Borçlu Alacak Üzerinde İntifa Sahibiyse Zamanaşımı İşler mi? TBK 153/5

Borçlu, kendisine karşı olan alacak üzerinde intifa hakkına sahip olduğu sürece zamanaşımı işlemeye başlamaz; daha önce başlamışsa durur. Türk Borçlar Kanunu’nun 153. maddesinin birinci fıkrasının beşinci bendi bu özel durumu düzenler. İntifa sona erdiğinde süre sıfırdan yenilenmez: Daha önce işlememişse başlar, başlamışsa kaldığı yerden sürer. Kanun, devamı durma sebebinin ortadan kalktığı günün bitimine bağlar.

Bu kural, borçlunun herhangi bir taşınmaz üzerinde intifa sahibi olması veya alacaklının başka bir maldan yararlanması için uygulanmaz. İntifanın konusu, zamanaşımı hesaplanan alacağın kendisi olmalıdır; intifa sahibi de o alacağın borçlusu olmalıdır. Alacağın sahibi, borçlu ve intifa hakkının konusu doğru eşleştirilmeden süre hesabında durma kabul edilemez.

TBK 153/5’in aradığı kişi ve hak bağlantısı

İnceleme önce alacağın kimliğinden başlar. Borcun kaynağı, alacaklısı, borçlusu, kapsamı ve muacceliyeti belirlenir. Ardından intifa belgesinde hangi hakkın konu edildiği okunur. Aynı kişiler arasında birden fazla borç bulunması, intifanın bunların tamamını kapsadığını göstermez. Belirli bir alacağa ait intifa, belge kapsamı görülmeden başka alacakların süre hesabına taşınmaz.

İkinci kontrol intifa sahibinin sıfatıdır. TBK 153/5, intifa hakkının borçluda bulunmasını arar. İntifa üçüncü kişiye aitse, sırf alacak üzerinde bir intifa bulunmasından bu bent kapsamında durma sonucu çıkarılmaz. Başka durma sebebi varsa kendi kanuni dayanağı gösterilir. Maddenin özel kişi şartı, genel bir yararlanma ilişkisiyle tamamlanmış sayılmaz.

Üçüncü kontrol hakkın devam ettiği dönemdir. Kuruluş ve sona erme tarihleri belirlenmeden, intifa sözcüğünün sözleşmede bulunması yeterli olmaz. İntifa kurulmasına ilişkin söz verme, tamamlanmış hak kuruluşuyla aynı değildir. Zamanaşımı hesabına alınacak dönem, hakkın hukuken mevcut olduğu dönem olmalıdır. Belgenin düzenlenmesiyle gerekli kuruluş işlemlerinin tamamlanması ayrı tarihlerdeyse bu fark açıklanır.

Alacak üzerinde intifa ne sağlar?

TMK 794, intifa hakkının taşınırlar, taşınmazlar, haklar veya bir malvarlığı üzerinde kurulabileceğini düzenler. TMK 820 ise alacak üzerindeki intifanın, alacağın getirisini edinme yetkisi verdiğini açıkça belirtir. Bu nedenle intifa yalnız tapuda görülen bir taşınmaz hakkı değildir. Para alacağı gibi bir hakkın getirisi üzerinde de kanuni yapıya uygun intifa kurulabilir.

Alacağın getirisini edinmekle alacağın bütününe sahip olmak farklıdır. İntifa sahibinin konumu, hakkın konusu ve süresiyle sınırlıdır. Bu ayrım borçlunun alacak üzerinde intifa kazanmasında özellikle önemlidir: Borçluya getiri hakkı verilmiş olması, tek başına alacaklı ve borçlu sıfatlarının bütünüyle birleştiğini göstermez. Hangi hakkın kazanıldığı kuruluş belgesinden belirlenir.

İntifa hakkının konusu ve kuruluşu genel ayni hak yapısını açıklar. Buradaki özel konu ise borçlunun kendi borcuna karşılık gelen alacak üzerinde bu hakka sahip olmasının zamanaşımını durdurmasıdır. Getiri hakkı, alacak sahipliği ve süre koruması ayrı hukuki sonuçlardır; biri diğerinin adı olarak kullanılmaz.

Alacak intifası nasıl kurulmuş olmalıdır?

TMK 795, alacaklarda intifa hakkının alacağın devri yoluyla kurulacağını düzenler. Alacağın devrinin geçerliliği bakımından TBK 184 yazılı şekli arar. Bu nedenle alacak intifasına dayanan süre savunmasında, hakkı kuran işlemin içeriği ve gerekli şeklin gerçekleşmesi incelenir. Sadece muhasebe programındaki intifa açıklaması, kuruluş belgesinin yerine geçmez.

