Koşul Gerçekleşmeden Alacak Hakkı Nasıl Korunur? TBK 171

Geciktirici koşul henüz gerçekleşmemiş olsa da alacaklı, koşula bağlı hakkının tehlikeye düşürülmesine karşı korumasız değildir. Türk Borçlar Kanunu’nun 171. maddesi, borçluya gelecekteki ifayı engelleyecek davranışlardan kaçınma yükümlülüğü yükler ve hakkı tehlikeye düşürülen alacaklıya koruyucu önlemlerden yararlanma yetkisi verir. Bu koruma, koşulun gerçekleşmiş sayılması veya alacağın derhâl tahsil edilmesiyle aynı sonuç değildir.

Koşullu sözleşmede temel mesele, bekleme döneminde edimin ve hakkın korunmasıdır. Borçlu, koşulun henüz gerçekleşmediğini gerekçe göstererek gelecekteki ifayı boşa çıkaran her işlemi serbestçe yapamaz. Alacaklı da yalnız bir sözleşme bulunduğunu söyleyerek sınırsız tedbir isteyemez. Korunacak hak, somut tehlike ve istenen önlemin kanuni koşulları birlikte gösterilmelidir.

Önce gerçek bir geciktirici koşul var mı?

TBK 170’e göre sözleşmenin hüküm ifade etmesi, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen bir olguya bırakılmışsa geciktirici koşul vardır. Aksi kararlaştırılmadıkça sözleşme koşulun gerçekleştiği andan başlayarak hüküm ifade eder. Belirli bir tarihin beklenmesiyle belirsiz olayın gerçekleşmesinin beklenmesi aynı değildir. Vade ve koşul ayrımı sözleşmenin metninden yapılmalıdır.

Şart sözcüğünün kullanılması tek başına yeterli olmaz. Metinde ödeme günü, teslim yöntemi veya teknik kalite şartı düzenlenmiş olabilir. Bunlar her durumda sözleşmenin etkisini gelecekteki belirsiz olguya bağlamaz. Tarafların gerçek ve ortak iradesi TBK 19 çerçevesinde incelenir. Koruma talebi, sözleşmede bulunmayan bir koşul sonradan varsayılarak kurulamaz.

Koşul açıkça belirlenmişse hangi olayın gerçekleşmesinin beklendiği, bunu gösterecek belge ve varsa kararlaştırılmış zaman sınırı ortaya konulur. Olayın gerçekleştiği iddiası ile henüz askıda olduğu iddiası ayrı değerlendirilir. TBK 171’in bekleme dönemindeki korumasına dayanmak için bu dönemin mevcut olduğu açıklanmalıdır. Geçersiz veya sona ermiş başka ilişkiyle aynı sonuç kurulmaz.

Borçlunun bekleme dönemindeki yükümlülüğü

TBK 171’in ilk fıkrası, borçlunun borcun gereği gibi ifasını engelleyecek her türlü davranıştan kaçınmasını emreder. Koruma yalnız edimin tamamen yok edilmesini önlemekle sınırlı değildir. Gereği gibi ifanın hangi davranışla engellendiği somut borcun konusu üzerinden incelenir. İfanın içeriği bilinmeden davranışın bu yükümlülüğe aykırı olup olmadığı belirlenemez.

Sözleşmedeki teslim konusu, nitelik, miktar ve işlev bu nedenle önem taşır. Edimin korunması gereken özellikleri belirlenir; sonradan yapılan işlem bunlarla karşılaştırılır. Borçlunun bütün malvarlığı üzerinde hiçbir işlem yapamayacağı biçiminde genel bir yasak çıkarılmaz. Yasak, koşullu borcun gereği gibi ifasını engelleyen davranışla bağlantılıdır.

Alacaklı, hangi davranışın ifayı neden zorlaştırdığını veya engellediğini açıklamalıdır. Salt güven kaybı ya da taraflar arasındaki iletişimin bozulması, teknik veya hukuki engelin yerine geçmez. İlgili malın mevcut durumu, devir girişimi veya ifayı etkileyen işlem belgelenir. Başvuru, kişisel değerlendirme yerine somut borç ve somut davranış üzerine kurulmalıdır.

Alacaklının koruyucu önlem hakkı

TBK 171’in ikinci fıkrası, koşula bağlı hakkı tehlikeye düşürülen alacaklının, alacağı koşula bağlı olmayan alacaklıların haklarını korumak için başvurabilecekleri önlemleri alabileceğini belirtir. Böylece koşulun gerçekleşmemiş olması tek başına korumayı dışlamaz. Ancak seçilen önlemin kendi kanuni şartları araştırılır. Madde, her başvuruyu otomatik kabul ettiren bir usul kuralı değildir.

Önlemin amacı, gelecekte kullanılacak hakkın korunması olmalıdır. Hakkın mevcut durumda hangi risk altında bulunduğu ve istenen tedbirin bu riski nasıl gidereceği açıklanır. Malı korumakla karşı tarafa nihai borç ifasını yaptırmak farklı sonuçlardır. Talep, sözleşmenin koşulunu fiilen kaldıran bir tahsil yöntemi olarak kurulamaz.

Hukuki korunma ihtiyacı ile başvurunun kapsamı arasında ölçülü bağlantı bulunmalıdır. Belli bir mala ilişkin risk için karşı tarafın bütün faaliyetinin durdurulması isteniyorsa bu genişliğin hukuki gerekçesi gösterilmelidir. Mahkeme, kanuni koşulları ve somut tehlikeyi değerlendirir. Borç ilişkisinin varlığı, istenen her önlemin gerekli olduğu anlamına gelmez.

İhtiyati tedbir için HMK 389 şartları

HMK 389, mevcut durumdaki değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya imkânsızlaşması; yahut gecikme yüzünden sakınca veya ciddi zarar endişesi bulunmasını esas alır. Tedbir uyuşmazlık konusu hakkında değerlendirilir. Koşullu alacaklı, TBK 171’deki hakkını bu usul koşullarıyla birlikte ortaya koymalıdır. İki kanun maddesi birbirini tamamlar.

İddia edilen tehlikenin bekleme dönemiyle bağlantısı açık olmalıdır. Hangi işlem tamamlanmadan koruma gerektiği, mevcut durumun nasıl değişeceği ve değişikliğin hakkın kullanılmasını nasıl etkileyeceği açıklanır. Henüz ortaya konulmamış soyut bir olasılık yerine eldeki kayıtlar gösterilir. Karşı tarafın sırf borçlu olması, her durumda ciddi zarar endişesini kanıtlamaz.

Mahkemeden istenen tedbirin konusu tereddütsüz belirlenmelidir. Eşyanın veya hakkın kimlik bilgileri, mevcut bulunduğu yer ve istenen koruma işlemi yazılır. HMK 391, muhafaza, yediemine tevdi, bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi uygun önlemleri düzenler. Hangi önlemin seçileceği, açıklanan riskin niteliğine göre mahkemece belirlenir.

Yaklaşık ispat hangi belgelerle kurulur?

HMK 390, ihtiyati tedbir isteyenin tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmesini, esas yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmesini arar. Koşula bağlı sözleşme, ekleri ve karşı tarafın üstlendiği borç bu incelemenin başlangıcıdır. Koşulun askıda olduğu ve korunması istenen hakkın hangi sözleşmeden doğduğu gösterilir. Yalnız tehlikenin anlatılması yeterli değildir.

Tehlike delilleri ayrıca sunulur. Malın durumunu gösteren kayıt, tarafın ilgili açıklaması, yapılan işlem veya teknik tespit hangi olguyu kanıtlıyorsa belirtilir. Tarihi ve kaynağı belli olmayan görüntülerle kesin bir olay kabulü kurulmaz. Belgenin bütünlüğü ve ilgili sözleşmeyle bağlantısı açıklanır. Yaklaşık ispat, hiçbir dayanak göstermeden karar istenmesi anlamına gelmez.

HMK 194’teki somutlaştırma yükü burada da dosyanın anlaşılır kurulmasına yardımcı olur. Vakıa ve delil bağlantısı her belge için açık gösterilir. Teknik konuda uzmanlık incelemesi isteniyorsa sorular maddi olgulara yöneltilir. Uzman raporu, koşulun gerçekleşmesine ilişkin hukuki değerlendirme ve mahkeme kararının yerine geçmez.

Hangi mahkemeden ve ne zaman istenir?

HMK 390’a göre dava açılmadan önce ihtiyati tedbir, esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden istenir. Dava açıldıktan sonra başvuru yalnız asıl davanın görüldüğü mahkemeye yapılır. Koşullu sözleşmenin türü görev ve yetki incelemesinde önemlidir. Bütün TBK 171 talepleri için tek bir mahkeme adı vermek doğru değildir.

Hakların derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden tedbire karar verebilir. Bu, HMK 390’da tanınmış bir yetkidir; her başvuruda zorunlu sonuç değildir. Karşı taraf dinlenmeden koruma istenmesinin gerekçesi somutlaştırılır. Bildirim yapılmasının hangi tehlikeyi yaratacağı açıklanmadan sadece hızlı karar talebi yeterli kabul edilmemelidir.

Koşulun gerçekleşmesi uzun süre bekleniyor diye usul süreleri de kendiliğinden ertelenmez. Tedbir kararı alınmasının ardından yapılacak uygulama ve esas dava işlemleri ayrı planlanmalıdır. TBK 171 maddi koruma hakkı verirken HMK’nın tamamlayıcı işlemlerini kaldırmaz. Koruma talebinin zamanlaması, bu kanuni yükümlülüklerle birlikte değerlendirilmelidir.

Teminat her zaman zorunlu mudur?

HMK 392’nin genel kuralına göre tedbir isteyen, haksız çıkması hâlinde karşı taraf ve üçüncü kişilerin uğrayacağı muhtemel zararlar için teminat gösterir. Bu teminat, koşullu borcun bedeliyle aynı şey değildir. Talep edilen tedbirin yaratacağı risk üzerinden değerlendirilir. Dilekçede teminat konusu ayrıca ele alınmalıdır.

Talep resmî belgeye veya başka kesin delile dayanıyorsa yahut durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme, gerekçesini açıkça belirterek teminat alınmamasına karar verebilir. Adli yardımdan yararlanan kişinin teminat göstermesi gerekmez. Bu istisnalar TBK 171’e dayanılmasından otomatik olarak doğmaz. İstisnanın dayanağı belge veya hukuki durum gösterilmelidir.

Teminat gösterilmiş olması da esas talebin haklılığını kesinleştirmez. Teminat, geçici korumanın doğuracağı zarar ihtimaline yönelik güvencedir. Koşulun gerçekleştiği, borcun kapsamı veya karşı tarafın ihlali hakkında nihai karar yerine geçmez. Dosyada koruma kararının geçici niteliği ve esas uyuşmazlığın devamı açık tutulmalıdır.

Karardan sonra bir haftalık uygulama süresi

HMK 393, tedbir kararının tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde uygulanmasının talep edilmesini zorunlu kılar. Bu talep yapılmazsa dava kanuni sürede açılmış olsa bile tedbir kendiliğinden kalkar. Başlangıç, yalnız kararın dosyaya yazıldığı tarih olarak kabul edilmemelidir. Tefhim veya tebliğ kaydı doğru belirlenir.

Uygulama, kanunda gösterilen icra dairesinden istenir; mahkeme kararında belirtilerek yazı işleri müdürü de görevlendirilebilir. Tedbir kararının uygulanması talebi bu aşamanın ayrı işlem olduğunu gösterir. Kararın alınmış olmasıyla fiilen uygulanmış olması aynı değildir. Başvuru ve uygulama kayıtları birlikte saklanır.

Uygulama tutanağında tedbir konusu ve bulunduğu yer gösterilir; ilgili iddialar kaydedilir. Koşullu alacaklının hangi hakkının hangi mal üzerinde korunduğu bu tutanakta izlenebilir olmalıdır. Malın yanlış tanımlanması, kararın fiilen amacına ulaşmasını engelleyebilir. Karardaki kapsamla uygulanan önlemin uyumu kontrol edilmelidir.

Dava öncesi tedbirde iki haftalık tamamlayıcı işlem

HMK 397’ye göre dava açılmadan önce alınan tedbirde, kararın uygulanmasının talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalıdır. Dava açıldığını gösteren evrak, kararı uygulayan memura verilerek dosyaya konulmalı ve karşılığında belge alınmalıdır. Bu işlemler yapılmazsa tedbir kendiliğinden kalkar. Kanuni başlangıç, koşulun ileride gerçekleşeceği tarih değildir.

Esas davadaki talep, koşullu hakkın o andaki hukuki durumuna uygun kurulmalıdır. Henüz koşul gerçekleşmediği hâlde koşulsuz ve muaccel borç varmış gibi doğrudan ifa istemi yazılması doğru değildir. Korunmak istenen hukuki ilişki, ihlal ve istenen esas koruma belirlenir. Davanın hukuki yararı ve diğer dava şartları ayrıca incelenir.

Bu nedenle tedbir başvurusuyla esas dava hazırlığı birlikte yürütülmelidir. Koşullu sözleşmenin varlığı, dava açma yükümlülüğünü koşul sonuna erteleme yetkisi vermez. Talep hangi hukuki korumayı sağlayacaksa o kapsam belgelenir. Geçici önlem, esas dava konusunda belirsiz bir bekleme düzeni olarak kullanılmamalıdır.

Koşuldan önceki tasarrufların geçersizliği

TBK 171’in üçüncü fıkrası, koşul gerçekleşmeden önce yapılan tasarrufların, koşulun hükümlerini zedelediği ölçüde geçersiz olacağını düzenler. Kanun ölçülü bir sonuç kurar: Her tasarrufun her bakımdan tümden geçersiz olduğu söylenmez. İlgili tasarrufun hangi koşullu hakkı ne ölçüde zedelediği belirlenmelidir. İşlemin konusu ve etkisi açıkça gösterilir.

Bu hükme dayanırken yalnız üçüncü kişiyle ilişki kurulmuş olması yeterli açıklama değildir. Hangi hakkın devredildiği, hangi yükün getirildiği ve bunun koşulun sonucuna nasıl etkisi bulunduğu araştırılır. İlgili mal veya hak bakımından özel koruma ve kazanım kuralları da incelenir. Tasarrufun bütün sonuçları tek cümleyle silinmiş kabul edilmemelidir.

Alacaklının esas talebi bu kapsamla uyumlu olmalıdır. Korunan hakkın sınırını aşan bir geçersizlik talebi veya ilgisiz malları kapsayan önlem ayrıca gerekçelendirilmelidir. TBK 171’deki maddi sonuçla ihtiyati tedbir kararının geçici etkisi de ayrılır. Tedbir alınması, tartışmalı tasarrufun nihai olarak geçersizliğine karar verildiği anlamına gelmez.

Delil tespiti ile hakkın korunması farklıdır

HMK 400, belirli bir olgunun ileride ispatını sağlamak için delil tespitini düzenler. Delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolması veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması ihtimali, kanundaki hukuki yarar değerlendirmesinde önem taşır. Delil tespiti, eşyanın mevcut durumunun korunmuş bir kaydını oluşturabilir.

Ancak delil tespiti, kendiliğinden devir yasağı veya malın alacaklıya teslimi sonucu doğurmaz. Bilirkişinin malı incelemesiyle mal üzerinde tasarrufun engellenmesi ayrı işlemlerdir. Hangi amaç için hangi koruma istendiği belirlenir. Aynı dosyada hem delilin hem hakkın korunmasına ihtiyaç varsa taleplerin hukuki dayanakları ayrı açıklanmalıdır.

Elektronik kayıtlar açısından da HMK 199 kapsamındaki belgelerin kaynağı ve bütünlüğü korunur. Sözleşmenin bir bölümünü veya yazışmanın yalnız sonucunu saklamak, bağlamı kaybettirebilir. Koşul metni, ilgili bildirim ve tehlike olgusu birlikte tutulmalıdır. Sonraki esas inceleme, bu gerçek kayıtlar üzerinden yürütülür.

Koşullar değişirse koruma da gözden geçirilir

Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbir bakımından HMK 394’te itiraz yolu düzenlenmiştir. Tedbirin uygulanmasında hazır bulunan taraf için süre uygulamadan, hazır bulunmayan için uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir haftadır. İtiraz, tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata yöneltilebilir. Koşullu hakkın varlığına veya somut tehlikeye ilişkin karşı belgeler bu aşamada açıklanır.

Koşulun zaten gerçekleştiği, artık gerçekleşmeyeceği veya korunmak istenen hakkın başka bir sebeple sona erdiği ileri sürülüyorsa bu olgular belgelendirilmelidir. Yalnız sözleşmenin yorumunda farklı düşünmekle yeni bir maddi olayın doğması aynı değildir. İtirazın hangi sebebe dayandığı ve hangi delilin bunu gösterdiği belirtilir. Başlangıçtaki sözleşme metni ile sonraki değişiklikler birlikte sunulur.

Tedbirin uygulanması nedeniyle menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişi de öğrendiği tarihten itibaren bir hafta içinde tedbirin şartlarına ve teminata itiraz edebilir. HMK 394 bu kişilerin konumunu ayrıca düzenler. TBK 171’de koşullu alacaklının korunması, üçüncü kişinin usul haklarının ortadan kalkması anlamına gelmez. Tedbirin kapsamı başkalarının hakkına etkisiyle birlikte incelenir.

Kanuna göre aksi kararlaştırılmadıkça itiraz tedbirin icrasını durdurmaz. Bu nedenle sadece itiraz dilekçesi verilmesiyle önlemin kalktığı varsayılmamalıdır. Mahkemenin verdiği değiştirme veya kaldırma kararı ve bu kararın ilgili yerlere bildirilmesi takip edilir. Koşullu alacaklı ile karşı tarafın açıklamaları, uygulanmakta olan kararın gerçek kapsamı üzerinden değerlendirilmelidir.

HMK 396, durum ve koşulların değiştiğinin sabit olması hâlinde talep üzerine tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılmasını düzenler. Koşulun gerçekleşmesi, gerçekleşmeyeceğinin ortaya çıkması veya tehlikenin ortadan kalkması yeni değerlendirme gerektirebilir. Bu olayların hukuki etkisi belgelenir. Başlangıçtaki koruma ihtiyacı sürekli aynıymış gibi davranılmaz.

Haksız tedbirden doğan zarar bakımından HMK 399 ayrıca sorumluluk düzeni içerir. Bu nedenle talebin gerçek koşullara ve doğru belgelere dayanması önemlidir. Koruma yetkisi, karşı taraf üzerinde sözleşmede bulunmayan baskı kurmanın aracı olarak kullanılmamalıdır. TBK 171’in amacı, koşullu hakkın gelecekte kullanılmasını somut tehlikeye karşı korumaktır.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 19, 170 ve 171. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 114, 115, 194, 199, 389–394, 396, 397, 399 ve 400. maddeler. Güncel resmî metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden doğrulanmıştır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →