Taşınır Rehni Alacağın Zamanaşımını Durdurur mu? TBK 159

Bir alacağın taşınır rehniyle güvence altına alınması, zamanaşımının işlemesini durdurmaz. Türk Borçlar Kanunu’nun 159. maddesi bunu açıkça düzenler. Aynı madde, alacaklının hakkını rehinden alma yetkisinin devam ettiğini de belirtir. Bu nedenle alacağın kişisel olarak talep edilmesiyle rehinli malın güvence işlevi ayrı değerlendirilmelidir.

“Rehin var, süre işlemez” ve “süre doldu, rehin de tamamen ortadan kalktı” açıklamaları taşınır rehni bakımından aynı ölçüde eksiktir. Kanun, zamanaşımının işlemesi ile rehinden yararlanma yetkisini birlikte fakat farklı sonuçlarla düzenler. Doğru inceleme, teminatın türü, geçerli biçimde kurulup kurulmadığı, güvence altına aldığı alacak ve takipte istenen hukuki sonuç üzerinden yapılır.

TBK 159’un iki ayrı hükmü

Maddenin ilk bölümü, taşınır rehni bulunduğu gerekçesiyle alacağın zamanaşımı hesabının bırakılmasını önler. Alacağın kendi hukuki sebebine göre süresi, başlangıcı, durma ve kesilme olayları araştırılır. Rehin belgesinin bulunması bu hesabın yerine geçmez. Vade ve sonraki işlemler, rehinli veya rehinsiz alacak ayrımından önce doğru biçimde belirlenmelidir.

İkinci bölüm, alacaklının hakkını rehinden alma yetkisini korur. Burada korunan, mevcut rehin hakkının sağladığı güvenceye başvurma yetkisidir. Madde her mal üzerinde yeni rehin yaratmaz, geçersiz rehni geçerli hâle getirmez veya rehnin kapsamını genişletmez. Önce somut mal üzerinde gerçekten devam eden bir rehin hakkının bulunduğu gösterilmelidir.

Bu iki sonucu ayırmak, hem alacaklı hem borçlu bakımından gereklidir. Alacaklı bütün malvarlığına yönelen talebiyle rehne yönelen talebini aynı gerekçeyle açıklamamalıdır. Borçlu da yalnız zamanaşımı savunmasıyla rehin üzerindeki bütün hakların kendiliğinden yok olduğunu varsaymamalıdır. Hukuki korumanın konusu, istenen ödeme yöntemiyle birlikte belirlenir.

Taşınır rehni ile taşınmaz ipoteğinin süre sonucu

Türk Medenî Kanunu’nun 864. maddesi, rehnin tapu kütüğüne tescil edilmesinden sonra alacak için zamanaşımının işlemeyeceğini düzenler. Bu hüküm taşınmaz rehni sistemindedir. TBK 159 ise taşınır rehniyle güvence altındaki alacakta sürenin işlemesine engel bulunmadığını belirtir. Teminat türünü bilmeden sadece “rehinli alacak” denilerek tek süre kuralı kullanılamaz.

Taşınmaz rehninde TMK 862–864 düzeni, bu farklı sonucu açıklar. Taşınır bir malın sicile kaydedilmiş olması, onu tapu kütüğüne tescilli taşınmaz rehni hâline getirmez. Hangi sicilin hangi kanuna göre tutulduğu belirlenmelidir. Sicil kaydının varlığı kadar kurulan hakkın hukuki türü önemlidir.

Araç, makine, ticari işletme varlığı veya başka bir değer üzerindeki güvence kendi rejimiyle incelenir. Özel kanunla düzenlenmiş teminatlarda kuruluş ve başvuru kuralları ayrıca kontrol edilir. Bu yazının dayandığı TBK 159’un genel sonucu, özel hükmün uygulanma koşullarının araştırılmasını ortadan kaldırmaz. Teminatın adlandırılması belge başlığından ibaret bırakılmamalıdır.

Rehin hakkı gerçekten kurulmuş mu?

TMK 939, kanundaki ayrık durumlar dışında taşınır rehninin zilyetliğin alacaklıya devriyle kurulmasını öngörür. Taşınır fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz. Bu nedenle sadece rehin sözü verilen bir sözleşmeyle, tamamlanmış rehin hakkı aynı değildir. Teslimin ve zilyetlik düzeninin gerçek durumu belirlenmelidir.

TMK 940 ve özel düzenlemeler, sicil yoluyla teslimsiz rehin kurulabilen durumlar içerir. Kuruluş biçimi her taşınıra aynı şekilde uygulanmaz. Ticari işlemlerde taşınır rehni, özel bir rejimin ayrı incelenmesini gerektirir. TBK 159’a dayanılmadan önce somut rehnin tabi olduğu kuruluş şartları tamamlanmış olmalıdır.

Rehin konusu malın kimliği, malik, rehneden ve güvence alacaklısı da açıkça gösterilir. Bir makinenin seri numarası veya belirli mal grubunun kapsamı tartışmalıysa bu sorun süre hesabından önce çözülmelidir. İddia edilen alacakla rehin belgesi arasındaki bağlantı kurulmalıdır. Zamanaşımı hükmü, eksik mal veya alacak tanımını kendiliğinden tamamlamaz.

Rehin vermekle rehnin devam etmesi aynı süre olayı mı?

TBK 154, borçlunun rehin vermesini borç ikrarına ilişkin kesilme sebepleri arasında sayar. Bu nedenle rehnin kurulması belirli koşullarda zamanaşımını kesen bir işlem olarak incelenir. TBK 159 ise rehnin güvence olarak bulunmasının sürenin işlemesini engellemediğini düzenler. Bir defalık kesilme olayıyla sürekli bir işlememe durumu birbirinden ayrılmalıdır.

Rehin verildiği tarihte hangi borcun tanındığı ve işlemin hangi kişi tarafından yapıldığı belirlenir. Her teminat değişikliği, her kayıt düzeltmesi veya mevcut malın korunması yeni bir borç ikrarı sayılmaz. İleri sürülen kesilme sebebi kanundaki olaya bağlanmalıdır. Alacaklı aynı rehni elinde tutmaya devam etti diye zamanaşımı her gün yeniden başlamaz.

Rehin verme ve diğer kesilme sebepleri bu ayrımı tamamlar. Kesilme varsa TBK 156 ve devamındaki yeni süre hükümleri uygulanır. Sonrasında gerçekleşen dava veya takip işlemleri de kendi şartlarıyla değerlendirilir. Rehin belgesinin tarihini tek başına nihai son tarih hesabı olarak kullanmak eksiktir.

Alacağın zamanaşımı hesabı nasıl yapılır?

İlk adım alacağın türünü belirlemektir. TBK 146, kanunda aksine düzenleme yoksa on yıllık süre öngörür; TBK 147 saydığı alacaklarda beş yıllık süre getirir. Başka özel süreler de ilgili kanunlardan doğar. Rehin alınmış olması, alacağın başlangıçtaki hukuki sebebini veya tabi olduğu özel süreyi tek başına değiştirmez.

TBK 149 uyarınca başlangıç muacceliyettir. Muacceliyet bildirime bağlıysa bildirimin yapılabileceği gün dikkate alınır. TBK 151, başlangıç gününü saymama ve son günün hak kullanılmadan geçmesi kurallarını düzenler. Bu bilgiler, sözleşmedeki vade ve sonradan yapılmış geçerli değişikliklerle birlikte dosyaya işlenmelidir. Yalnız borcun doğduğu yıl yeterli değildir.

TBK 153’teki durma sebepleri ile 154 ve devamındaki kesilme düzeni ayrı kontrol edilir. Durma sırasında işlemeden geçen dönemle kesilmeden sonra başlayan yeni süre aynı değildir. Ödeme, ikrar, dava ve takip kayıtları zaman sırasına konulur. Sonuç, rehnin varlığından değil bu hukuki olayların tamamından çıkarılır.

Zamanaşımı savunması ile rehinden tahsil yetkisi

TBK 161, zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkimin bunu kendiliğinden dikkate alamayacağını düzenler. Borçluya yöneltilen kişisel talep bakımından savunmanın usulüne uygun ileri sürülmesi gerekir. Ancak aynı dosyada rehne başvurma talebi varsa TBK 159’un ikinci bölümü ayrıca değerlendirilir. Süre savunmasının konusu ve kapsamı açıkça belirlenmelidir.

Zamanaşımı definin uygulanması, ilgili dava veya takip usulüyle birlikte ele alınır. Rehin hakkının kurulmadığı, sona erdiği veya belirli alacağı kapsamadığı savunmaları ise farklıdır. Bunlar yalnız “zamanaşımı” sözcüğü altında bırakılmamalıdır. Her savunmanın maddi olgusu ve dayanağı ayrı gösterilmelidir.

Alacaklının da talebinde bu ayrımı açık tutması gerekir. Rehinden alınacak tutar ile borçlunun başka mallarından istenen tutar aynı hukuki korumaya dayanmayabilir. Rehin konusu malın değeri, güvence kapsamı ve varsa diğer hak sahipleri belirlenir. TBK 159, rehin dışındaki bütün malvarlığına sınırsız tahsil yetkisi veren bir madde olarak okunamaz.

