Konser Kaydını Yayımlamak İçin Sanatçı İzni Gerekir mi? İcracı Hakları | FSEK 80

Konser kaydını yayımlamak, sahnedeki icracının FSEK m.80 kapsamındaki bağlantılı haklarını ilgilendirir. Sanatçının sahneye çıkması, seyircinin bilet alması veya organizatörün konser ücretini ödemesi, kaydı internete yüklemek için kendiliğinden izin oluşturmaz. İcranın kaydedilmesi, kaydın çoğaltılması ve halka iletilmesi ayrı kullanım fiilleridir. Kanuni istisna dışında, bu fiilleri kapsayan yetki bulunmalı; bağlantılı hak sahibinin verdiği izin yazılı olmalıdır. Kullanılan bestenin ve mevcut ses kaydının hakları da ayrıca incelenir.

Bu yazının konusu konserin yapılması için gereken temsil lisansından farklıdır: Sanatçının gerçekleşen icrası hangi koşullarda kayda alınabilir, kaydedilen görüntü kim tarafından yayımlanabilir ve topluluk adına kim izin verir? Dayanak, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun güncel m.80 hükmüdür. Düzenleme müzisyen yanında eseri özgün biçimde yorumlayan, anlatan, söyleyen, çalan ve başka biçimlerde icra eden sanatçıları da kapsar. Her sahne görüntüsü üzerinde aynı kişinin bütün haklara sahip olduğu kabul edilemez.

İcracı sanatçının hakkı bestecinin hakkından neden ayrılır?

Beste ve sözler eser sahipliği alanındadır; o eserin belirli sanatçı tarafından icra edilmesi ise ayrı bir koruma konusudur. Aynı bestenin farklı sanatçılar tarafından söylenmesi, bütün kayıtların tek izinle kullanılabileceği anlamına gelmez. FSEK m.80, eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek ve eser sahibinin iznine dayanmak koşuluyla bağlantılı hakları düzenler. İcracı izni, alttaki müzik eserinin haklarını ortadan kaldırmaz.

Konserde hangi parçanın çalındığı ile yayımlanacak kaydın hangi icrayı içerdiği ayrı ayrı belirlenmelidir. Repertuara ilişkin belge besteci katmanını, sanatçı sözleşmesi icra katmanını açıklayabilir. Ancak belgenin adı tek başına kapsamını kanıtlamaz. Sözleşmede hangi eser, hangi icra ve hangi yayın biçimi için yetki verildiğine bakılır. Sahne performansına ilişkin genel çerçeve, FSEK m.24 kapsamında temsil hakkı yazısında ele alınmaktadır.

Telefonla kayıt yapmak da tespit sayılır mı?

Maddenin A/2 bendi, icranın tespit edilmesine izin verme veya bunu yasaklama yetkisini icracıya tanır. Telefon, profesyonel kamera veya ses kayıt cihazı kullanılması bu hukuki soruyu değiştirmez. Canlı performansın sonradan dinlenebilir veya izlenebilir bir kayda dönüştürülmesi, yayın işleminden önce değerlendirilir. Dolayısıyla kayıt aşamasındaki yetki ile yükleme aşamasındaki yetki birbirine karıştırılmamalıdır.

Konser alanında kamera yasağı bulunmaması, m.80’deki haklardan vazgeçildiğini göstermez. Bilet koşulları ve etkinlik duyuruları kullanımın sınırını açıklayabilir; fakat organizatör, sahip olmadığı sanatçı yetkisini seyirciye veremez. Kişisel kullanım istisnası ileri sürülüyorsa onun şartları ayrıca incelenir. Her telefon kaydını peşinen aynı sonuca bağlamak yerine kaydın amacı, kullanım çevresi, yayımlanıp yayımlanmadığı ve hak sahibinin meşru menfaatlerine etkisi ayrılır.

Kayıt izni internette yayın iznini de kapsar mı?

FSEK m.80/1-A/2, tespit yanında çoğaltma, satma, dağıtma, kiralama, ödünç verme, umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkilerini sayar. Bu sıralama, kaydı elinde bulunduran kişinin her kullanım için yetkili sayılmadığını gösterir. Arşiv oluşturmak amacıyla verilen kayıt izninin kapsamı, ayrıca kamuya açık video yayınına izin verilip verilmediği bakımından okunmalıdır.

Teknik ekibe ham kayıt teslim edilmesi de aynı ayrımı gerektirir. Kurgu yapılabilmesi için dosya erişimi sağlanması, ekibin kendi tanıtım hesabında görüntüyü yayımlayabileceği anlamına gelmez. Yayın yetkisinin sözleşmede hangi tarafa verildiği, bu tarafın üçüncü kişiye kullanım izni verebilip veremediği ve sınırların neler olduğu belirlenir. Dosyanın fiziksel veya dijital zilyetliği, m.80’deki izin verme hakkının devrini tek başına açıklamaz.

Canlı yayın ve sonradan izlenen video aynı kullanım mı?

Canlı aktarım, gerçekleşen icranın araçlarla umuma iletilmesi bakımından değerlendirilir. Kayıt daha sonra izleyicinin seçtiği yer ve zamanda erişebileceği şekilde tutulduğunda m.80/1-A/4’te açıkça düzenlenen erişime sunma yetkisi de gündemdedir. Bu nedenle yalnız canlı yayın için kurulmuş bir izin, ayrıca incelenmeden kalıcı video arşivinin dayanağı yapılamaz.

Yayın planında ilk aktarımın tarihi, sonradan izlenebilme süresi, kullanılacak hesaplar ve erişim biçimi belirlenmelidir. Ücretli üyelik alanı ile herkesin erişebildiği hesap hukuki incelemede farklı olgular sunar; ikisi için de yetkinin kapsamı gerekir. Kaydın platformdan indirilip başka platforma yüklenmesi, ilk yerdeki yayın izninin kapsamını aşmamalıdır. Platformun teknik olarak yüklemeye izin vermesi, sanatçının hukuken izin verdiğine ilişkin belge değildir.

Sanatçı ücretini ödemek kayıt hakkını satın almak mıdır?

Sahneye çıkma borcu ile icranın sonraki kullanımlarına izin verme borcu sözleşmede birlikte düzenlenebilir. Ancak yalnız ücret ödemesi, m.80’de sayılan bütün yetkilerin devredildiğini kanıtlamaz. Maddenin A/5 bendi, icracıların haklarını uygun bir bedel karşılığında sözleşmeyle yapımcıya devredebileceğini belirtir. Hangi hakkın devredildiği, ödeme dekontundan önce hukuki işlemin kapsamıyla belirlenir.

Organizatörün bütçesinde sanatçı, ses sistemi, kamera ve salon için ayrı giderlerin bulunması da sonuç değiştirmez. Üretim maliyetini karşılamak, hak zincirindeki eksik izni tamamlamaz. Sözleşmede kayıt ve yayın konusunda açık düzenleme yoksa, ücretin hangi edimin karşılığı olduğu incelenir. Ticari uyuşmazlıkta bu incelemenin yerini “konserin parasını ben ödedim” açıklaması alamaz. Yayına ilişkin yetki, dayandığı sözleşmeyle gösterilmelidir.

İcracı sanatçının izni neden yazılı olmalıdır?

FSEK m.80, komşu hak sahipleri ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcıların verdiği izinlerin yazılı olmasını zorunlu kılar. Sahne arkasındaki sözlü görüşme veya paylaşım sonrasında yapılan teşekkür, bu açık şekil hükmünü ortadan kaldırmaz. Yazılı metinde izin verenin kimliği, temsil yetkisi, belirli icra ve izin verilen işlemler anlaşılır olmalıdır.

Süre, ülke, yayın mecrası, reklam kullanımı, kısa kesit üretimi ve arşivde tutma koşulları sözleşmenin kapsamını somutlaştırır. Bunların hepsi için kanunda tek tip hazır metin yoktur; tarafların verdiği yetki açıkça belirlenir. İmza ve elektronik belge tartışması bulunduğunda belgenin niteliği ayrıca incelenmelidir. Bir mesajın mevcut olması ile kanunun aradığı yazılı işlemin geçerli biçimde kurulmuş olması, aynı önerme değildir.

Orkestra ve koroda herkesin ayrı izni gerekir mi?

Maddenin A/6 bendi özel bir topluluk kuralı koyar: İcra orkestra veya koro tarafından gerçekleştiriliyorsa yalnız şefin; tiyatro grubu tarafından gerçekleştiriliyorsa yalnız yönetmenin izni yeterlidir. Bu düzenleme, topluluk icrası bakımından izin makamını belirler. Kuralın dışında kalan bütün sanatçı gruplarına aynı sonuç kendiliğinden taşınamaz; topluluğun ve icranın hukuki niteliği tespit edilir.

