütün edimlerin hukuki niteliğini tek başına belirlemez.

Ses denemesinde imza atılması sonraki arızayı kabul etmek midir?

İmzanın hangi test ve kabulü kapsadığı belirlenir. Eser ilişkisinde TBK m. 477, kasten gizlenen veya usulünce incelemede fark edilemeyen ayıplarda sorumluluğu korur. Sonradan ortaya çıkan gizli ayıp gecikmeksizin bildirilmelidir. Denemede ses alınması bütün çalışma koşullarının doğrulandığını kendiliğinden göstermez.

Her ses firması belirli sayıda yedek mikrofon getirmek zorunda mı?

Bütün etkinlikler için tek bir yedek cihaz sayısı kanundan çıkarılamaz. Sözleşmedeki yedek taahhüdü, kabul edilen kullanım ve uygulanabilir özen standardı belirlenir. Yedek sistem açıkça üstlenilmişse sağlanmaması ayrıca borca aykırılık olarak incelenir; ana arızayla artan zarar arasındaki bağlantı gösterilir.

Salonun elektriği kesilirse teknik firma bütün sorumluluktan kurtulur mu?

TBK m. 136 için borçlunun sorumlu olmadığı gerçek imkânsızlık aranır. Enerji kesintisinin kapsamı, teknik firmanın üstlendiği önlemler ve kullanılabilir alternatifler incelenir. Kabul edilmiş yedek güç borcu ayrıca değerlendirilir. Kusursuz imkânsızlıkta karşı edimin iadesi ile ek tazminat aynı hukuki sonuç değildir.

Arızada hemen başka firmadan hizmet alınırsa fatura ilk firmaya yüklenir mi?

İlk firmaya bildirim, giderim imkânı, aciliyet ve ikame hizmetin gerekliliği ortaya konulur. Kira için TBK m. 306, yapımı süren eserde m. 473/2 ve genel yapma borcunda m. 113 farklı koşullar içerir. Yeni faturanın varlığı tek başına bütün tutarın tahsil edileceğini göstermez.

Kısa süreli kesinti bütün teknik hizmet bedelinin iadesini sağlar mı?

Kullanılamayan bölümün önemi, sözleşmenin amacı ve gerçekten alınan hizmet değerlendirilir. Kira ayıbında TBK m. 307 dönem ve ayıpla orantılı indirim ölçüsü getirir. Eser ilişkisinde m. 475 hakları kendi şartlarıyla uygulanır. Her kesintiye otomatik tam iade veya yalnız dakika hesabı uygulanmaz.

Organizatörün yaptığı bütün bilet iadeleri teknik firmadan istenir mi?

TBK m. 112 kapsamında tedarikçinin borca aykırılığı, iadelerin hukuki dayanağı, gerçek ödeme ve nedensellik gösterilir. Başka sebeplerle yapılan iadeler ayrılır. Bütün brüt hasılat doğrudan net zarar sayılmaz; yapılmayan giderler ve elde kalan gelir hesaba katılır. Aynı kayıp iki kez istenemez.

Organizatörün ekibi bağlantıları değiştirdiyse sorumluluk nasıl belirlenir?

İlk kurulum, sonraki talimat ve fiilî müdahale zaman sırasıyla karşılaştırılır. TBK m. 476 iş sahibine yüklenebilen eser ayıbını; m. 114/2 ve 52 zarara katkıyı ilgilendirir. Her müdahale bütün sorumluluğu kaldırmaz; hangi işlemin hangi arızayı veya artan zararı doğurduğu açıklanmalıdır.

Şirketler arasındaki ses cihazı kirasında görevli mahkeme hangisidir?

Salt kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıkta HMK m. 4/1-a uyarınca sulh hukuk mahkemesi görevi ve 6325 m. 18/B/1-a dava şartı arabuluculuk gözetilir. Teknik sonuç taahhüdüne ilişkin farklı ticari talepte TTK m. 4–5 ve 5/A ayrıca incelenir. Tarafların şirket olması tek başına bütün talepleri aynı mahkemeye yöneltmez.

Teknik kurulum ayıbında dava süresi ile bildirim süresi aynı mı?

Hayır. TBK m. 474 ve 477 inceleme ve ayıp bildirimini; m. 478 ayıplı eserden doğan davaların zamanaşımını düzenler. Taşınmaz yapı dışındaki eserde teslimden başlayan iki yıl, ağır kusurda yirmi yıl incelenir. Kira ve diğer sözleşmesel talepler aynı süreye otomatik tabi değildir.

İstanbul ve Mersin’deki kurumsal toplantı, konser ve ticari etkinlik dosyalarında teknik teklif, salon sözleşmesi, kabul edilen program ve arıza kayıtları birlikte incelenir. Cihazları kullanan ekip ile sözleşmenin tarafı eşleştirilir; kullanılamayan hizmet, ikame gideri ve organizasyon zararı ayrı hesaplanır. Başvuru yolu, yalnız faturanın başlığına göre değil, ileri sürülen somut borcun hukuki niteliğine göre belirlenir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 19–25, 52, 106, 112–116, 136, 146–149, 179–180, 299–308, 318, 470–478
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 4/1-a, 189/2, 199, 400–405
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu: 18/B/1-a
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: 4, 5, 5/A

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →