Anayasa Mahkemesine Kimler Bireysel Başvuru Yapabilir? Şirket, Dernek ve Yabancılar (2026)

Bireysel başvuruyu kimler yapabilir?

6216 sayılı Kanun m.46, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkının kişi bakımından sınırlarını düzenler. Kanuna göre yalnızca ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler bireysel başvuru yapabilir. Bu nedenle bir mahkeme kararını genel olarak yanlış bulmak veya toplumun yararına denetim yapılmasını istemek, bireysel başvuru için yeterli değildir. Başvurucu kendi hakkı ile kamu gücü davranışı arasındaki somut ilişkiyi göstermelidir.

Başvuru hak sahipliği ile kanuni temsil veya avukatla başvuru farklı konulardır. Hak sahibi kişi başvurabilir; avukat onun adına işlemi yapabilir. Fakat avukatın kendi adına başvurduğu varsayılamaz. Başvurunun hangi kişiye ait olduğu, nihai karardaki taraf sıfatı ve müdahalenin etkisi üzerinden açıklanmalıdır. Birden çok başvurucu varsa hakların etkilenmesi ayrı ayrı incelenmelidir.

Güncel kişisel hakkın doğrudan etkilenmesi

Madde 46/1’deki güncel ve kişisel hak koşulu, bireysel başvurunun soyut kamu yararı denetimi olmadığını gösterir. Başvurucunun menfaatinin dolaylı biçimde etkilenmesiyle temel hakkının doğrudan ihlal edildiği iddiası aynı değildir. Müdahalenin fiilen nasıl gerçekleştiği, başvurucuya hangi hukukî sonuçları doğurduğu ve hâlen hangi etkilerinin sürdüğü anlatılmalıdır. Başvurucunun yalnızca bir davanın sonucunu merak etmesi veya üçüncü kişinin zarar görmesine üzülmesi, kendi adına başvuru hakkı oluşturmaz.

Bir işlemin artık uygulanmıyor olması, başvurucunun mağdur sıfatını bazı dosyalarda etkileyebilir; ancak sonuçların tamamen giderilip giderilmediği somut olay bakımından incelenir. Kararın kaldırılması ile yaşanan zararın tüm sonuçlarının giderilmesi farklı olabilir. Bu konuda kesin hüküm kurmadan önce ilgili idari karar, mahkeme kararı ve başvurucunun hak durumundaki güncel değişiklikler araştırılmalıdır.

Gerçek kişiler bakımından hak sahipliği

Gerçek kişiler Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ortak koruma alanındaki kendilerine ait temel hakların ihlal edildiğini ileri sürebilir. Kişinin davacı, davalı, sanık, şüpheli veya şikâyetçi olması tek başına bütün hak iddialarını ileri sürme yetkisini göstermez; hangi kamu işleminin hangi kişisel hakkı etkilediği önemlidir. Başvuru yollarının tüketilmesi ve otuz günlük süre koşulları da ayrıca yerine getirilmelidir.

Bir yargı dosyasında taraf olan kişinin mahkemeye erişim veya gerekçeli karar hakkı iddiası ile davanın tarafı olmayan üçüncü kişinin talebi farklı olabilir. Başvurucu ihlale konu işlemin muhatabı olduğunu ve sonuçlarından doğrudan etkilendiğini belgelemelidir. Sadece avukatın dava vekili olması, avukatın müvekkilin kişisel hakkını kendi adına ileri sürebileceği anlamına gelmez.

Özel hukuk tüzel kişileri AYM’ye başvurabilir mi?

6216 sayılı Kanun m.46/2, özel hukuk tüzel kişilerinin yalnızca tüzel kişiliklerine ait hakların ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunabileceğini düzenler. Ticaret şirketleri, dernekler veya vakıflar gibi özel hukuk tüzel kişileri, nitelikleri gereği sahip olabildikleri haklar bakımından bu imkânı kullanabilir. Şirketin malvarlığına yönelik kamusal müdahale ile bir ortağın kişisel malvarlığına müdahale farklı hak sahipleri yönünden değerlendirilir.

Tüzel kişinin başvuruculuğu, o tüzel kişiliğin yetkili temsilcisi tarafından usulüne uygun biçimde belgelenmelidir. Şirket yöneticisinin kişisel adresi ile şirketin resmî adresi, MERSİS kaydı ve temsil yetkisi birbirine karıştırılmamalıdır. Tüzel kişiliğin hangi hakkının ihlal edildiği, şirketin hukuki niteliğiyle uyumlu biçimde açıklanmalıdır. Her anayasal hakkın gerçek kişi ve tüzel kişi tarafından aynı şekilde kullanılabileceği varsayılamaz.

Limited şirket ve anonim şirket bakımından örnek ayrım

Bir anonim şirket veya limited şirket, kendisine ait malvarlığı, yargısal güvenceler ya da uygun düşen diğer temel hakların ihlal edildiğini ileri sürebilir. Ancak şirket ortağının hisse değerindeki değişiminden dolayı otomatik olarak şirket adına başvuru yapma hakkı oluşmaz. Hangi hakkın şirkete, hangisinin ortağa ait olduğu şirketler hukukunun kuralları ve somut kamu işlemi üzerinden belirlenir. Kanun m.46/2 şirketin kendi tüzel kişilik hakkına vurgu yapar.

Başvuru formunda şirket unvanı, sicil bilgileri, yetkilinin sıfatı ve temsil belgesi tam olmalıdır. İhlale konu mahkeme kararında davacı şirket ise şirket adına; karar doğrudan bir ortağın kişisel hakkını etkiliyorsa o kişinin başvuru hakkı ayrıca değerlendirilir. İki başvurucu sıfatı birbirine karıştırılırsa kişi bakımından kabul edilebilirlik sorunu ortaya çıkabilir.

Dernek ve vakıf adına başvuru

Dernek veya vakıf gibi özel hukuk tüzel kişileri de yalnızca kendilerine ait hakların ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuru yapabilir. Örneğin derneğin tüzel kişiliğine yönelen idari bir müdahalenin değerlendirilmesiyle tek bir üyesinin özel yaşam hakkı iddiası aynı değildir. Derneğin tüzükteki amaçlarının önemli olması, üyelerin bütün kişisel haklarını kendi adına ileri sürebileceği anlamına gelmez.

Başvuru dosyasında derneğin veya vakfın güncel temsil yetkisi ile müdahalenin kuruma ait hak üzerindeki etkisi gösterilir. Yönetim kurulu kararları, sicil kayıtları ve temsil belgeleri somut duruma göre önem taşıyabilir. Başvuru yollarının tüketilmesi de tüzel kişinin usul geçmişi üzerinden incelenir. Sadece toplumsal veya mesleki dayanışma amacıyla başka kişilerin hakları hakkında soyut şikâyet sunulması bireysel başvuru koşulunu karşılamaz.

Kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru hakkı

6216 sayılı Kanun m.46/2, kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru hakkının bulunmadığını açıkça düzenler. Bir kamu kurumunun başka bir kamu kurumuyla yetki veya malvarlığı uyuşmazlığı yaşaması, bu kurumu özel hukuk tüzel kişisi konumuna getirmez. Başvurucunun kuruluş kanunu, hukuki statüsü ve kamu tüzel kişiliğinin bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. “Kurum” sözcüğü tek başına özel veya kamu tüzel kişiliği ayrımını yapmaya yetmez.

Özel hukuk tüzel kişisinin kamu kaynağı veya kamu hizmetiyle ilişki içinde bulunması, onun otomatik olarak kamu tüzel kişisi sayılmasını da gerektirmez. Hukuki niteliği somut mevzuat üzerinden belirlemek gerekir. Başvurucu kurumun temsilcisi ve hakkın sahibi doğru saptanmadığında kişi bakımından yetki sorunu ortaya çıkabilir. Bu sınırlama, kamu görevlisi olan gerçek kişilerin kendi kişisel hakları bakımından bireysel başvuru hakkının tümden ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Yabancılar bireysel başvuru yapabilir mi?

6216 sayılı Kanun m.46/3, yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklar bakımından yabancıların bireysel başvuru yapamayacağını düzenler. Bunun tersine, yabancıların hiçbir koşulda Anayasa Mahkemesine başvuramayacağı sonucu çıkarılamaz. Yabancı uyruklu kişi de kendisine ait, ortak koruma alanında bulunan ve vatandaşlara özgülenmemiş temel haklarının ihlal edildiğini ileri sürebilir. Kişisel mağduriyet, olağan yolların tüketilmesi ve otuz günlük süre gibi diğer şartlar aynen önem taşır.

Örneğin yabancı kişinin yargılamada gerekçeli karar hakkı veya kişi özgürlüğüne ilişkin şikâyeti, sırf vatandaş olmadığı için tümüyle konu dışına çıkarılamaz. Bununla birlikte hak türünün niteliği ve Türk vatandaşlarına özgülenmiş olup olmadığı ayrıca değerlendirilir. Yabancı başvurucunun kimlik ve temsil bilgilerinin resmî formda doğru gösterilmesi gerekir. Dosyadaki yabancı dil belgelerin sunum usulü de kontrol edilmelidir.

Çifte vatandaş ve yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşının bireysel başvuru hakkı, sırf yurt dışında yerleşik olması nedeniyle ortadan kalkmaz. Kişinin Anayasa ve Sözleşme ortak koruma alanındaki güncel kişisel hakkının kamu gücü nedeniyle doğrudan etkilenmiş olması gerekir. Çifte vatandaşlık hâlinde hangi hakka ve hangi kamu işlemine başvurulduğu önemlidir; tüm haklar veya usuller için tek bir sonuç çıkarılamaz. Başvurucu kimlik ve vatandaşlık bilgilerini resmî belgelere uygun şekilde sunmalıdır.

6216 m.47/1 ve İçtüzük m.63 yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla başvuru imkânı tanır. Ayrıca avukatlar UYAP Avukat Portalı üzerinden elektronik başvuru yapabilir. Yurt dışında yaşamak, otuz günlük başvuru süresini kendiliğinden uzatmaz. Türkiye’deki vekile yapılan tebligat ve nihai kararın öğrenilme tarihi ayrıca dikkate alınır. Konsolosluk üzerinden sunum yapılacaksa alındı belgesinin tarihi önemlidir.

Mirasçılar ve ölen başvurucu açısından hak sahipliği

Bir kişinin vefatı nedeniyle mirasçıların hangi hakları ileri sürebileceği, ilgili hakkın kişisel niteliğine ve olayın aşamasına göre değerlendirilmelidir. Başvurucunun hayattayken uğradığı müdahalenin mirasçılara yansıyan etkisi ile mirasçıların kendilerine ait kişisel zararları farklı hukukî konulardır. 6216 m.46’daki güncel kişisel hak ilkesi gözetilmeden “mirasçı olduğu için tüm hakları başvurabilir” biçiminde genelleme yapılamaz.

Başvuru yapılmadan önce hak sahibi kişinin kim olduğu, ilgili kararın kime karşı verildiği ve talebin niteliği araştırılmalıdır. Mirasçılık belgesi veya temsil kayıtları somut olayda gerekli olabilir. Halihazırda AYM önünde devam eden bir dosyada başvurucunun vefatı ayrı usulî sonuçlar doğurabilir; ilgili İçtüzük ve AYM kararlarıyla değerlendirme yapılmalıdır. Bu tür durumlarda başvuru süresini ve kararın öğrenilmesini ayrıca kontrol etmek gerekir.

Çocuk ve kısıtlı adına bireysel başvuru

Çocuk veya kısıtlı kişi bakımından temel hak sahibi sıfatı ile başvuruyu fiilen gerçekleştirecek kanuni temsilcinin yetkisi ayrılmalıdır. İçtüzük m.61/1, kanuni temsilci aracılığıyla bireysel başvuru yapılmasına izin verir ve temsil yetkisinin belgelendirilmesini zorunlu kılar. Başvuruya konu müdahale çocuğun kendisine ait hakkı etkiliyorsa başvurucu sıfatının buna göre belirlenmesi gerekir. Velayet veya vesayet belgesinin niteliği somut hukuki ilişkiye göre incelenir.

Temsil ilişkisi devam ederken ortaya çıkan çıkar çatışması veya temsil yetkisinin kapsamı ayrıca değerlendirilebilir. Başvuru formunda çocuğa ait kimlik bilgileriyle temsilcinin bilgileri karıştırılmamalıdır. Nihai kararın kime tebliğ edildiği, temsilcinin süresinde işlem yapıp yapmadığı ve olağan başvuru yollarının kullanımı da önemlidir. Çocuğun kendi temel hakkına ilişkin şikâyet başka bir yetişkinin hak ihlali iddiasına dönüştürülmemelidir.

Birden çok başvurucu ortak başvuru yapabilir mi?

Aynı işlemden etkilenen birden fazla kişi bulunabilir. Ancak her başvurucunun kişisel ve güncel hakkının doğrudan etkilenmesi koşulu ortadan kalkmaz. Başvurucuların hakları, temsil belgeleri ve başvuru yollarının geçmişi farklı olabilir. Ortak olay örgüsü anlatılırken her kişiye ait özel etki ayrıca açıklanmalıdır. Aynı dilekçe altında farklı hak şikâyetlerini gelişi güzel birleştirmek, kişi bakımından incelemeyi zorlaştırabilir.

Özellikle şirket ile gerçek kişi ortağın aynı olaya ilişkin başvuru yapmasında hangi hakkın kime ait olduğu açıkça gösterilmelidir. Birden fazla kişi için vekâletnamelerin kapsamı ayrı denetlenmelidir. Başvuru harcı ve sunum usulüne ilişkin güncel resmî uygulama ayrıca araştırılır. Ortak başvuru yapılması, her başvurucunun süre ve başvuru yollarının tüketilmesi şartından muaf olduğu anlamına gelmez.

Kamu görevlileri kendi hakları için başvurabilir mi?

Kamu tüzel kişilerinin başvuramayacağına ilişkin 6216 m.46/2 kuralı, bir kamu görevlisinin gerçek kişi olarak kendisine ait hakları bakımından bireysel başvuru yapamayacağı anlamına gelmez. Bir memurun disiplin yaptırımı, atama kararı veya kişisel temel haklarına müdahale iddiası söz konusuysa başvuru yollarının tüketilmesi ve ortak koruma alanı koşulları incelenir. Kamu görevlisinin kurumu ile bireysel başvurucu sıfatı birbirine karıştırılmamalıdır.

Kamu görevlisi adına başvuruda işlemin kendisine ne zaman bildirildiği, hangi idari veya yargısal yolları kullandığı ve hangi kişisel hakkının etkilendiği belgelenir. Yalnızca idari kararın hukuka aykırı olduğu iddiası, bireysel başvuruda temel hak ihlalinin temellendirilmesi yükümlülüğünü karşılamayabilir. Başvurucu mahkemeye erişim, özel hayat veya uygun başka temel hak bağlamında somut müdahaleyi açıklamalıdır.

Şirket yöneticisi ile şirketin hakları neden karıştırılmamalı?

Şirketin ticari varlığına yönelen işlem, yöneticinin kişisel iş veya özel yaşam hakkını etkileyebilir; ancak bu hakların sahipleri aynı değildir. Yönetici, şirketin tüzel kişilik hakkını otomatik olarak kendi adına ileri süremez. Şirket de yöneticisinin kişisel yaşamına ilişkin her müdahaleyi kendi tüzel kişilik hakkı olarak gösteremez. 6216 m.46/1–2 kişi bakımından doğrudan etkilenme ve özel hukuk tüzel kişilerinin kendi haklarına başvurması ölçütlerini düzenler.

Dosya hazırlanırken mahkeme kararının tarafı, idari işlemin muhatabı, malvarlığının sahibi ve temsil yetkisi ayrı sütunlarda gösterilebilir. Aynı olay için birden çok hak iddiası mümkün olsa da her iddianın kişisel bağlantısı gösterilmelidir. Yargılama sırasında ilgili kişinin taraf sıfatı bulunup bulunmadığı da ayrıca araştırılır. Bu ayrım kabul edilebilirlik denetimi bakımından belirleyici olabilir.

Kişi bakımından yetkiyi ispatlayan belgeler

Gerçek kişi başvurucuda kimlik ve başvuruya konu işlem, avukatla başvuruda vekâletname, tüzel kişide sicil ve temsil yetkisi kayıtları ön plandadır. Başvurucunun hak sahibi olduğunu gösteren sözleşme, tapu, şirket kaydı veya taraf olduğu mahkeme kararı gibi belgeler olayın niteliğine göre önem taşıyabilir. Hangi hakkın kime ait olduğunu belirlemek için yalnızca genel kimlik beyanı yeterli olmayabilir. Belgelerin okunaklı ve tarih itibarıyla güncel olması gerekir.

Belgeler İçtüzük m.60’a uygun şekilde numaralandırılıp dizi pusulasına bağlanmalıdır. Şirket veya dernek sicil kaydı eskimişse temsil yetkisi hakkında sorun ortaya çıkabilir. Yabancı kişinin kimlik bilgileri, varsa vekâlet ve çeviri gereksinimleri güncel başvuru usulüne göre kontrol edilir. Başvuru yollarının tüketilmesi ve otuz günlük süre, hak sahipliğinin ispatından ayrı olarak gösterilmelidir.

Başvuru öncesi kimlik ve hak sahipliği kontrolü

Son kontrolün ilk aşamasında başvurucu sıfatı belirlenir: gerçek kişi, özel hukuk tüzel kişisi, yabancı veya kamu tüzel kişisi olup olmadığı netleştirilir. İkinci aşamada hangi kişisel veya tüzel kişilik hakkının ihlal edildiği, üçüncü aşamada kamu gücüyle bağlantılı işlem, dördüncü aşamada olağan yolların tüketilmesi ve süre incelenir. Avukat veya kanuni temsilci varsa yetki belgeleri eklenir. Başvuru formunun başvurucu ve vekil alanları birbirinden ayrılır.

Bu kontrol sonucunda kişi bakımından yetki bulunduğu düşünülse bile başvurunun kabul edilebilirliği veya esası hakkında garanti verilemez. Anayasa Mahkemesi tüm şartları somut başvuru ve resmî kaynaklara göre değerlendirir. Ancak hak sahibi kişi ile temsilcinin doğru ayrılması, özellikle şirketler, dernekler, çocuklar ve yabancı başvurucular bakımından gereksiz usul riskini azaltır.

Sık sorulan sorular

AYM’ye kimler başvurabilir?

6216 m.46/1 gereğince güncel ve kişisel hakkı kamu gücü nedeniyle doğrudan etkilenenler başvurabilir.

Şirket AYM’ye bireysel başvuru yapabilir mi?

Evet. Özel hukuk tüzel kişileri yalnızca kendilerine ait hakların ihlali nedeniyle başvurabilir.

Belediye veya başka kamu tüzel kişisi başvurabilir mi?

6216 m.46/2 uyarınca kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru hakkı bulunmaz.

Yabancı uyruklu kişi AYM’ye başvurabilir mi?

Evet, vatandaşlara özgülenmiş haklar dışındaki uygun ortak koruma alanı hakları için diğer şartlar sağlanırsa başvurabilir.

Çifte vatandaşın AYM başvurusu mümkün mü?

Somut kamu işlemi ve kişisel hak bakımından genel şartlara göre değerlendirilir.

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı başvurabilir mi?

Evet. Yurt dışı temsilcilikleri üzerinden başvuru imkânı mevcuttur; süre ve deliller önemlidir.

Dernek kendi üyelerinin her hakkı için başvurabilir mi?

Hayır. Özel hukuk tüzel kişisi yalnızca kendisine ait hakları ileri sürebilir.

Çocuk adına kim başvurur?

İçtüzük m.61 kanuni temsilci aracılığıyla başvuruya izin verir; temsil yetkisi belgelendirilmelidir.

Şirket ortağı şirketin hakkını kendi adına ileri sürebilir mi?

Otomatik olarak hayır. Şirketin ve ortağın kişisel hakları farklı sahipler yönünden değerlendirilir.

Kamu görevlisi kendi adına başvurabilir mi?

Evet. Kamu görevlisinin gerçek kişi olarak kendisine ait hakları, kamu kurumunun haklarından ayrıdır.

Birden fazla kişi birlikte başvuru yapabilir mi?

Her kişinin güncel ve kişisel hak bağlantısı, temsil yetkisi ve usul şartları ayrı değerlendirilmeli.

Başvurucunun hakkı kalmamışsa ne olur?

Güncel mağduriyet ve ihlalin sonuçlarının giderilip giderilmediği somut dosya bakımından incelenir.

Resmî kaynaklar ve ilgili içerikler

6216 sayılı Kanun; Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü; AYM bireysel başvuru rehberi; AYM sıkça sorulan sorular

Site içi kaynaklar: Bireysel başvuru genel rehberi; İhlal kararı sonrası yeniden yargılama; İletişim ve ofis adresleri