Şefin izninin yeterli sayılması, bestenin eser sahibine veya başka bir mevcut kaydın yapımcısına ait hakların da şefte toplandığını göstermez. Aynı şekilde tiyatro yönetmeninin topluluk adına verdiği icracı izni, oyun metnine ilişkin hak zincirinin yerine geçmez. Topluluk izni ile eserin kullanım izni ayrı belgelerle veya bunları açıkça kapsayan aynı işlemle karşılanmalıdır. Maddenin kolaylaştırdığı izin, kapsamı dışında kalan hakları devralmaz.

Organizatörün ayrıca izni ne zaman aranır?

FSEK m.80/1-A/7, bir müteşebbisin girişimiyle ve bir sözleşmeye dayanılarak gerçekleştirilen icralar için müteşebbisin de izninin alınmasını gerekli görür. Burada iki unsur birlikte aranır: girişim ve sözleşmeye dayanan icra. Bu hüküm, organizatörün sanatçı yerine tek başına bütün izinleri vereceği biçiminde okunamaz. Kanun ek izin öngörmektedir.

Yayın dosyasında sanatçı veya topluluk izni yanında, icranın hangi girişimci tarafından hangi sözleşmeyle gerçekleştirildiği belirlenir. Salon işletmecisi, teknik hizmet veren şirket ve organizatör aynı kişi olmak zorunda değildir. Her hizmet sağlayanı m.80 anlamında müteşebbis saymak da yalnız etkinlik afişine bakarak karar vermek de yeterli değildir. Hukuki sıfat, gerçek sözleşme ve organizasyon ilişkisi üzerinden açıklanmalıdır.

Sanatçının adını belirtmek ve icrayı değiştirmemek

Maddenin A/1 bendi, mali haklardan bağımsız bir koruma tanır. İcracı, mali yetkileri devrettikten sonra da tespit edilmiş icrasının sahibi olarak tanıtılmasını isteyebilir; uygulama şartlarının gerektirdiği durumlar kanunda saklıdır. Ayrıca icrasının itibarını zedeleyebilecek biçimde tahrif edilmesinin ve bozulmasının önlenmesini talep edebilir. Bu haklar, yayın ücretinin ödenmiş olmasıyla kendiliğinden sona ermez.

Kurgu yetkisi ile itibarı zedeleyen bozma yasağı aynı sınır değildir. Görüntünün kesilmesi, seslerin birleştirilmesi veya performansın farklı bağlama yerleştirilmesi incelenirken yapılan değişikliğin niteliği ve sanatçının itibarına etkisi gösterilmelidir. Her teknik düzenleme otomatik ihlal sayılmaz; buna karşılık genel bir kurgu izni de bütün tahrifleri hukuka uygun kılmaz. Kayıtta adın nasıl yer alacağı önceden belirlenerek tanıtılma hakkı somutlaştırılabilir.

Yapımcı hakkı ne zaman ayrı bir katman oluşturur?

FSEK m.80, fonogram yapımcısının ve filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcının haklarını ayrıca düzenler. Düzenlemede eser sahibinden ve icracı sanatçıdan mali hakları kullanma yetkisinin devralınması önemlidir. Kamera satın almak veya kayıt dosyasını ilk oluşturan teknik kişi olmak, bütün izin zincirinin tamamlandığını göstermez. İlk tespitin hukuki niteliği ve yapım ilişkisindeki yetkiler belirlenmelidir.

Bir kayıtta eser sahipliği, icracı hakkı ve yapımcı hakkı aynı kişilerde toplanabilir; bu birleşme her projede varsayılamaz. Özellikle konser filmi veya belgesel dağıtımında, yapımcının hangi yetkileri edindiği belgelenmelidir. Sinema eserinin sahipleri ile yapımcının hukuki konumu hakkındaki açıklama, yaratıcı eser sahipliği ve bağlantılı hak sahipliğinin neden ayrı tutulduğunu gösterir.

Mevcut bir ses kaydının konserde kullanılması

İcranın altında önceden hazırlanmış bir fonogramın bulunması, o kaydın yapımcısına ve kayıtlı icrasına ilişkin hakları gündeme getirir. Canlı sanatçının yeni icrasına verdiği izin, kullanılan eski kaydın hak sahiplerinden alınması gereken yetkiyi kendiliğinden karşılamaz. Hangi sesin canlı üretildiği, hangi kaydın önceden mevcut olduğu ve yayında hangilerinin duyulduğu kayıt dosyası üzerinden ayrıştırılmalıdır.

Maddede fonogramlara tespit edilmiş icraların ve filmlerin umuma iletilmesi için kullananların eser sahipleri yanında icracılara, yapımcılara veya ilgili alan meslek birliklerine uygun bedel ödeme yükümlülüğü de düzenlenir. Bu hüküm, izinsiz kullanımın yalnız sonradan ödeme teklif edilerek serbest bırakıldığı anlamına gelmez. İzin verme yetkisi ile kullanım karşılığına ilişkin yükümlülük birlikte ele alınır; bir katmanın karşılanması diğerini otomatik tamamlamaz.

Kişisel kullanım, haber ve eğitim istisnalarının sınırı

FSEK m.80’de yazılı izin aranmayan haller sayılmıştır. Yayınlanma ve kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanmaya mahsus çoğaltma, kamuya açık video yüklemesiyle aynı şey değildir. Kayıt yalnız kişisel dosyada tutulurken ileri sürülen gerekçe, sonradan geniş izleyiciye açılan yayın için yeniden incelenmelidir. Kazanç elde edilmemesi, tek başına bütün bağlantılı hakları kaldıran genel bir kural değildir.

Kamu düzeni, eğitim, bilimsel araştırma veya haber amacıyla ve kazanç amacı güdülmeksizin icra ve kamuya arz için düzenlenen istisna da belirli koşullara bağlıdır. Kanunda ayrıca sayılan maddelere yapılan atıflar kendi şartlarıyla uygulanır. Bu kullanımlar hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı sebep dışında zarar veremez ve eserden normal yararlanmaya aykırı olamaz. Eğlence amacıyla tam konser sunulması, yalnız başlığa “haber” yazılarak bu sınırların içine sokulamaz.

Kısa kesit ve sosyal medya paylaşımı

Maddede bütün konser kayıtları için geçerli beş, on veya otuz saniyelik serbest kullanım süresi bulunmaz. Kesitin uzunluğu kullanımın kapsamını değerlendirmeye yarar; başlı başına izin belgesi değildir. İcracının hesabını etiketlemek veya kaynak yazmak da mali kullanım yetkisini sağlamaz. Sanatçının tanıtılma hakkını karşılayan işlem ile yayın için gerekli yetki birbirinden farklıdır.

Platform hesabı açılırken kabul edilen koşullar, kullanıcının başkasına ait kaydı yayımlama yetkisini kendiliğinden yaratmaz. Platformun kaydı kaldırmaması veya gelir paylaşımı sunması da tek başına hak sahipliği uyuşmazlığını çözmez. Hazır şarkı ekleme ile kullanıcının bizzat kaydettiği konser farklı olgular taşır; platform müzik kataloğuna ilişkin sınırlar için sosyal medya videolarında telifli müzik kullanımı ayrıca incelenmelidir.

Kaydın satılması yayma yetkisini nasıl etkiler?

Maddenin A/3 bendi, yurt içinde henüz satışa çıkmamış veya başka yollarla dağıtılmamış tespit edilmiş icranın aslı ve çoğaltılmış nüshalarının dağıtımı için ayrı yetki tanır. Konser kaydının fiziksel albüm veya görüntü diski biçiminde satış planı, yalnız sosyal medya yayını için verilen izinle aynı değildir. Yetkili satışa ilişkin düzenleme incelenirken hangi nüshanın, hangi ülkede ve hangi işlemle dolaşıma girdiği açıklanmalıdır.

A/4 bendinde umuma iletim yoluyla dağıtım ve sunmanın yayma hakkını ihlal etmeyeceğine ilişkin özel cümle de bulunur. Bu hüküm, internet aktarımı bakımından kanunun kurduğu ayrımı gösterir; kayıt çevrimiçi sunuldu diye herkesin onu çoğaltıp yeniden satması serbest olmaz. Video izlemek için ödeme yapan kişinin edindiği erişim ile sanatçının çoğaltma ve yeni yayınlara izin verme yetkisi ayrı hukuki konulardır. Satın alma belgesinin konusu bu nedenle belirleyicidir.

Konuk sanatçı ve solo bölüm için topluluk kuralı

Bir etkinlikte orkestranın bulunması, bütün icraların yalnız şef izniyle kullanılacağı sonucunu otomatik doğurmaz. Kaydın hangi bölümlerinin topluluk icrası, hangi bölümlerinin ayrı solo veya konuk sanatçı icrası olduğu belirlenmelidir. A/6 bendindeki özel izin kuralı, kapsamına giren topluluk için uygulanır. Konuk sanatçının sözleşmesi ve icrasının toplulukla ilişkisi görülmeden onun yetkisini başka kişide varsaymak doğru değildir.

Bu inceleme için etkinlik programı, kayıt zaman çizelgesi ve katılımcı listesi birlikte kullanılabilir. Belgeler aynı performansın kimler tarafından gerçekleştirildiğini gösterir; kendileri izin yerine geçmez. İzin metni yalnız belirli sanatçının bölümünü kapsıyorsa diğer bölümlerin yayıma dahil edilmesi ayrıca yetkilendirilmelidir. Yayıncı, tek video dosyasının içinde birden fazla bağımsız izin alanı bulunabileceğini dikkate alarak her bölümün dayanağını gösterebilmelidir.

Sponsor reklamında konser görüntüsü kullanılması

Konserin izlenmesi için yayımlanan kayıt ile aynı görüntünün bir ürün reklamında kullanılması farklı sözleşme kapsamı soruları doğurur. Reklam filmi için kesit üretilecekse icranın hangi bölümünün kullanılacağı, kurgu biçimi ve yayının ticari bağlamı izin metninde açıklanmalıdır. Etkinlikte sponsor logosunun bulunması, sponsorun sanatçının performansını kendi reklamında sınırsızca kullanma yetkisi edindiğini tek başına göstermez.

Sanatçının ismi ve performansının yeni bağlamda sunulması, A/1’deki tanıtılma ve itibarı zedeleyen tahrife karşı korumayla da ilişkilidir. Bunun değerlendirilmesinde yalnız reklamın varlığı değil, yapılan işlemin niteliği ve ortaya çıkan sunum incelenir. Her ticari kesit otomatik tahrif sayılmaz; ancak sırf organizasyonun reklam geliri bulunduğu için bütün sonraki reklam kullanımları izinli kabul edilemez. İzin zinciri, gerçek yayın biçimini karşılamalıdır.

İzinsiz yayında hangi belgeler ve talepler önemlidir?

Hak sahibi, m.80’in açık düzenlemesi uyarınca tecavüzün kaldırılması, önlenmesi ve tazminat davalarından yararlanır. Davanın dayanağı yalnız videonun bulunduğunu söylemekle tamamlanmaz. İcranın kendisine ait olduğu, davalının yaptığı kullanım, izin ilişkisinin kapsamı ve istenen hukuki sonucun koşulları ortaya konur. Tazminatın tutarı, sırf sanatçının talep ettiği rakam yazıldığı için kesinleşmez.

Yayın adresi, hesap sahibi bilgisi, kayıt tarihi, içerik kopyası, izlenebilir bölüm ve sözleşmeler birlikte korunmalıdır. Yetkili yayıncı da izin zincirini ve kullanılan sürümü gösterebilmelidir. Kayıt silindiğinde devam eden erişim son bulur; geçmiş kullanımın hukuki sonuçları kendiliğinden ortadan kalkmaz. Uyuşmazlıkta hangi hak için hangi talebin ileri sürüldüğü belirlenerek sanatçı, eser sahibi ve yapımcı konumları birbirine karıştırılmadan değerlendirme yapılır.

İzin veren kişi sonradan kullanım kapsamına itiraz ettiğinde, önce tarafların anlaştığı sürüm ile yayımlanan sürüm karşılaştırılır. Tam konser, tanıtım fragmanı, sponsorlu kısa video ve ses dosyası ayrı teslimlerse bunların sözleşmedeki karşılığı gösterilmelidir. Yayın tarihleri ve erişim süresi de kaydedilir. Böylece uyuşmazlık, genel bir “izin vardı” savunması yerine hangi işlemin yetki içinde kaldığı sorusu üzerinden incelenir. İcranın kimliği ve kullanımın kapsamı açıklaştırılmadan yalnız toplam izlenme sayısından hukuki sonuca gidilmez.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →