Faydalı Model Hangi Buluşları Korur? Yenilik ve İstisnalar | SMK 142
Faydalı model, her yeni görünen ürün için verilen genel bir koruma belgesi değildir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.142, yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşların bu yolla korunmasını düzenler; ayrıca faydalı model kapsamı dışında kalan konuları sayar. Patentte aranan buluş basamağı, m.142/1’in atıf yaptığı koşullar arasında değildir. Buna rağmen yenilik, teknik katkı ve konu bakımından dışlamalar ciddi bir değerlendirme gerektirir. Patent için uygun olmayan her buluşun faydalı model olarak korunacağı sonucu çıkarılamaz.
Başvuru kararı verirken önce teknik çözümün ne olduğu belirlenmelidir. Ürünün pazarlama adı, görünüşü, kullanım amacı ve teknik işleyişi birbirinden ayrılır. Faydalı model korumasının konusu, işletmenin ürüne verdiği isim veya ürünün müşterilerce beğenilmesi değil, kanuni şartları taşıyan buluştur. Bu ayrım, araştırma sırasında hangi belgelerin karşılaştırılacağını ve istemlerde hangi özelliklerin açıklanacağını doğrudan belirler.
Faydalı modelde aranan iki temel şart
SMK m.142/1, yenilik bakımından m.83/1’e; sanayiye uygulanabilirlik bakımından m.83/6’ya atıf yapar. Buluş tekniğin bilinen durumuna dahil olmamalı ve tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir olmalıdır. Bu koşullar birbirinin yerine geçmez. Ürünün seri üretime hazır olması yeniliğini, yeni teknik özellik içermesi de uygulanabilirliğini kendiliğinden ispatlamaz.
Yenilik incelemesi önceki teknik bilgiyle karşılaştırmaya dayanır. Sanayiye uygulanabilirlik ise buluşun üretim veya kullanım niteliğine ilişkindir. Dosyada bu iki başlık için farklı açıklamalar gerekebilir. Teknik ekip, çözümün önceki üründen farkını ortaya koyarken aynı zamanda bu farkın uygulanabilir teknik düzenekte nerede bulunduğunu göstermelidir. Sadece hedeflenen faydayı yazmak, o faydayı sağlayan teknik yapıyı açıklamanın yerini tutmaz.
Patentteki buluş basamağından farkı
Patent için SMK m.82/1 ve m.83/4 çerçevesinde buluş basamağı aranır. Faydalı modelin özel hükmü m.142/1 ise yenilik ve sanayiye uygulanabilirliği esas alır. Bu nedenle patentteki buluş basamağı testi, aynı biçimde faydalı modele ek şart olarak uygulanmamalıdır. Bunun tersi de yanlıştır: buluş basamağı aranmamasından yeniliğin veya teknik açıklamanın önemsiz olduğu sonucu doğmaz.
Buluş basamağı ile yenilik ayrı sorulardır. Bir çözümün ilgili teknik alandaki uzman açısından aşikâr olması tartışması, o çözümün daha önce açıklanıp açıklanmadığı sorusuyla özdeş değildir. Patent rejimindeki ayrıntılı ölçütler patent verilebilirlik şartları yazısında incelenmiştir. Faydalı model başvurusunda ise değerlendirme m.142’nin kendi yapısı içinde kurulmalıdır.
Yenilik yalnız Türkiye pazarıyla ölçülmez
SMK m.83/2’de tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde toplumca erişilebilir hale gelmiş bilgiyi kapsar. Yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım ve başka açıklama biçimleri bu çerçevede yer alır. Ürünün Türkiye’de satılmamış olması, başka ülkede açıklanmış teknik çözümü yeni hale getirmez. Aynı şekilde eski belgenin yabancı dilde olması, karşılaştırma dışı bırakılmasını sağlamaz.
Araştırmayı yalnız yerel rakiplerin internet sayfalarıyla sınırlamak bu nedenle yetersizdir. Patent ve faydalı model belgeleri yanında teknik kataloglar, yayınlar ve erişilebilir kullanım bilgileri değerlendirilir. Her belgenin içeriği kadar açıklanma tarihi de önemlidir. Güncel bir internet sayfası, geçmişte aynı içeriğin mevcut olduğunu tek başına göstermeyebilir; tarihli sürüm, katalog basımı veya erişim kaydı üzerinden zaman ilişkisi kurulmalıdır.
Önceki tarihli başvuruların etkisi
SMK m.83/3, daha önce yapılmış belirli patent ve faydalı model başvurularının ilk içeriklerine, sonradan yayımlansalar da özel önceki teknik etkisi tanır. Faydalı model değerlendirmesinde m.145/1’in patent hükümlerine ilişkin tamamlayıcı kuralı da dikkate alınır. Araştırma yalnız başvuru gününde arama motorunda görülen sonuçlardan ibaret değildir. Önceki tarihli başvuruların ilgili şartları taşıyıp taşımadığı ayrıca incelenir.
Bu durum araştırmanın kesinlik sınırını açıklar. Araştırma tarihinde görünmeyen bir dosya, daha sonra yayımlanıp önceki tarih ilişkisiyle önem kazanabilir. Bu olgu, araştırmanın gereksiz olduğu anlamına gelmez; eldeki belgelerin hangi tarihte kontrol edildiğinin kaydedilmesini gerektirir. Hak sahibine “hiçbir önceki başvuru bulunamaz” güvencesi verilmemeli, mevcut belgelere dayanan teknik ve hukuki değerlendirme açıklanmalıdır.
Teknik katkı sağlamayan özellikler
SMK m.142/2, faydalı modelin yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özelliklerin dikkate alınmayacağını açıkça söyler. Dolayısıyla isteme çok sayıda özellik eklemek tek başına yenilik yaratmaz. Özelliğin buluş konusu içindeki işlevi, diğer unsurlarla bağlantısı ve teknik çözüme katkısı ortaya konmalıdır. Sırf metni uzatan veya bilinen yapıyı farklı kelimelerle anlatan ifadeler korumayı güçlendirmez.
Bu hüküm değerlendirmeyi istem sayısından ve sözcük seçiminden teknik içeriğe yöneltir. Teknik çizimde görülen bir unsurun neden önemli olduğu tarifnamede açıklanmalıdır. Başvuru sahibi, yeni olduğunu söylediği parçanın yalnız ürünün görünüşünü mü değiştirdiğini, yoksa teknik işleyişe mi katkı sağladığını ayırmalıdır. Özelliğin hukuki değerini yalnız “rakip üründe bulunmuyor” iddiasıyla açıklamak yeterli bir karşılaştırma oluşturmaz.
İstem, ürünün ticari tanıtımı değildir
İstemlerde çözümün korunması istenen teknik unsurları gösterilir. “Daha kaliteli”, “ekonomik”, “kullanıcı dostu” veya “yüksek performanslı” gibi sonuç ifadeleri, bu sonucu sağlayan yapısal özelliklerin açıklanmasının yerine geçmez. Aynı ticari faydayı farklı teknik çözümler sağlayabilir. Faydalı model incelemesinde amaç, pazarlama avantajını tescil ettirmek değil, teknik çözümün kanuni koşullarını değerlendirmektir.
Bu yüzden teknik ekip, ürün broşürüyle başvuru dosyasını aynı belge gibi ele almamalıdır. Broşürde tüketiciye yarar anlatılır; başvuru dosyasında koruma istenen buluş yeterli açıklıkla ortaya konur. Sonradan öğrenilen teknik ayrıntının eski dosyada zaten bulunduğu varsayılamaz. Başlangıç açıklamasının kapsamı, daha sonraki değişiklik ve hükümsüzlük incelemelerinde de önem taşır.
Sanayiye uygulanabilirlik ve tarımsal buluşlar
SMK m.83/6, sanayi kavramını tarımı da kapsayacak şekilde kurar. Bir buluşun fabrika ortamına ilişkin olmaması, bu şartı kendiliğinden dışlamaz. Üretilebilir veya kullanılabilir teknik çözüm niteliği esas alınır. Ancak tarımla bağlantılı her konu faydalı model kapsamına girmez; bitki çeşitleri ve biyolojik konular bakımından m.82 ile m.142’deki dışlamalar ayrıca incelenmelidir.
Bu ayrım tarım ekipmanları ile biyolojik materyalin aynı başlık altında değerlendirilmesini önler. Teknik cihazın yapısı ile bir bitki çeşidinin kendisi farklı hukuki konulardır. Başvuru dosyasının hangi unsuru korumak istediği açık olmadığında, uygulanabilirlik ve konu dışlaması birbirine karışır. Önce istemin konusu belirlenmeli, sonra ilgili istisna tek tek kontrol edilmelidir.
Buluş sayılmayan konular da dışarıdadır
SMK m.142/3, m.82/2 ve m.82/3’teki dışlamalara ek sınırlamalar getirir. Bu nedenle keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler, belirli plan ve kurallar, bilgisayar programları ve bilgi sunumu bakımından m.82/2’nin sınırı faydalı modelde de göz ardı edilemez. Maddede, bu konu veya faaliyetlerin kendisi bakımından dışlama yapıldığı da dikkate alınmalıdır.
Bilgisayar programını cihaz üzerinde çalıştırmak şeklindeki genel ifade, başvurunun teknik niteliği hakkında tek başına sonuç vermez. Koruma talebinin gerçekten hangi teknik çözümü içerdiği incelenir. Yazılım, estetik ürün veya iş yöntemi kelimelerinin dosyada bulunması kadar istemin bütünü de önemlidir. Bir konunun başka fikri hak rejiminde korunması, onun faydalı model şartlarını otomatik karşıladığını göstermez.
Kimyasal ve biyolojik konular
SMK m.142/3-a, kimyasal ve biyolojik maddelere, bu alanlardaki usullere ve bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşları faydalı model dışında bırakır. Bu dışlama, yalnız buluş basamağının bulunup bulunmamasıyla ilgili değildir. Konu sınırlaması doğrudan kanundan kaynaklanır. Teknik çözümün yeni olması, konu bakımından açık dışlamayı ortadan kaldırmaz.
Başvuruda madde, üretim usulü ve cihaz ayrımı bu yüzden titizlikle yapılmalıdır. Bir cihazın kimyasal maddeyle kullanılması ile koruma talebinin doğrudan kimyasal maddeye yönelmesi aynı durum değildir. Sonuç başlıkta seçilen kelimeye göre değil, istemin gerçek teknik konusuna göre belirlenir. Kanuni dışlamadan kaçınmak için buluşu yalnız yeniden adlandırmak yeterli olmaz.
Eczacılık ve biyoteknoloji dışlamaları
SMK m.142/3-b, eczacılıkla ilgili maddeleri, usulleri ve bunların sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşları kapsar. Aynı fıkranın c bendi biyoteknolojik buluşları ayrıca dışarıda bırakır. Bu alanlarda faydalı model başvurusu yapılması, kapsam dışı konuyu uygun hale getirmez. Başvuru türünün seçimi, hukuki niteliğin incelenmesinden sonra yapılmalıdır.
Tıbbi kullanımla bağlantılı her nesneyi aynı sonuca bağlamak da doğru değildir. Teknik cihaz, tedavi yöntemi, eczacılıkla ilgili madde ve biyoteknolojik buluş farklı kavramlardır. SMK m.82/3-c’de insan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis ve tedavi yöntemlerine ilişkin düzenleme bulunur. Buluşun somut istem konusu belirlenmeden yalnız sektör adından hareketle faydalı model verilir veya verilmez denilemez.
Usuller ve usul sonucu elde edilen ürünler
SMK m.142/3-ç, usuller veya bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşları faydalı modelle korunamayacak konular arasında sayar. Bir üretim sırasını, işleme yöntemini veya adımlar bütününü faydalı model istemi olarak sunmadan önce bu açık sınırlama dikkate alınmalıdır. Yeni ve sanayiye uygulanabilir bir usul bulunması, faydalı model bakımından konu engelini kaldırmaz.
Usul anlatımının ürün başlığı altına taşınması da kendiliğinden çözüm değildir. İstem gerçekten hangi teknik özellikleri kapsıyor, koruma talebi yönteme mi dayanıyor, bağımsız ürün özellikleri ilk dosyada açıklanmış mı soruları cevaplanmalıdır. Burada amaç sözcük değiştirerek istisnayı aşmak değil, buluşun doğru hukuki koruma türünü belirlemektir. Patent seçeneği düşünülüyorsa onun kendi koşulları ayrıca değerlendirilir.
Tasarım korumasıyla karıştırılmaması
Bir ürünün dış görünümünde değişiklik yapılması ile teknik bir buluş geliştirilmesi aynı şey değildir. Faydalı modelde m.142’nin teknik buluş koşulları aranır. Tasarım koruması ise ürünün görünümüne ilişkin ayrı hükümlerle düzenlenir. Ürünün alışılmıştan farklı görünmesi, teknik çözümün yeni olduğunu tek başına göstermez; teknik yenilik de görünüm korumasını otomatik sağlamaz.
Başvurudan önce ürün üzerinde hangi unsurun ekonomik değer taşıdığı açıkça belirlenmelidir. Görünüm, teknik bağlantı, işleyiş veya işaret için farklı haklar gündeme gelir. Bunlar birbirini her durumda dışlamasa da koşulları ayrı ayrı sağlanmalıdır. “Bu ürüne bir belge alalım” yaklaşımı yerine koruma istenen somut özellik tanımlandığında yanlış başvuru türüne yönelme riski azaltılır.
Başvuru öncesi açıklamanın etkisi
SMK m.84, belirli kaynaklardan gelen açıklamalar için on iki aylık özel düzenleme içerir ve faydalı modeli açıkça kapsar. Ancak bütün açıklamalar sırf son bir yıl içinde yapılmış diye etkisiz sayılmaz. Açıklamanın kaynağı, başvuru veya rüçhan tarihi ve maddenin koşulları birlikte değerlendirilir. Bu istisnaya dayanan tarafın ispat yükü de kanunda düzenlenmiştir.
Fuarda gösterim, katalog dağıtımı veya internet yayımı gerçekleşmişse, açıklanan teknik içeriğin ne olduğu saptanmalıdır. Pazarlama sloganı ile buluşun uygulanmasını sağlayan açıklama aynı kapsamda olmayabilir. Ayrıntılı süre ve kaynak değerlendirmesi için başvuru öncesi açıklama ve on iki aylık istisna yazısına bakılabilir. İstisnanın varlığı diğer m.142 koşullarının incelenmesini kaldırmaz.
Patentten dönüşüm otomatik uygunluk sağlamaz
Başvurunun patentten faydalı modele dönüştürülmesi SMK m.104’te düzenlenen ayrı işlemdir. Dönüşüm, faydalı modelin maddi koşullarını ortadan kaldırmaz. Patent başvurusundaki buluş, m.142’de sayılan koruma dışı konulardan birine giriyorsa yalnız başvuru türünü değiştirerek sonuç alınamaz. Teknik kapsamın ilk açıklamaya uygunluğu da korunmalıdır.
Bu nedenle dönüşüm kararı yalnız işlem maliyeti veya beklenen hız üzerinden verilmemelidir. Korunmak istenen konu, araştırma sonucu ve uygun istem yapısı birlikte değerlendirilir. Süre ve başvuru prosedürünün ayrıntıları patent ile faydalı model arasında dönüşüm incelemesinde yer almaktadır. Bu yazıdaki m.142 değerlendirmesi, dönüşümden önce yapılması gereken konu ve koşul denetimini açıklar.
Belge alınması geçerlilik garantisi değildir
SMK m.143/13, faydalı model verilmesinin geçerlilik ve yararlılık konusunda Kurum garantisi sayılmayacağını açıkça düzenler. Belge, araştırma sürecinin varlığına rağmen her hukuki tartışmayı kapatmaz. m.144 uyarınca hükümsüzlük koşulları mahkemede ileri sürülebilir. Özellikle m.142 şartlarının bulunmaması, belge verilmiş olsa da ayrı değerlendirme konusudur.
Bu yüzden yatırım, lisans veya ürün devri sırasında yalnız belgenin varlığına bakılmaz. Araştırma raporu, istemlerin güncel hali, önceki teknik belgeler ve açıklama kapsamı incelenir. Belge numarasının bulunması ile hakkın her itiraza karşı dayanıklı olması farklı meselelerdir. Değerleme ve sözleşme görüşmeleri, bu ayrımı açıkça yansıtan teknik ve hukuki incelemeye dayanmalıdır.
Teknik unsur karşılaştırması nasıl kurulur?
Karşılaştırma dosyasında yalnız iki ürünün fotoğrafını yan yana koymak yeterli değildir. Önce korunması istenen istem teknik unsurlarına ayrılır; sonra önceki belgenin hangi kısmının hangi unsuru açıkladığı gösterilir. Bir belge yalnız dış görünümü gösterirken başka belge iç yapıyı açıklayabilir. Hukuki değerlendirme, görsel benzerlik veya farklılık izlenimine indirgenmemelidir. Sonuç bölümünde hangi özelliğin m.142/2 anlamında katkı sunduğu ayrıca anlatılır.
Belgenin başlığı da teknik içeriğin yerine geçmez. Farklı adlandırılmış eski bir düzenek aynı teknik çözümü açıklayabilir; aynı adı taşıyan iki ürün ise teknik açıdan farklılaşabilir. Arama sözcükleri bu yüzden ticari isimle sınırlandırılmaz. Buluşun işlevi, bağlantı biçimi, bileşenleri ve çözdüğü teknik problem üzerinden araştırma yapılır. Elde edilen belgenin ilgili sayfası veya çizimi gösterilmeden yalnız yayın numarası sıralanması, değerlendirmeyi denetlenebilir hale getirmez.
Ürünün sonradan geliştirilmesi ve eski başvuru
Başvuru yapıldıktan sonra ürün üzerinde yeni bir teknik geliştirme gerçekleşmesi, eski dosyanın otomatik olarak bu geliştirmeyi de koruduğunu göstermez. Mevcut istemin kapsamı ile yeni teknik unsur karşılaştırılır. Yeni unsur ilk açıklamada bulunmuyorsa, eski başvuruya sonradan eklenmesinin kapsam aşımı yaratıp yaratmadığı ayrıca incelenir. Faydalı modelde yeni olma şartı, her yeni ürün sürümünün önceki belgeye dahil olduğu anlamına gelmez.
Ürün geliştirme kayıtlarında değişikliğin tarihi, teknik çizim sürümü ve başvurudaki karşılığı birlikte tutulmalıdır. Bu kayıtlar hem gerçek yenilik iddiasını hem de önceki açıklamanın kapsamını ayırmayı sağlar. Pazara çıkarılan son sürüm üzerinden geriye doğru ilk başvurunun içeriğini yeniden kurmak doğru değildir. Başvuru tarihindeki belge hangi teknik bilgiyi içeriyorsa hukuki inceleme o içerikten hareket eder. Sonraki başarı veya üretim deneyimi, dosyada eksik açıklanmış bir unsuru geçmişte açıklanmış hale getirmez.
Ticari başarı neden ayrı bir değerlendirmedir?
Faydalı modelin ekonomik değeri ile kanuni koruma koşulları birbirine bağlı fakat ayrı sorulardır. Yüksek satış, büyük sipariş veya yatırım alınması, m.142’deki yenilik şartını tek başına ispatlamaz. Müşterinin ürünü tercih etmesinin fiyat, dağıtım, marka veya servis gibi farklı nedenleri bulunabilir. Teknik koruma incelemesinde bunlardan hangisinin gerçekten buluşa ilişkin olduğu açıklanmalıdır.
Tersine, henüz gelir üretmeyen teknik çözüm sırf satış yapmadığı için sanayiye uygulanamaz sayılmaz. Kanunun ölçütü gerçekleşmiş ticari kâr değil, üretilebilir veya kullanılabilir niteliktir. Bu nedenle başvuru kararıyla yatırım kararı ayrı veriler üzerinden desteklenir. Hukuk dosyası koruma koşullarını, ticari değerlendirme ise pazar beklentisini gösterir; biri diğerinin yerine kesin sonuç belgesi olarak kullanılamaz.
Başvuru kararını destekleyen teknik dosya
Başvuru öncesi çalışmada buluşun teknik problemi, çözümü ve farklılaştırıcı özellikleri ayrı başlıklarla açıklanır. Her özellik için önceki teknik belgelerdeki karşılık gösterilir. Yenilik iddiasının hangi unsura dayandığı anlaşıldığında, m.142/2 kapsamındaki katkısız özelliklerin ayıklanması da mümkün olur. Bu çalışma başvurunun sonucuna ilişkin garanti değildir; hukuki değerlendirmenin dayandığı olguları görünür kılar.
Araştırma kayıtlarında kullanılan kaynaklar, belge tarihleri ve karşılaştırılan istem sürümü saklanmalıdır. Sonradan değişen ürüne ait teknik çizim, ilk başvurudaki açıklamanın yerine geçirilmemelidir. Ticari ürün zaman içinde geliştirilmişse hangi sürümün hangi dosyayla korunduğu ayrıca izlenir. Faydalı model korumasını doğru yönetmek, başvuru anındaki teknik içeriği sonradan yapılan geliştirmelerden ayırmayı gerektirir.
Sık sorulan sorular
Faydalı modelde hangi temel şartlar aranır?
SMK m.142/1, m.83/1 anlamında yenilik ve m.83/6 kapsamında sanayiye uygulanabilirlik arar. Kanuni konu dışlamaları da uygulanır.
Faydalı modelde buluş basamağı aranır mı?
m.142/1’in atıf yaptığı şartlar arasında patentteki buluş basamağı bulunmaz. Bu durum yenilik ve konu sınırlamalarını kaldırmaz.
Türkiye’de satılmayan ürün yeni sayılır mı?
Tek başına hayır. Tekniğin bilinen durumu dünya çapındaki toplumca erişilebilir bilgiyi kapsar; yabancı açıklamalar da incelenir.
Her yeni teknik özellik dikkate alınır mı?
m.142/2 uyarınca buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler yenilik değerlendirmesinde dikkate alınmaz.
Kimyasal maddeler faydalı modelle korunur mu?
m.142/3-a, kimyasal ve biyolojik maddelere, ilgili usullere ve bu usullerden elde edilen ürünlere ilişkin buluşları dışlar.
Biyoteknolojik buluş faydalı model olabilir mi?
Hayır. Biyoteknolojik buluşlar m.142/3-c ile faydalı model koruması dışında bırakılmıştır.
Üretim usulü faydalı modelle korunur mu?
m.142/3-ç usulleri ve bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşları koruma dışında sayar. İstemin gerçek konusu esas alınır.
Tarım alanındaki buluşlar otomatik kapsam dışı mı?
Hayır. Sanayiye uygulanabilirlik tarımı da kapsar; ancak bitki çeşitleri ve biyolojik konular gibi özel dışlamalar ayrıca uygulanır.
Patentten dönüşüm bütün eksiklikleri giderir mi?
Hayır. Dönüştürülen başvuru yine faydalı modelin m.142 koşullarını taşımalıdır; dönüşüm konu dışlamalarını ortadan kaldırmaz.
Faydalı model belgesi geçerlilik garantisi mi?
Hayır. m.143/13 bunu açıkça reddeder. m.144 kapsamında hükümsüzlük koşulları mahkemede değerlendirilebilir.
İstanbul ve Mersin ofisleri
İstanbul · Polaris Plaza
Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbulMersin · Profit İş Merkezi
İhsaniye Mahallesi, 4903. Sokak, Profit İş Merkezi No:23, Kat:3, Daire:14, 33070 Akdeniz/MersinSorunuzu iletin
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