Belgede hangi alacağın intifaya konu olduğu anlaşılmalıdır. Borçlu, tutar, para birimi, hukuki sebep veya başka ayırt edici kayıtlarla hak belirlenir. Birden fazla alacağı kapsayan düzenlemede her kalemin kapsam içinde olup olmadığı kontrol edilir. Ödenmiş veya başka sebeple sona ermiş kalemler, hâlâ mevcut alacak gibi listeye alınmaz.

Kuruluş işleminde temsilci kullanılmışsa açıklamayı yapan kişinin yetkisi ayrıca belirlenir. Belgedeki imza, tarih ve hak sahibi kaydı birbiriyle uyumlu olmalıdır. İntifanın varlığı tartışmalıysa bu tartışma süre hesabından ayrı tutulmaz; çünkü TBK 153/5 sonucunun maddi temeli bu haktır. Geçerli kuruluş gösterilmeden bütün dönem durma süresi olarak yazılamaz.

Başlamama ile başlamış sürenin durması

TBK 153 iki farklı zaman durumunu aynı maddede düzenler. Zamanaşımı henüz başlamamışken durma sebebi mevcutsa süre işlemeye başlamaz. Süre daha önce işlemeye başlamış, ardından borçlu ilgili alacak üzerinde intifa hakkı kazanmışsa o andan itibaren durur. Bu iki durumun başlangıç hesabı farklıdır ve dosyada hangisinin gerçekleştiği belirtilmelidir.

Zamanaşımının genel başlangıcı TBK 149’da muacceliyete bağlanmıştır; muacceliyet bildirime bağlıysa bildirimin yapılabileceği gün ayrıca düzenlenir. İntifanın kuruluş tarihini karşılaştırmak için önce ilgili alacağın bu başlangıcı bulunur. Henüz muaccel olmayan borcun vadesi ile intifa hakkının varlığı aynı olay değildir. Genel başlangıç kuralı saptanmadan kaç günün durduğu hesaplanamaz.

İntifa kurulmadan önce işlemiş süre korunur. Daha sonra durma sebebinin ortaya çıkması, o geçmiş zamanı silmez. Alacak dosyasında intifadan önceki dönem, intifanın devam ettiği dönem ve sona ermesinden sonraki dönem ayrı gösterilir. Bu ayrım, durmayı yeni bir tam süre kazanımı gibi hesaplamayı önler. Kanuni sonuç geçmiş zamanın yok olması değil, ilgili dönem boyunca saatin işlememesidir.

Durma neden kesilme değildir?

TBK 154, borç ikrarı ve maddede sayılan yargısal veya icrai başvurular gibi kesilme sebeplerini düzenler. TBK 156’ya göre kesilmeyle yeni süre işlemeye başlar. TBK 153’teki intifa nedeniyle durmada ise daha önce işlemiş bölüm kaybolmaz. İntifanın sona ermesi tek başına TBK 156 anlamında kesilme olayı değildir.

Bu nedenle intifa belgesinin sona erdiği gün, her durumda yeni on yıllık süre başlangıcı olarak alınamaz. Önce uygulanacak süre, intifa öncesinde geçen bölüm ve varsa gerçekten gerçekleşmiş kesilme olayı belirlenir. Hakkın sona ermesine ilişkin belge ayrıca borç ikrarı içeriyorsa bu açıklama kendi niteliğiyle incelenir. Belgenin başlığı, ikrarın içeriğini kendiliğinden kanıtlamaz.

Borç ikrarı ve zamanaşımının kesilmesi bu farklı sonucu ele alır. Aynı dosyada hem durma hem kesilme olayı bulunursa tarih sırası korunur. Bir olayın hukuki etkisi diğerinin adı altında hesaplanmaz. Böylece kanuni süre, olaylar üzerinden yeniden kurulabilir ve karşı tarafın hesabıyla denetlenebilir hâle gelir.

İntifa sona erince süre hangi anda devam eder?

TBK 153’ün son fıkrası, durduran sebeplerin ortadan kalktığı günün bitiminde zamanaşımının başlayacağını veya önceki işlemesini sürdüreceğini belirtir. Dolayısıyla sona ermenin gerçekleştiği günün içindeki saat ile ertesi hesap aşaması birbirine karıştırılmaz. Sona erme tarihi doğru belirlenmeden süreye bir yıl veya başka sabit dönem eklemek kanunun hesabını yansıtmaz.

TMK 796 sona erme sebeplerini; TMK 797 ise gerçek ve tüzel kişiler bakımından süreyi düzenler. Gerçek kişilerde intifa hak sahibinin ölümüyle sona erer. Tüzel kişilerde kararlaştırılan sürenin dolması, süre kararlaştırılmamışsa kişiliğin ortadan kalkması esas alınır; tüzel kişi intifası en çok yüz yıl devam eder. Dosyadaki intifa türü ve sona erme sebebi ilgili hükümle eşleştirilir.

Haktan vazgeçildiği veya kararlaştırılan sürenin dolduğu ileri sürülüyorsa bunu gösteren kayıt incelenir. Yalnız getirinin fiilen alınmaması, hakkın hukuken sona erdiğini her durumda göstermez. Fiilî kullanım ile hakkın varlığı farklıdır. TBK 153/5, borçlunun intifa hakkına sahip olduğu süreyi esas aldığı için sona erme olgusu ayrıca kanıtlanmalıdır.

Gerçek kişi intifa sahibinin ölümü

TMK 797’de gerçek kişi için ölüm açık sona erme sebebidir. Bu nedenle intifa hakkının ölümden sonra aynı kişinin hakkı olarak devam ettiği söylenemez. TBK 153 hesabında ölümün gerçekleştiği tarih, diğer süre olaylarıyla birlikte kaydedilir. Ölüm belgesinin daha sonra alınması, ölüm olayının gerçekleştiği günü değiştirmez.

Bu sonuç borcun ve terekenin bütün hukuki durumunu tek başına çözmez. Borçlu aynı zamanda ölen intifa sahibiyse mirasçılar ve borcun geçişi ayrıca değerlendirilir. İntifa hakkının süresiyle miras yoluyla geçen malvarlığı hakları aynı kapsamda kabul edilmez. Süre hesabında hangi durma sebebinin sona erdiği açık gösterilir; başka bir kanuni durma sebebi varsa onun şartları ayrıca incelenir.

Taşınmazdaki intifa bu bende yeterli mi?

TBK 153/5’in aradığı şey, borçlunun alacak üzerinde intifa hakkıdır. Borçlunun başka bir ev, işyeri veya taşınır üzerinde yararlanma hakkına sahip olması aynı koşulu karşılamaz. Alacağın bu maldan elde edilen gelirle ekonomik bağlantısı bulunması da tek başına alacak intifası kurulduğunu kanıtlamaz. Hakkın konusu hukuki kuruluş belgesinden okunur.

Tapu kaydında intifa görülmesiyle belirli borç senedindeki alacağın intifaya konu olması bu nedenle ayrılır. Taşınmaza ilişkin belge, alacağın ayrı intifa düzenini gösteriyorsa bu bağlantı açıkça açıklanır. Aksi durumda yalnız intifa sözcüğünün iki belgede kullanılması üzerinden durma sonucu kurulmaz. Kanundaki hak ve kişi eşleşmesi korunmalıdır.

Anapara, getiri ve farklı alacak kalemleri

TMK 820 alacak intifasını getiri edinme yetkisiyle tanımlar. TMK 805, intifaya konu sermayenin faiz ve diğer dönemsel gelirlerinin, daha geç muaccel olsalar bile hakkın başlangıcından sona ermesine kadar intifa sahibine ait olmasını düzenler. Bu getiri dağılımı, her parasal kalemin zamanaşımının aynı tarihte başladığı anlamına gelmez.

Anapara alacağı, işlemiş getiri ve ayrı sözleşmelerden doğan diğer alacaklar hesapta ayrılmalıdır. Hangi hakkın intifaya konu olduğu ile hangi tutarın tahsil veya iade istendiği gösterilir. TBK 153/5’in ilgili alacağı koruyan sonucu, kapsam dışındaki başka haklara gerekçesiz biçimde taşınmaz. Aynı sözleşme numarasını taşımak bütün kalemleri tek zamanaşımı hesabı yapmaz.

Getiri hesabında intifanın devam ettiği tarih aralığı, ödeme veya tahakkuk kayıtlarıyla karşılaştırılır. Sonradan muaccel olan dönemsel gelirler için TMK 805’in ölçütü ayrıca gözetilir. Ancak getirinin hangi kişiye ait olduğu tartışmasıyla alacaklıya yöneltilen zamanaşımı savunması farklı sorulardır. Dosyada her sorunun dayandığı madde açık tutulmalıdır.

İntifa, alacaklı ve borçlu sıfatlarının birleşmesi değildir

TBK 135, alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesine borcun sona ermesi sonucunu bağlar; üçüncü kişilerin önceden mevcut haklarını ve özel hükümleri saklı tutar. İntifa kazanımı ise tek başına alacağın bütün hak sahipliğini edinmek değildir. TBK 153/5’in ayrı düzenlenmiş olması, alacak intifasının kendi süre sonucunun incelenmesini gerektirir.

Belge alacağın tümünü devrediyorsa işlem yalnız intifa kurma olarak adlandırılmaz. Buna karşılık yalnız getiri hakkı kurulmuşsa tam alacak devri yapılmış gibi borç kaydı silinmez. İşlemin gerçek içeriği belirlenir. TBK 153/7’de geçmişe etkili ortadan kalkan sıfat birleşmesine ilişkin ayrı durma sebebi bulunduğu da bu ayrım içinde tutulur; iki bent birbirinin yerine kullanılmaz.

TMK 822’deki devir istemi süre hesabını nasıl etkiler?

TMK 822, intifanın başlangıcını izleyen üç ay içinde hakkın konusu alacağın veya kıymetli evrakın intifa sahibine devrini istemeyi düzenler. Maddede devir değerine ilişkin bedel borcu ve güvence koşulu ayrıca yer alır. Bu üç aylık istem dönemi, TBK 153/5’te intifa nedeniyle duran zamanaşımının uzunluğu değildir. İki süre farklı haklara ilişkin olduğundan ayrı izlenir.

İntifaya tabi alacağın devri istemi, hakkın sahipliğini etkileyen ayrı işlemi açıklar. Böyle bir devir tamamlanmışsa güncel hak sahipliği yeniden incelenir. Sırf devir istenmesiyle devir gerçekleşmiş sayılmaz; gerçekleşmiş devir de yok sayılarak eski intifa tablosu değişmeden kullanılmaz. Zamanaşımı hesabı gerçek hukuki durum üzerinden yürütülmelidir.

Hangi zamanaşımı süresi durmaktadır?

TBK 153/5, bütün alacakları on yıllık süreye dönüştürmez. Uygulanacak süre alacağın hukuki türüne göre belirlenir. TBK 146’nın genel süresi, TBK 147’deki beş yıllık alacaklar ve özel kanun hükümleri ayrı incelenir. Önce süre seçilir, sonra ilgili intifa döneminin bu süre içindeki etkisi hesaplanır. Yanlış süre üzerine doğru durma dönemi eklemek doğru sonuç vermez.

TBK 148, ilgili ayrımda belirlenen zamanaşımı sürelerinin sözleşmeyle değiştirilmesini yasaklar. Tarafların alacak üzerinde geçerli intifa kurmasıyla kanuni süreyi doğrudan başka sayıyla değiştirmesi aynı işlem değildir. Durmanın kaynağı TBK 153/5’tir. Sözleşmedeki intifa kaydının gerçek hak kuruluşu olup olmadığı incelenmeden her süre uzatma cümlesine bu sonuç verilmez.

TBK 151 uyarınca başlangıç günü sayılmaz ve süre son gün de hak kullanılmadan geçince tamamlanır. İntifa öncesindeki işlemiş bölüm ve durma sonrasındaki kalan bölüm bu kuralla hesaplanır. Takvimde başlangıç, durma ve yeniden işleme tarihleri gösterilir; araya giren her dönem neden sayıldığı veya sayılmadığı açıklanarak işlenir.

Durma ileri sürülürken hangi deliller gerekir?

HMK 190 ve 194 uyarınca alacağın kaynağı, muacceliyeti, intifanın kuruluşu, borçlunun hak sahipliği ve sona erme olayı ayrı belgelerle ilişkilendirilir. İntifa belgesinin tam metni, varsa ek alacak listesi ve sonraki değişiklikler sunulur. Hakkın yalnız bir kısmı sona ermişse kapsamı açık gösterilir. Bir ekin eksik bırakılması, durma döneminin yanlış belirlenmesine yol açar.

TBK 161’e göre zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim kendiliğinden dikkate alamaz. Buna karşı durma sebebine dayanan açıklama da somut olgularla kurulmalıdır. Zamanaşımının yargılamada ele alınması, maddi süre hesabıyla usuli savunmanın farklı gerekliliklerini açıklar. Hangi işlemin ne zaman ileri sürüldüğü dosyanın kendi usulüne göre izlenir.

Hesap çizelgesine yalnız sonuç tarihi yazılması yeterli değildir. İntifadan önce geçen süre, hakkın mevcut olduğu ve sayılmayan dönem, sona erme günü ile sonraki işleyen bölüm açıkça ayrılır. Bir kesilme olayı varsa kendi belgesiyle eklenir. Böylece TBK 153/5’in durma sonucu, genel bir süre uzatma iddiası olarak kalmaz; belirli alacak üzerinde denetlenebilir hâle gelir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 135, 146–149, 151, 153–156, 161 ve 184. maddeler. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu: 794–797, 805, 820 ve 822. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190 ve 194. maddeler. Güncel resmî kanun metinleri Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sisteminden kontrol edilmiştir.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →