Gemi Alacaklısı Hakkı: TTK 1320 ve Kanuni Öncelik Sırası
Kısa cevap: Gemi alacaklısı hakkı, TTK m.1320’de sınırlı sayılan alacakları gemi ve eklentisi üzerinde kanuni rehinle güvence altına alır. Tescil ve zilyetlik şartı yoktur. TTK m.1320/1-(a) ilâ (e) alacaklarının rehni, m.1326’daki bir yıllık hak düşürücü süre dolmadan gemi ihtiyaten haczedilip bunun sonucunda cebrî icrayla satılmadıkça düşer. Müşterek avarya garame payı alacağının rehni için ise altı aylık ve iyiniyetli üçüncü kişiye satışta alıcıya karşı altmış günlük özel süreler uygulanır.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
Bu rehber; TTK m.1320’deki gemi alacaklarını, deniz alacağıyla farkı, kanuni rehnin kapsamını, malik değişikliğinin etkisini, m.1323–1324 sırasını, m.1326’daki bir yıl, altı ay ve altmış günlük hak düşürücü süreleri ve ihtiyati haciz yolunu açıklar.
Gemi Alacaklısı Hakkının Hukuki Niteliği
Gemi alacağı, kanunun özel koruma tanıdığı sınırlı alacak grubudur. Bu alacak doğduğunda gemi alacaklısına gemi ve kanunda belirtilen değerler üzerinde kanuni rehin hakkı verir. Tarafların ayrıca rehin sözleşmesi yapması veya hakkı gemi siciline tescil ettirmesi gerekmez.
Hak ayni niteliktedir; yalnız borçlunun malvarlığına yönelen kişisel alacaktan daha güçlü bir güvence sağlar. Alacaklı, şartları oluştuğunda gemiyi haczettirip cebri icra yoluyla satış bedelinden öncelikle ödeme isteyebilir. Kişisel alacağın borçlusu ile geminin güncel maliki her zaman aynı kişi olmayabilir.
Gemi alacaklısı hakkı alacağın tutarını veya haklılığını kesinleştirmez. Alacağın doğumu, borçlu, miktar ve gemi bağlantısı dava veya takipte ispatlanır. Kanuni rehin, mevcut alacağa bağlı ferî bir haktır.
TTK 1320’ye Göre Gemi Alacağı Veren Talepler
TTK m.1320’deki liste genişletilemez. Sözleşmede bir alacağa “gemi alacağı” denilmesi, kanuni şart yoksa ayni hak doğurmaz. Kanunun koruduğu başlıca gruplar şunlardır:
- Kaptan, zabit ve diğer gemiadamlarına çalışmalarından doğan ücret, ülkeye getirilme gideri ve sosyal sigorta katılım payları,
- Geminin işletilmesiyle doğrudan bağlantılı karada veya suda meydana gelen can kaybı ya da bedensel zarar talepleri,
- Kurtarma ücreti talepleri,
- Liman, kanal, diğer su yolları ve karantina için ödenecek resim ve harçlar ile kılavuzluk ücretleri,
- Geminin işletilmesinin sebep olduğu ve sözleşmeye dayanmayan maddi zıya veya hasardan doğan haksız fiil talepleri,
- TTK’nın ayrıca gemi alacağı niteliği tanıdığı müşterek avarya garame payı gibi özel talepler.
Bedensel zarar ve haksız fiil grubunda petrol veya tehlikeli maddeler için özel uluslararası sorumluluk ve zorunlu sigorta rejimine tabi talepler ile radyoaktif özellikte maddelerden doğan bazı talepler kanundaki istisnalara göre değerlendirilir.
Geminin işletilmesi, yönetimi, korunması veya bakımı için sağlanan yakıt, kumanya, malzeme ve hizmet alacağı TTK m.1352/1-(l) kapsamında deniz alacağıdır ve ihtiyati hacze dayanak oluşturur. Buna karşılık sırf yakıt, kumanya, onarım veya acente hizmeti TTK m.1320’de sayılmadığı için gemi alacaklısı hakkı ve kanuni rehin vermez.
Gemi Alacağı ile Deniz Alacağı Arasındaki Fark
Deniz alacağı, TTK m.1352’de sayılan ve gemi ihtiyati haczine dayanak olabilen daha geniş gruptur. Gemi alacağı ise m.1320’de düzenlenen, gemi üzerinde kanuni rehin veren daha dar gruptur. Her gemi alacağı aynı zamanda deniz alacağı niteliğindedir; her deniz alacağı gemi alacağı değildir.
Gemiye işletme amacıyla sağlanan yakıt alacağı TTK m.1352/1-(l) kapsamında deniz alacağıdır. Sırf yakıt tedariki m.1320 listesinde bulunmadığından gemi alacaklısı hakkı vermez. Bu ayrım ihtiyati haciz hakkını, kanuni rehnin gemiyi takip etmesini ve satış bedelindeki sırayı ayrı ayrı belirler. Sözleşmesel talebin kaynağı için navlun sözleşmesi ve bekleme bedeli için demuraj alacağı rehberleri ayrıca kullanılmalıdır.
Gemi ipoteği ise malik ile alacaklı arasındaki sözleşme ve sicil tesciliyle kurulan ayni güvencedir. Kanuni gemi alacaklısı hakkı tescilsiz doğarken ipotek kural olarak tescile bağlıdır. Sıra bakımından kanunun gemi alacaklarına tanıdığı öncelik uygulanır.
Kanuni Rehin Hangi Değerleri Kapsar?
TTK m.1321’e göre kanuni rehin, alacağın doğduğu gemi ve gemi malikine ait eklentisi üzerinde doğar; malik olmayan kişiye ait eklenti kapsama girmez. Donatana sigorta sözleşmesi gereğince ödenecek sigorta tazminatı rehnin kapsamında değildir. Buna karşılık geminin zıyaı veya hasarı nedeniyle donatanın üçüncü kişilere karşı sahip olduğu tazminat istemi ile müşterek avaryada feda edilen veya hasara uğrayan şeyin yerine geçen tazminat kanundaki ölçüde rehin kapsamındadır.
TTK m.1322/1 uyarınca kanuni rehin, anaparayı, faizi, takip giderlerini ve yargılama giderlerini aynı sırada temin eder. Gemi alacağının kapsamına girmeyen bağımsız ticari faturalar bu güvenceye ve öncelik sırasına eklenemez.
Birden fazla geminin işletildiği filo ilişkisinde hak, alacağın bağlantılı olduğu belirli gemi üzerinde doğar. İşveren veya şirket grubuna ait bütün gemiler aynı kanuni rehinle yüklenmez. IMO numarası ve hizmet dönemiyle bağlantı kurulmalıdır.
Gemi Satılırsa Gemi Alacaklısı Hakkı Devam Eder mi?
Kanuni rehin, kural olarak geminin mülkiyet veya bayrak değişikliğinden etkilenmez. Yeni malik gemiyi sicilde herhangi bir şerh görmeden devralmış olsa bile süre içindeki gemi alacaklısı hakkıyla karşılaşabilir. Bu nedenle gemi satın alma incelemesi yalnız sicil ipotekleriyle sınırlı tutulmamalıdır.
- Son bir yıldaki gemiadamı ücret ve ayrılış kayıtları,
- Kaza, çatma, yaralanma ve ölüm dosyaları,
- Kurtarma operasyonu ve kurtarma sözleşmeleri,
- Ödenmemiş liman, kanal ve kılavuzluk bedelleri,
- Geminin işletilmesinden doğan haksız fiil talepleri,
- Devam eden ihtiyati haciz ve dava kayıtları.
Cebri icra yoluyla satış, usulüne uygun bildirim ve satış koşulları altında gemi üzerindeki ayni hakların temizlenmesi sonucunu doğurabilir. Satış bedeli hak sahiplerine yasal sıra içinde dağıtılır. Özel satış aynı etkiyi otomatik olarak doğurmaz.
Gemi Alacaklarının Öncelik Sırası
TTK m.1320/1-(a) ilâ (e) alacaklarının kanuni rehni, m.1323/1 uyarınca gemi üzerindeki tescilli veya tescilsiz bütün kanuni ve akdî rehinler ile ayni yükümlülüklerden önce gelir. Müşterek avarya garame payı alacağının m.1320/1-(f) kapsamındaki rehni ise bunlardan sonra gelir. Karaya oturmuş veya batmış geminin seyrüsefer güvenliği ya da deniz çevresinin korunması için kamu kurumlarınca kaldırılma gideri bütün gemi alacaklarından önce ödenir.
Kurtarma alacakları özel bir önceliğe sahiptir. Kurtarma faaliyeti daha önce doğmuş gemi alacaklarını koruduğu için sonraki kurtarma alacağı önceki bazı alacakların önüne geçebilir; birden fazla kurtarma alacağı kendi içinde daha sonra doğan önde olacak şekilde sıralanır.
Gemiadamı ücretleri güçlü koruma görse de satış gideri, muhafaza masrafı ve ortak menfaat için yapılan icra giderlerinin satış bedelinden hangi aşamada ayrılacağı ayrıca incelenir. Sıra cetveli yalnız alacak türüne değil, satış ve muhafaza giderlerinin niteliğine göre hazırlanır.
TTK 1326 Süreleri: Bir Yıl, Altı Ay ve Altmış Gün
TTK m.1320/1-(a) ilâ (e) bentlerindeki alacakların kanuni rehni, m.1326/1 uyarınca bir yılın sonunda düşer. Başlangıç, gemiadamı alacağında alacaklının gemiden ayrıldığı; (b) ilâ (e) bentlerinde güvence altındaki alacağın doğduğu tarihtir. Bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süredir.
Müşterek avarya garame payı alacağının m.1320/1-(f) kapsamındaki rehni, geminin zararın tespit ve paylaştırmasının yapılacağı varma yerine; gemi oraya varmazsa yolculuğun bittiği limana vardığı günden itibaren altı ay içinde, cebrî satışla sonuçlanacak biçimde ihtiyaten haczedilmezse düşer. Gemi iyiniyetli üçüncü kişiye satılırsa bu rehin, alıcının gemiyi sicil yeri hukukuna göre adına tescilinden itibaren altmış gün sonunda düşer; iki süre de işlemişse önce dolan süre esas alınır.
TTK m.1326/3 gereğince geminin ihtiyati haczinin hukuken caiz olmadığı zaman aralığı bu sürelerin hesabına katılmaz; bunun dışındaki sebepler süreyi durdurmaz veya kesmez. Yalnız ihtar, fatura, arabuluculuk ya da dava açılması kanuni rehni korumaz. İlgili süre dolmadan gemi ihtiyaten haczedilmeli ve bu haciz cebrî satışla sonuçlanmalıdır. Kişisel isteme uygulanacak süre ayrıca TTK m.1327 ve ilgili özel hükümlerden belirlenir.
Gemi Alacaklısı İhtiyati Haczi Nasıl İster?
TTK m.1352’de gemi alacakları deniz alacağı olarak kabul edilir. Alacaklı görevli ve yetkili asliye ticaret mahkemesinden gemi ihtiyati haczi isteyebilir. Alacağın türü, yaklaşık ispatı, gemi ve borçlu bağlantısı ile geminin güncel yeri gösterilir.
Gemiadamlarının TTK m.1320/1-a kapsamındaki ücret ve bağlı alacakları için m.1363’teki alacaklı teminatından muafiyet düzenlenmiştir. Diğer taleplerde kural olarak 10.000 Özel Çekme Hakkı teminat uygulanır. Mahkeme kanundaki koşullarla miktarı değiştirebilir.
Karar tarihinden itibaren üç iş günü içinde icra dairesinden infaz istenmezse ihtiyati haciz kendiliğinden kalkar. Esas dava veya takiple tamamlama süresi ayrıca izlenir. Ayrıntılı işlem sırası için gemi ihtiyati haczi rehberi incelenebilir.
Yabancı Bayraklı Gemide Hangi Hukuk Uygulanır?
Türkiye’de yargı yoluyla ileri sürülen bir alacağın gemi alacaklısı hakkı verip vermediği, kanunlar ihtilafı kuralları ve TTK’nın özel hükümleri çerçevesinde belirlenir. Geminin yabancı bayrak taşıması, Türk limanındaki ihtiyati haciz ve ayni hak incelemesini kendiliğinden engellemez.
Alacağın kişisel yönüne uygulanacak hukuk ile gemi üzerindeki ayni güvenceye uygulanacak hukuk aynı olmayabilir. Uluslararası sözleşme, bayrak, alacağın doğduğu yer ve Türk icra işlemi ayrı değerlendirilir. Gemi alacaklısı hakkı iddiasında yabancı hukuk belgesi veya uzman görüşü gerekiyorsa tercümesiyle birlikte sunulmalıdır.
Alacağın Niteliğini İspatlayan Belgeler
- Alacak türünü ve doğum tarihini belirleyin.
- Gemi adıyla birlikte IMO numarasını doğrulayın.
- Borçlunun malik, kiracı, yönetici veya işleten sıfatını gösterin.
- Gemiadamı için iş sözleşmesi, gemi adamı cüzdanı, bordro ve ayrılış kaydını alın.
- Kaza için deniz raporu, hasar survey’i ve kusur delillerini toplayın.
- Kurtarma için tehlike, hizmet ve başarı kayıtlarını sunun.
- Liman ve kılavuzluk alacağı için resmî tarife ile hizmet belgesini ekleyin.
- Bir yıllık sürenin başlangıcını ve geminin hareketini gün gün izleyin.
Fatura başlığı alacağın hukuki niteliğini tek başına belirlemez. Hizmetin fiilen ne olduğu, kimin adına verildiği ve TTK m.1320’deki bentle bağlantısı gösterilmelidir. Deniz alacağı olup kanuni rehin vermeyen kalemler ayrı yazılmalıdır.
Gemi Alacaklısı Hakkı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gemi alacaklısı hakkı tescil edilir mi?
Hayır. TTK m.1320’deki alacak doğduğunda kanuni rehin tescilsiz olarak doğar.
Her deniz alacağı kanuni rehin verir mi?
Hayır. Deniz alacağı listesi daha geniştir; yalnız TTK m.1320’de sayılan gemi alacakları bu hakkı verir.
Yakıt alacağı gemi alacağı mıdır?
Kural olarak m.1352 kapsamında deniz alacağıdır; sırf yakıt tedariki m.1320’ye göre kanuni gemi rehni vermez.
Gemi satılırsa hak düşer mi?
TTK m.1320/1-(a) ilâ (e) rehinleri özel satışta gemiyi takip eder. Müşterek avarya rehni, iyiniyetli alıcının gemiyi adına tescilinden altmış gün sonra veya işlemekte olan altı aylık süre daha önce dolarsa o tarihte düşer; cebrî satışın etkisi TTK m.1388–1397’ye göre belirlenir.
Gemi alacağı ipotekten önce mi gelir?
TTK m.1320/1-(a) ilâ (e) rehinleri gemi ipoteği ve diğer ayni yüklerden önce; müşterek avarya garame payı rehni ise bunlardan sonra gelir.
Bir yıllık süre zamanaşımı mıdır?
Hayır. TTK m.1326/1’de (a) ilâ (e) bentleri için öngörülen bir yıl kanuni rehin yönünden hak düşürücü süredir. Müşterek avarya rehni için m.1326/2’deki altı ay ve altmış günlük süreler uygulanır.
İhtar çekmek bir yıllık süreyi korur mu?
Tek başına korumaz. Kanunun aradığı haciz ve cebri satış süreci zamanında işletilmelidir.
Gemiadamı teminat yatırır mı?
TTK m.1320/1-a kapsamındaki gemiadamı alacakları m.1363’teki 10.000 ÖÇH teminatından muaftır.
Kurtarma alacağının sırası nedir?
Özel önceliği vardır; birden fazla kurtarma alacağı kendi içinde daha sonra doğan önde olacak şekilde sıralanır.
Hak hangi gemide doğar?
Alacağın doğumuna sebep olan belirli gemi üzerinde doğar; aynı filodaki bütün gemilere kendiliğinden yayılmaz.
Resmî Hukuki Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1320–1327 ve m.1352–1376
- TBMM: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu bilgileri
Hızlı Hukuki Özet
| Kontrol | Somut karşılığı |
|---|---|
| Hak kaynağı | TTK’de sınırlı sayılan gemi alacağı |
| Koruma | Gemi üzerinde kanuni rehin ve takip olanağı |
| Öncelik | Kanuni sıra, takip ve hak düşürücü süre |
| İlgili rehberler | Ticaret ve Sözleşmeler Hukuku |
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin Ofisi
Adres: İhsaniye, 4903. Sk. Profit İş Merkezi No:23 Kat:3 Daire:14, 33070 Akdeniz/Mersin. Fiziksel ofislerimiz İstanbul ve Mersin’dedir; dosyalar kanuni yetki ve usul çerçevesinde Türkiye genelinde İstanbul ve Mersin ofislerinden yönetilir.
İstanbul Ofisi – Polaris Plaza, Maslak / Sarıyer
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu
Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbul
İstanbul ve Mersin’deki fiziksel ofislerimizden Türkiye genelindeki dosyalar, görev ve yetki kuralları ile gerekli yerel işlemler dikkate alınarak koordine edilir. Yüz yüze görüşme için randevu sırasında tercih ettiğiniz ofisi belirtiniz.
İstanbul ofisini Google Haritalar’da açın · İletişim ve randevu
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.