Rehinden tahsil malı sahiplenmek değildir

TMK 946, ödenmeyen alacağın rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ödenmesinin istenebileceğini düzenler. Rehinden yararlanma, ilgili takip ve paraya çevirme usulüyle gerçekleştirilir. Alacaklının malı elinde bulundurması, onu dilediği yöntemle satmasına veya bedelini kendi belirlediği şekilde kesinleştirmesine genel yetki vermez. İşlemin kanuni usulü korunmalıdır.

Teslime bağlı taşınır rehninin genel rejiminde TMK 949, borç ödenmezse rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmünü geçersiz sayar. Bu kural, özel kanunların kendi koşullarıyla düzenlediği başvuru yollarından ayrı incelenir. TBK 159’un süre sonrası yetkiyi koruması, geçersiz mülkiyet kaydını geçerli hâle getirmez.

Rehin takibinin kendi süreleri, başvuru belgeleri ve itiraz kuralları vardır. Alacağın zamanaşımıyla paraya çevirme aşamasındaki bir işlemin süresi birbirine karıştırılmamalıdır. Bir süreye ilişkin değerlendirme diğerlerini otomatik olarak karşılamaz. Dosyada hangi sürenin maddi alacağa, hangisinin takip işlemine ait olduğu açık biçimde ayrılmalıdır.

Rehnin güvence kapsamı neyi belirler?

TMK 946, rehin hakkının asıl alacak yanında sözleşme faizleri, takip giderleri ve gecikme faizi için de güvence sağladığını belirtir. Bu kalemlerin hukuki dayanağı ve gerçek tutarı yine belirlenmelidir. Rehnin kapsamına ilişkin hüküm, hesapta yer alan bütün giderlerin kendiliğinden doğru olduğunu göstermez. Faiz dönemi, ödeme ve gider belgeleri ayrı incelenir.

TMK 947 uyarınca rehin, taşınırı eklentileriyle kapsar; doğal ürünler konusunda da ayrıntılı düzen bulunur. Teminatın maddi kapsamı belirlenirken malın ana unsuru ve bağlı parçaları açıklanır. Başka bir malın aynı yerde durması, rehnin ona da uzandığını tek başına göstermez. Rehin belgesi ve kanuni kapsam birlikte okunmalıdır.

Aynı taşınır üzerinde birden fazla rehin varsa TMK 948’deki sıra düzeni önem taşır. Alacaklının rehinden yararlanma yetkisinin sürmesi, diğer rehinlerin önceliğini ortadan kaldırmaz. Güvenceye başvuru, mevcut sıra ve kapsam içinde değerlendirilir. Özel rehin sistemlerinin sıra hükümleri varsa bunlar ayrıca uygulanır; bütün mal bedeli tek alacaklıya ait kabul edilmez.

Malın değeri borcu karşılamazsa

TBK 159, hakkın rehinden alınması yetkisini korur; rehin bedelinin yetmediği bütün kısmı aynı kapsamda güvence altına almaz. Malın gerçek değeri ve satış sonucu, alacağın hangi bölümünün karşılandığını belirler. Kalan bölüm için talep imkânı, alacağın zamanaşımı ve ilgili takip hükümleriyle ayrıca değerlendirilir. Rehin açığı kendi başına sınırsız yeni talep yaratmaz.

Bu nedenle başvuru öncesinde teminat hesabı ile borç hesabı ayrı hazırlanır. Borç hesabında ana tutar, faiz, gider ve ödemeler; teminat hesabında malın kapsamı, değer ve önceki haklar gösterilir. İki hesap karşılaştırıldığında güvence altındaki tahsil imkânı anlaşılır. Rehin belgesinde yüksek tutar yazması, malın ekonomik değerinin de aynı olduğunu kanıtlamaz.

Rehinden yapılan tahsilat, borçlu tarafından daha önce yapılan ödeme ve başka güvence üzerinden alınan tutarlar birlikte izlenmelidir. Aynı borç için farklı teminatların bulunması, gerçek alacağın birkaç kez tahsil edilmesine izin vermez. Kalan tutar her işlemden sonra güncellenir. Zamanaşımı incelemesi de güncel ve gerçekten mevcut alacak üzerinden yürütülmelidir.

Rehin başka sebeple sona ermişse TBK 159 uygulanır mı?

TMK 943, teslime bağlı taşınır rehninin zilyetlikle ilişkili sona erme ve askıda kalma durumlarını düzenler. Alacaklının zilyetliği kaybetmesi ve zilyet üçüncü kişiden geri alamaz hâle gelmesi önem taşır. Malın alacaklının rızasıyla fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kalması ise maddede ayrı ele alınır. Bu durumlar tek bir teslim kaydıyla geçiştirilmemelidir.

TBK 159, zamanaşımına rağmen mevcut rehinden yararlanma yetkisini korur. Rehin hakkı başka bir hukuki nedenle son bulmuşsa, bu madde sona ermiş hakkı yeniden kurmaz. Sona erme sebebi, tarih ve malın zilyetlik durumu araştırılır. Sicilli özel rehinlerde uygulanacak sona erme ve terkin düzeni kendi hükümlerine göre incelenir.

TMK 944, rehin hakkı alacağın ödenmesi veya başka sebeple sona erdiğinde rehinli taşınırın hak sahibine geri verilmesini düzenler. Zamanaşımıyla ödeme birbirine eşit sayılmamalıdır. Gerçek ödeme mevcutsa miktarı ve hangi borcu karşıladığı belirlenir. Sırf rehinli mal elde bulunduğu için sona ermiş güvence varmış gibi davranılamaz.

Alacaklının koruma yükümlülüğü devam eder

TMK 945, rehinli taşınırın kaybolması, yok olması veya değer azalması nedeniyle doğan zararlar bakımından alacaklının sorumluluğunu düzenler. Alacaklı, bunların kendi kusuru olmadan doğduğunu ispat etmedikçe sorumludur. Rehinli malın elde tutulması, korunması gereken eşyanın ihmal edilmesine izin vermez. Zamanaşımı tartışması bu ayrı yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.

Aynı madde, rehinli taşınırı kendiliğinden başkasına devretme veya rehnetmenin sonuçlarını ayrıca belirtir. Teminatı koruma ile mal üzerinde yetkisiz tasarruf farklıdır. Malın bulunduğu yer, muhafaza koşulları ve değer değişikliği kayıt altına alınmalıdır. Rehinden tahsil yetkisi sürerken malın korunmasına ilişkin sorumluluk da kendi kanuni çerçevesinde değerlendirilir.

Alacaklının zarar verdiği iddiasıyla asıl borcun miktarı aynı kalem değildir. Böyle bir iddia ileri sürülüyorsa zarar, davranış ve bağlantı somutlaştırılır. Karşılıklı talepler varsa her biri kendi hukuki sebebiyle hesaplanır. Rehin ilişkisindeki uyuşmazlık, bütün alacak ve sorumlulukların tek tutarda açıklamasız birleştirilmesini gerektirmez.

Belge dosyası nasıl tamamlanır?

Rehinli malın sahibi ile asıl borçlu farklı kişilerse dosyada iki sıfat ayrı gösterilmelidir. Teminat verenin hangi malı hangi borç için güvenceye bağladığı belirlenir. Bu kişinin ayrıca şahsi borç üstlenip üstlenmediği ayrı bir hukuki işlemdir. Sadece malı üzerinde rehin kurulmasına izin vermesi, belgesiz biçimde bütün borcun kişisel borçlusu sayılması için kullanılmamalıdır.

Bu ayrım, ödeme ve bildirimlerin değerlendirilmesini de etkiler. Hangi açıklamanın asıl borçludan, hangisinin mal sahibinden geldiği belirtilir. Zamanaşımının kesildiği ileri sürülüyorsa işlemin ilgili borç ve kişi bakımından kanuni etkisi araştırılır. Rehin konusu malın bakımına veya değerlemesine katılmakla asıl borcu tanımak aynı davranış değildir; belgenin gerçek içeriği esas alınır.

Talep yöneltilirken malın paraya çevrilmesiyle kişisel ödeme yükümlülüğü ayrı yazılmalıdır. Başka kişinin malıyla sağlanan güvencenin kapsamı, borçlunun kendi malvarlığının tamamı gibi ele alınamaz. Takip dosyasında sıfatların doğru kurulması, hangi itirazın kim tarafından hangi hukuki sebebe dayanarak ileri sürüldüğünü de anlaşılır kılar. TBK 159 incelemesi bu taraf yapısını gözden kaçırmadan tamamlanmalıdır.

Dosyada asıl borç belgesi, vade, rehin sözleşmesi, teslim veya tescil kaydı ve malın kimlik bilgileri bulunmalıdır. Sonraki ödemeler, borç ikrarları, dava ve takip işlemleri tarih sırasına konulur. Rehnin sona erdiği veya kapsam dışında kaldığı ileri sürülüyorsa bunun belgesi ayrıca gösterilir. Her kayıt, ispatladığı olguyla ilişkilendirilir.

HMK 190 ve 194 çerçevesinde taraflar hangi hukuki sonucu hangi olaylardan çıkardıklarını açıklar. Teknik değerleme gereken konuda uzman incelemesi yapılır; fakat zamanaşımı ve rehne başvuru yetkisinin hukuki niteliği yalnız değerleme raporuna bırakılmaz. Tahsil yolu, süre hesabı ve güvence kapsamı birlikte değerlendirilir. TBK 159’un iki ayrı sonucu bu düzen içinde görünür hâle gelir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 146–159 ve 161. maddeler. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu: 864, 939, 940 ve 943–949. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194 ve 266. maddeler. Güncel resmî metinler esas alınmıştır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →