Alacaklıya ve Temsilcisine İfa Yapılamıyorsa Ne Olur? TBK 111
Borç, borçlunun kusuru olmaksızın alacaklıdan kaynaklanan kişisel bir sebeple alacaklıya veya temsilcisine ifa edilemiyorsa TBK 111 uygulanır. Borçlu, alacaklının temerrüdünde olduğu gibi tevdi veya sözleşmeden dönme hakkını kullanabilir. Ancak yalnız alacaklıya ulaşmakta güçlük çekilmesi, bütün şartların gerçekleştiğini göstermez. İfanın yetkili temsilciye de yapılamadığı ve engelin borçlunun kusurundan doğmadığı belirlenmelidir.
Bu düzenleme, alacaklının kişisel durumundan kaynaklanan engel karşısında borçlunun borcunu hukuka uygun biçimde sona erdirebilmesini sağlar. Borcu kendi hesabında bekletmek, herhangi bir yakına teslim etmek veya sözleşmeyi tek taraflı olarak kapanmış saymak aynı sonuç değildir. Hangi edimin ifa edileceği, kimin kabul yetkisi bulunduğu ve kanunun o edim için hangi yolu tanıdığı birlikte incelenir.
TBK 111’deki kişisel ifa engeli nedir?
TBK 111, alacağın kime ait olduğunda veya alacaklının kimliğinde duraksama ile alacaklıdan kaynaklanan diğer kişisel sebepleri düzenler. Bu yazının konusu son gruptur: Alacaklı bilinmesine rağmen onun kişisel durumundan kaynaklanan nedenle gereği gibi ifa yapılamaması. Alacak sahibinin kim olduğu üzerinde çekişme bulunması ayrı hukuki inceleme gerektirir.
Kişisel engel, borcun konusunu veya borçlunun ödeme gücünü değiştiren olayla aynı değildir. Borçlunun parayı hazırlayamaması, malı tedarik edememesi veya kendi temsil düzenini tamamlayamaması alacaklıdan kaynaklanan sebep olarak sunulamaz. Kanunun aradığı bağlantı, ifanın neden kabul edilemediği ile alacaklının kişisel durumu arasında kurulmalıdır. Engelin yalnız adı değil, gerçek etkisi açıklanır.
Maddenin uygulanması için alacaklının davranışının mutlaka kusurlu olduğu gösterilmez. TBK 111’in açık şartı, borçlunun kusuru olmaksızın ifanın yapılamamasıdır. Alacaklıya kusur yüklemekle borçlunun ifayı gerçekleştirememesindeki kusursuzluğunu ortaya koymak farklı sorulardır. Başvuruda kanunda bulunmayan kasıt şartı aranmadığı gibi, borçlunun kendi eksikliği de göz ardı edilmez.
Alacaklıya ifa yapılamaması tek başına yeterli mi?
Kanun alacaklıya veya temsilcisine ifa edilememesinden söz eder. Bu nedenle alacaklının şahsen kabul edememesiyle borcun hiç kabul edilememesi aynı değildir. İfayı kabul etmeye yetkili temsilci bulunuyorsa onun yetkisi ve kabul imkânı incelenir. Yetkili temsilciye gereği gibi ifa yapılabilecek durumda yalnız alacaklının şahsen bulunmamasına dayanılarak TBK 111 sonucu kurulmaz.
Temsilcinin kimliği ile temsil yetkisinin kapsamı ayrı belirlenir. Dosyayı takip eden çalışan, alacaklının akrabası veya onunla aynı adreste bulunan kişi bu sıfatlar nedeniyle her borcu kabul etmeye yetkili olmaz. TBK 40 ve 41 kapsamında hangi hukuki işlem için yetki verildiği araştırılır. İfayı kabul etme yetkisi, borcun içeriğini değiştirme veya borçluyu ibra etme yetkisiyle aynı kabul edilmez.
Yetki sonradan sınırlandırılmış veya geri alınmışsa TBK 42’deki düzen dikkate alınır. Eski belgenin fotokopisinin bulunması, her işlem için güncel yetkinin devam ettiğini kanıtlamaz. Bildirimler, yetkilendirme metni ve varsa özel temsil hükümleri birlikte okunur. Yetkisiz temsilin sonuçları, yanlış kişiye işlem yapılmasının ayrı değerlendirmesini içerir.
Borçlunun kusursuzluğu nasıl gösterilir?
TBK 111’e dayanan kişi, ifanın gerçekleştirilememesine ilişkin olayları somutlaştırmalıdır. Sözleşmedeki borç, vade, ifa yeri, hazırlanan edim ve kabul yetkisi bulunan kişilere yöneltilen açıklamalar birlikte incelenir. Borçlu, kendi yerine getirmesi gereken hazırlığı yapmadan ortaya çıkan bütün gecikmeyi alacaklının kişisel durumuna yükleyemez. Kusursuzluk, genel bir iyi niyet beyanıyla tamamlanmış sayılmaz.
Yanlış adrese başvurulması, eksik bedel önerilmesi veya sözleşmedeki teslim yönteminin izlenmemesi gibi ifanın gereğine ilişkin sorunlar ayrıca ayrıştırılır. Burada belirleyici olan, somut olayda engelin nereden kaynaklandığıdır. Sonradan düzeltilmiş bir eksiklik varsa düzeltme tarihi kaydedilir. Önceki dönemde gereği gibi ifaya hazır olunmadığı hâlde bütün dönem aynı hukuki durumda gösterilmez.
HMK 190 ve 194 uyarınca dayanılan vakıalar ile deliller eşleştirilir. Hangi kayıt edimin hazır olduğunu, hangisi yetkili kabul imkânının bulunmadığını ve hangisi engelin süresini gösteriyorsa bu bağlantı açık yazılır. Tek bir yazışma bütün unsurların yerine geçmez. Başvurunun kendi belgeleri arasında tutarlı bir zaman sırası bulunmalıdır.
İfa yeri ve borcun kapsamı neden önemlidir?
TBK 89’da ifa yeri önce tarafların açık veya örtülü iradesine bağlanır. Aksine anlaşma yoksa para borcu, parça borcu ve diğer borçlar için farklı kanuni yerler belirlenir. Bu nedenle alacaklının başka yerde bulunması veya adres değiştirmesi, ifa yerinin kontrol edilmesini gerektirir. Yanlış yerdeki kabul güçlüğü doğrudan kanuni ifa engeli olarak nitelendirilmez.
Borcun konusu da açık olmalıdır. Para borcunda tutar ve para birimi; eşya tesliminde tür, miktar ve ayırt edici özellikler; diğer edimlerde yapılacak işin kapsamı belirlenir. Alacaklı kabul edemiyor diye borçlunun daha az veya farklı edim seçme hakkı doğmaz. Tevdi ya da dönme yolu, borcun gerçek içeriği üzerinden değerlendirilir.
Vade ile engelin ortaya çıktığı tarih ayrı kaydedilir. Henüz ifa zamanı gelmemiş borçla ifa zamanı geldiğinde kabul edilemeyen borç aynı tarih hesabına dayanmaz. Önceden yapılan görüşmelerin kaydı yararlı olsa da bunlar tek başına vadesi gelmiş edimin gereği gibi hazırlandığını göstermez. Başvuruda hangi aşamada hangi hak kullanıldığı anlaşılmalıdır.
TBK 106’daki alacaklı temerrüdünden farkı
TBK 106, gereği gibi önerilen yapma veya verme ediminin haklı sebep olmadan kabul edilmemesini ya da alacaklının gerekli hazırlık fiillerinden kaçınmasını düzenler. TBK 111 ise kendi koşulları bulunan diğer ifa engellerinde alacaklı temerrüdündeki hukuki yollara başvurma imkânı verir. İki hükmün dayandığı olay aynılaştırılmaz.
Kişisel engel nedeniyle kabul edememe, her durumda bilinçli biçimde kabulden kaçınma değildir. TBK 111’i uygulamak için alacaklı hakkında kanıtlanmamış bir kötü niyet iddiası kurulması gerekmez. Buna karşılık gerçek durum haklı sebep olmadan kabulden kaçınmaysa bunun TBK 106’daki unsurları ayrıca değerlendirilir. Doğru hüküm, başvurudaki olay anlatımıyla uyumlu olmalıdır.
Alacaklı temerrüdünde tevdi ve diğer yollar genel çerçeveyi açıklar. TBK 111 bu yollara atıf yapar; edimin türüne ilişkin ayrımları kaldırmaz. Borçlunun hangi hakkı kullandığı ve o hakkın nasıl tamamlandığı ayrıca gösterilir. Atıf, her dosyada aynı işlemin yapılması anlamına gelmez.
Teslim edilecek şeyde tevdi yolu
TBK 107, teslim edilecek şeyin hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere tevdi edilmesiyle borçtan kurtulmayı düzenler. TBK 111’in koşulları gerçekleştiğinde bu yoldan yararlanılır. Tevdi, borçlunun şeyi kendi deposunda veya kendi hesabında bekletmesinden farklıdır. Kanuni usule uygun bırakma işleminin gerçekten tamamlanması gerekir.
Tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler. Ticari malların hâkim kararı olmadan ardiyeye tevdi edilebilmesi TBK 107’deki özel istisnadır. Bu istisna, her eşyanın veya her para borcunun istenen üçüncü kişiye bırakılmasına izin veren genel bir kural olarak okunmaz. Hangi malın ticari mal olduğu ve bırakıldığı yerin niteliği somut işlem üzerinden belirlenir.
Mahkemeye dilekçe verilmesiyle tevdi tamamlanmış olmaz. Belirlenen yere bırakılan şeyin sözleşmedeki edimle aynı olduğu, miktarı, teslim tarihi ve kabul kaydı birlikte gösterilir. Başvuru kararında yazan hususlarla fiilen yapılan işlem farklıysa aradaki eksiklik giderilmelidir. Borçtan kurtulma iddiası yalnız kararın başlığına değil, gereği gibi tamamlanmış işleme dayanır.
Tevdi edilen şeyin belgelenmesi
Teslim tutanağında eşyanın ayırt edici bilgileri ve miktarı gösterilir. Birden fazla borca ilişkin şey bırakılmışsa hangi kısmın hangi sözleşmeye ait olduğu açıklanır. Para tevdiinde asıl alacak, faiz veya başka kalemler için ileri sürülen tutarlar ayrılır. Aynı toplamın farklı borçlarda tekrar ödeme yapılmış gibi gösterilmesi önlenir.
Tevdi belgesi ile alacaklının kişisel engelini gösteren belge farklı ispat işlevi taşır. İlki belirli edimin belirli yere bırakıldığını, ikincisi TBK 111’e başvurma nedenini ilgilendirir. Birinin varlığı diğerindeki eksikliği otomatik tamamlamaz. İfa yeri, borç tutarı veya kabul yetkisi tartışmalıysa bu konuların dayanağı ayrıca sunulur.
TBK 103’teki makbuz ve borç senedine ilişkin haklar, ifanın belgelendirilmesi bakımından ayrıca değerlendirilir. Tevdi işleminin kapsamı, mevcut borç kaydıyla karşılaştırılır. Tam veya kısmi ifa yapıldığı açık gösterilir; senedin ve muhasebe kaydının tamamı hakkında gerçekleşmemiş sonuçlar yazılmaz. Dosyada kapanan tutar ile devam eden kalemler birbirinden ayrılmalıdır.
Eşya tevdiye uygun değilse satış
TBK 108, şeyin niteliği veya işin özelliği tevdiye uygun değilse yahut eşya bozulabilecek veya önemli koruma gideri gerektirecekse, alacaklıya önceden ihtar ve hâkim izniyle açık artırma yoluyla satış ve bedelin tevdii yolunu düzenler. Borçlu, alacaklıya ulaşamadığı gerekçesiyle hiçbir usul izlemeksizin eşyayı kendi seçtiği bedelle satmış sayılmaz.
Madde, borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı bulunan yahut yapılacak gidere oranla değeri az olan şeyler için açık artırma zorunluluğunu kaldırır. Bu hâllerde hâkim önceden ihtar şartını aramadan satışa izin verebilir. İstisnanın kanuni şartları ve hâkim izni ayrı korunur. Her kişisel engel, ihtar ve izin denetimini ortadan kaldıran genel istisna değildir.
Satış bedelinin elde edilmesiyle bedelin tevdi edilmesi farklı aşamalardır. Eşyanın türü, satış usulü, gerçek bedel ve bırakma kaydı aynı dosyada izlenir. Satıştan sonra parayı borçlunun kendi kullanımında tutması, kanunun aradığı bedel tevdiiyle aynı sonuç doğurmaz. Yapılan giderler de dayanağı ve tutarıyla gösterilir.
Tevdi edilen şey geri alınabilir mi?
TBK 109, alacaklı tevdi edilen şeyi kabul ettiğini açıklamamış ve tevdi bir rehni ortadan kaldırmamışsa borçluya geri alma hakkı tanır. Bu iki sınır kontrol edilmeden tevdiin istenen her zamanda geri çevrilebileceği söylenemez. Alacaklının kabul açıklaması ile şeyi fiilen teslim alması da kanunun kullandığı ifade gözetilerek değerlendirilir.
Tevdi konusu geri alındığı anda alacak bütün yan haklarıyla varlığını sürdürür. Dolayısıyla borçlu şeyi geri alıp aynı zamanda önceki tevdiyle kesin olarak borçtan kurtulduğunu ileri süremez. Geri alma tarihi ve geri alınan kapsam kayıt altına alınır. Kısmi işlem varsa hangi edimin durumunun değiştiği açıkça gösterilir.
Teslim dışındaki edimlerde sözleşmeden dönme
TBK 110, borcun konusu bir şeyin teslimini gerektirmiyorsa alacaklının temerrüdü hâlinde borçlunun, borçlu temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönebileceğini düzenler. TBK 111’in atfı bu ayrı edim grubunu da kapsar. Dönme hakkı, bütün borçların sebepsiz ve bildirimsiz iptal edildiği anlamına gelmez.
TBK 123–125 çerçevesindeki süre verme düzeni, süre verilmesini gerektirmeyen hâller ve dönmenin sonuçları incelenir. Hangi koşulun gerçekleştiği açıklanır; sözleşme türüne ait özel hükümler korunur. Teslim borcunda kullanılacak tevdi yolu ile başka edimdeki dönme, borçlunun hukuki nitelendirmeden bağımsız serbest tercihi olarak sunulmaz.
Dönme açıklamasının içeriği, muhatabı ve ulaşma kaydı önemlidir. Önceden verilmiş avans veya kısmen yerine getirilmiş edim varsa tasfiye ayrıca hesaplanır. Sözleşmeden dönme denildiği için karşılıklı bütün ödemelerin hangi tutarla kapanacağı kendiliğinden belirlenmez. Gerçek ifalar ve uygulanacak iade hükümleri birbirine bağlanmalıdır.
Alacak kişisinin belirsizliği ve ipotek yolu ayrı tutulur
Alacağın kime ait olduğu çekişmesinde TBK 187’nin özel düzeni ayrıca uygulanır. Borçlunun çekişmeyi bilerek ödeme yapması ve muaccel, dava konusu çekişmede tevdiye zorlanması bu maddenin kendi konusudur. Çekişmeli alacağın mahkemenin belirlediği yere tevdii, bu farklı başvuru nedenini açıklar.
İpotekli alacakta alacaklının gaipliği veya parayı almaktan kaçınması için İİK 153’te ayrıca bir düzen bulunur. İpotek terkinine yönelik icra işlemi, TBK 111’e dayalı her kişisel engelin ortak başvurusu değildir. Borcun teminatı ve istenen sonuç belirlenmeden dosyaya yanlış usul uygulanmaz. Tevdi ile ipoteğin kaldırılması aynı talep olarak kabul edilmemelidir.
Mahkeme kararı borcun bütün esasını çözer mi?
HMK 382, tevdi mahalli belirlenmesini ve tevdi edilemeyecek eşyanın satışını çekişmesiz yargı işleri arasında sayar. HMK 383 gereğince aksine düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Bunun yanında TBK 107’nin ifa yerindeki hâkim düzeni ve ilgili özel hüküm gözetilir. Görev ile yer bakımından yetki ayrı denetlenir.
HMK 388, kanunda aksi bulunmayan durumlarda çekişmesiz yargı kararlarının maddi anlamda kesin hüküm oluşturmadığını belirtir. Bu nedenle tevdi yeri kararının borcun varlığı, tutarı veya tüm yan talepler hakkında kesin hüküm verdiği söylenemez. Kararın çözdüğü konu ile daha sonra tartışılabilecek maddi haklar ayrılmalıdır.
HMK 199 kapsamındaki yazışmalar ve elektronik kayıtlar, kaynaklarıyla birlikte korunur. Başvuruda sözleşmenin ilgili bölümleri, temsil belgeleri, engelin tarihleri ve ifaya hazırlık kayıtları ilişkilendirilir. Kararın ardından gerçekleşen tevdi veya dönme işlemi ayrıca dosyalanır. Böylece başvuru, karar ve borcun hukuki sonucu arasında denetlenebilir bağlantı kurulur.
Sık sorulan sorular
Alacaklıya ulaşamamak TBK 111 için tek başına yeterli mi?
Hayır. Borçlunun kusuru olmaksızın kanunda belirtilen nedenle alacaklıya veya temsilcisine ifa edilememesi gerekir. Engel, yetkili temsilci imkânı ve edimin gereği gibi hazırlanması birlikte incelenir.
Alacaklının akrabasına ödeme yapabilir miyim?
Sırf akrabalık ifayı kabul yetkisi vermez. Temsilin dayanağı ve kapsamı belirlenmelidir. Yetkili kabul imkânı varsa bu değerlendirilir; yetkisiz kişiye teslim, TBK 111’deki kanuni yolun yerine geçmez.
Alacaklının kusurlu olması şart mı?
TBK 111, borçlunun kusuru olmaksızın ifanın yapılamamasını arar. Alacaklıya mutlaka kasıt veya kusur yüklenmesi maddede şart olarak yazılmamıştır. Kişisel engelin gerçek etkisi ve borçlunun durumu ayrı gösterilir.
Borç tutarını kendi hesabımda bekletmek tevdi midir?
Hayır. TBK 107’deki kanuni bırakma işlemi tamamlanmalıdır. Tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler; ticari malların ardiyeye bırakılması istisnası kendi kapsamıyla uygulanır. Kişisel hesapta bekletme bu işlemin yerine geçmez.
Tevdi yeri kararı alınca borç hemen sona erer mi?
Başvuru veya karar tek başına fiilî tevdii tamamlamaz. Karara ve kanuni şartlara uygun edimin gerçekten bırakılması gerekir. Şey, tutar, tarih ve kabul kaydı birlikte gösterilir.
Bozulacak eşyayı kendim satabilir miyim?
TBK 108’in ihtar, hâkim izni, satış usulü ve bedelin tevdii şartları uygulanır. Açık artırma ve önceden ihtar istisnaları maddede ayrıca düzenlenmiştir; her ifa engeli bütün şartları kendiliğinden kaldırmaz.
Tevdi ettiğim şeyi geri alırsam ne olur?
TBK 109’daki kabul açıklaması ve rehne ilişkin sınırlar gözetilir. Şey geri alındığı anda alacak bütün yan haklarıyla varlığını sürdürür. Geri alma ile borçtan kurtulma iddiası aynı kapsamda devam ettirilemez.
Her türlü borçta sözleşmeden dönebilir miyim?
TBK 110, bir şeyin teslimini gerektirmeyen edimlerde borçlu temerrüdü hükümlerine göre dönmeyi düzenler. TBK 111’in atfında da edim ayrımı ve ilgili kanuni şartlar korunur. Genel, sebepsiz iptal hakkı yoktur.
Tevdi kararı bütün alacak uyuşmazlığını kesin çözer mi?
HMK 388 uyarınca, kanunda aksi bulunmadıkça çekişmesiz yargı kararı maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Tevdi yeriyle borcun varlığı, tutarı ve diğer talepler aynı soru değildir.
Kişisel ifa engeli borcu imkânsızlık nedeniyle bitirir mi?
TBK 111’de alacaklıya ilişkin kabul engeli, TBK 136’daki borçlunun sorumlu tutulamayacağı ifa imkânsızlığıyla aynı değildir. Olayın gerçek hukuki niteliği belirlenir; sırf alacaklıya ulaşılamadığı için borcun kendiliğinden sona erdiği söylenmez.
Resmî kaynaklar
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 40–42, 89, 103, 106–111, 123–125, 136 ve 187. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194, 199, 382–383 ve 388. maddeler. 2004 sayılı İcra ve İflâs Kanunu: 153. madde. Güncel resmî metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sisteminden kontrol edilmiştir.
İstanbul ve Mersin ofisleri
İstanbul · Polaris Plaza
Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbulMersin · Profit İş Merkezi
İhsaniye Mahallesi, 4903. Sokak, Profit İş Merkezi No:23, Kat:3, Daire:14, 33070 Akdeniz/MersinSorunuzu iletin
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
