Kamu İhale Sözleşmesinde Mücbir Sebep Nedir? 4735 m.10 ve 20 Günlük Bildirim Süresi 2026

4735 m.10’a göre mücbir sebep halleri nelerdir?

4735 sayılı Kanun m.10 mücbir sebep olarak kabul edilebilecek halleri açıkça sayar. Bunlar doğal afetler, kanuni grev, genel salgın hastalık, kısmi veya genel seferberlik ilanı ve gerektiğinde Kamu İhale Kurumu tarafından belirlenecek benzeri diğer hallerdir.

Kanundaki sayım, ilk dört bent bakımından doğrudan kanuni kategoriler oluşturur. Beşinci bent ise her olağanüstü olayın idare tarafından tek başına yeni bir mücbir sebep türüne dönüştürülmesine izin vermez. “Benzeri diğer haller” için Kamu İhale Kurumunun belirleme yetkisi vardır.

Mücbir sebep kavramı yüklenicinin ekonomik risklerinden ayrılmalıdır. Girdi fiyatının yükselmesi, kâr marjının düşmesi, personel bulmakta güçlük veya finansman maliyetinin artması tek başına m.10’da sayılan mücbir sebep değildir. Böyle bir olayın başka özel mevzuatla düzenlenmesi veya KİK tarafından m.10/e kapsamında kabul edilmesi gerekir.

Bir olayın mücbir sebep sayılması için hangi şartlar birlikte aranır?

Kanun, sayılan olaylardan birinin gerçekleşmesini tek başına yeterli görmez. İdarenin olay nedeniyle süre uzatımı vermesi veya sözleşmeyi feshetmesi için aşağıdaki şartların tamamı somut sözleşmede gerçekleşmelidir.

1. Olay yüklenicinin kusurundan kaynaklanmamalıdır.
2. Olay sözleşme konusu taahhüdün yerine getirilmesine engel nitelikte olmalıdır.
3. Yüklenicinin engeli ortadan kaldırmaya gücü yetmemelidir.
4. Mücbir sebebin meydana geldiği tarihi izleyen 20 gün içinde idareye yazılı bildirim yapılmalıdır.
5. Olay yetkili merciler tarafından belgelendirilmelidir.

Bu şartların birlikte aranmasının nedeni, mücbir sebebi sözleşmesel sorumluluktan kaçınma aracı olmaktan çıkarmaktır. Örneğin sel felaketi yaşanması doğal afettir; ancak işyeri bu afetten etkilenmemiş ve taahhüdün yerine getirilmesine fiilen engel oluşmamışsa, sadece bölgedeki afet gerekçesiyle otomatik süre uzatımı verilmez.

Aynı şekilde yüklenicinin gerekli önlemleri almaması nedeniyle zararın büyümesi halinde kusur ve önlenebilirlik unsuru incelenir. Mücbir sebep, yüklenicinin özen yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

20 günlük mücbir sebep bildirim süresi nasıl hesaplanır?

4735 m.10, yüklenicinin mücbir sebebin meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün içinde idareye yazılı bildirimde bulunmasını zorunlu kılar. Sürenin başlangıcı, iddia edilen olayın sözleşme bakımından mücbir sebep etkisi doğurduğu tarihtir.

Başvuru yalnız “mücbir sebep vardır” cümlesinden ibaret olmamalıdır. Olayın ne zaman başladığı, hangi iş kalemlerini engellediği, yüklenicinin hangi önlemleri aldığı, gecikmenin sözleşme süresine etkisi ve talep edilen süre açıkça anlatılmalıdır. Mevcut belgeler başvuruya eklenmelidir.

Yapım İşleri Genel Şartnamesinin 1 Eylül 2025’te yürürlüğe giren güncel düzenlemesinde zamanında yapılmayan bildirimlerin dikkate alınmayacağı, ancak mücbir sebep durumunun devam etmesi halinde müracaat süresinin devam ettiği kabul edilerek bildirim tarihinin yirmi gün öncesinden geçerli olmak üzere dikkate alınabileceği yönünde özel hüküm bulunmaktadır. Yapım işi sözleşmelerinde sadece m.10 değil güncel Genel Şartname de birlikte uygulanmalıdır.

İdareden kaynaklanan süre uzatımı halleri ise mücbir sebepten farklıdır. Yapım İşleri Genel Şartnamesi, idarenin neden olduğu gecikmelerde yirmi günlük bildirim şartını aynı biçimde aramaz. Bu ayrım başvuruda doğru kurulmalıdır.

Mücbir sebep nasıl belgelendirilir?

Kanun, mücbir sebebin yetkili merciler tarafından belgelendirilmesini zorunlu kılar. Hangi merciin yetkili olduğu olayın niteliğine göre değişir. Doğal afet, grev, salgın, seferberlik veya özel sektör faaliyetine ilişkin engelin belgesi aynı kurumdan alınmaz.

Belgenin sadece olayın genel olarak meydana geldiğini göstermesi yeterli olmayabilir. Somut sözleşmenin bulunduğu yer, dönem ve faaliyet üzerindeki etkisini ortaya koyan belgeler daha güçlüdür. Örneğin bölgesel bir doğal afet için resmi afet kayıtları yanında işyerinin erişilemez hale geldiğini veya faaliyetin durduğunu gösteren tutanaklar sunulabilir.

Yüklenicinin kendi düzenlediği iç yazışma veya tutanak, yetkili merci belgesinin yerine geçmez. Ancak olayın sözleşmeye etkisini açıklamak için ek delil olarak kullanılabilir.

Mücbir sebep nedeniyle süre uzatımı nasıl verilir?

İdare, başvuruyu m.10’daki şartlar yönünden inceledikten sonra olayın işi engellediği süre ve etki alanını belirler. Süre uzatımı, mücbir sebebin varlığından bağımsız olarak keyfî bir gün sayısı şeklinde verilemez; işin hangi kısmının ne kadar süreyle engellendiğiyle bağlantılı olmalıdır.

Yapım işlerinde Genel Şartname, işi engelleyici sebepler ve yapılacak işin niteliğine göre işin bir kısmına veya tamamına ait sürenin uzatılmasını öngörür. Gecikmenin yalnız belirli kritik iş kalemlerini etkilemesi halinde iş programı ve kritik yol analizi önem kazanır.

Süre uzatımı verilmesi, her durumda ek bedel veya fiyat farkı hakkı doğurmaz. Fiyat farkı ayrı mevzuat ve sözleşme hükümlerine göre değerlendirilir. Kamu İhale Kurumu da mücbir sebep nedeniyle süre uzatımının kendiliğinden fiyat farkı sonucunu doğurmadığını çeşitli kararlarında vurgulamıştır.

Mücbir sebep nedeniyle sözleşme feshedilebilir mi?

Evet. 4735 m.10, sözleşmenin feshi dahil sonuçlar bakımından mücbir sebep değerlendirmesini düzenler. Sözleşmenin uygulanmasına ilişkin tip sözleşme ve genel şartname hükümleri, mücbir sebebin sözleşmenin devamını imkansız hale getirmesi durumunda idare veya yüklenicinin fesih imkanını ayrıntılandırır.

Mücbir sebep nedeniyle fesih, yüklenicinin kusurlu ifa nedeniyle feshiyle aynı değildir. Mücbir sebebin şartları sağlandığında kesin teminatın gelir kaydedilmesi ve yasaklama gibi kusura dayalı sonuçlar kural olarak uygulanmaz; hesap genel hükümlere göre tasfiye edilir ve ilgili sözleşme düzenlemeleri esas alınır.

Fesih kararı verilmeden önce olayın geçici mi kalıcı mı olduğu, makul süre uzatımıyla işin tamamlanıp tamamlanamayacağı ve sözleşme hükümleri incelenmelidir. Geçici engel varsa süre uzatımı, kalıcı veya sözleşmenin amacını ortadan kaldıran engel varsa fesih gündeme gelir.

Yüklenicinin kusuru varsa mücbir sebep uygulanır mı?

Hayır. M.10’un ilk şartı, olayın yükleniciden kaynaklanan bir kusurdan ileri gelmemiş olmasıdır. Yüklenicinin kendi organizasyon bozukluğu, yanlış planlama, ödeme güçlüğü, personel yönetimi veya önlenebilir teknik arızası nedeniyle işin aksaması mücbir sebep olarak ileri sürülemez.

Dışsal bir olayla yüklenici kusuru birlikte mevcutsa, olayın gerçekten hangi gecikmeye neden olduğu ayrıştırılır. Örneğin doğal afet öncesinde zaten programın gerisinde olan yüklenici, bütün gecikmeyi afet tarihinden itibaren mücbir sebebe bağlayamaz.

İş programı, hakedişler, saha günlükleri, tutanaklar ve yazışmalar bu ayrımı ispatlamak bakımından önemlidir.

İdarenin neden olduğu gecikme mücbir sebep midir?

İdarenin yer teslimini yapmaması, projeyi zamanında onaylamaması, ödenek veya talimat nedeniyle işi geciktirmesi m.10 anlamında klasik mücbir sebep değildir. Bu haller sözleşmenin ifasında idareden kaynaklanan gecikme olarak ayrıca değerlendirilir.

Yapım İşleri Genel Şartnamesine göre idarenin sözleşmenin ifasına ilişkin yükümlülüklerini yüklenicinin kusuru olmadan zamanında yerine getirmemesi ve bunun taahhüdün ifasına engel olması halinde işin bir kısmı veya tamamı için en az gecikilen süre kadar süre uzatımı verilir.

Bu ayrım önemlidir: yüklenici doğal afet başvurusunda m.10’un 20 günlük bildirim şartına tabiyken, idare kaynaklı gecikmede Genel Şartname özel düzenlemesi uygulanır.

KİK tarafından benzeri mücbir sebep belirlenmesi ne demektir?

M.10/e, gerektiğinde Kamu İhale Kurumu tarafından belirlenecek benzeri diğer halleri de mücbir sebep listesine dahil eder. Böyle bir durumda yüklenicinin sadece idareye “bu olay da mücbir sebeptir” demesi yeterli değildir; Kurumun belirleme yetkisi devreye girer.

Kamu İhale Kurumu geçmişte ülke veya sektör çapında olağanüstü olaylar hakkında kararlar vermiştir. Kuruma başvuru yapılmış olması, tek başına yüklenicinin sözleşme yükümlülüklerini durdurmaz. Kurum 2018 tarihli kararında, m.10/e kapsamında başvuru yapılmasının yüklenicinin sözleşme gereklerini yerine getirme yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını açıkça belirtmiştir.

Kurum daha sonra olayı mücbir sebep kabul ederse, idare uygulanmış gecikme cezalarını ve sözleşme durumunu yeni hukuki duruma göre yeniden değerlendirir.

Deprem halinde her sözleşmeye otomatik süre uzatımı verilir mi?

Hayır. Deprem kanundaki “doğal afet” kategorisindedir; fakat m.10’un diğer şartları yine aranır. Kamu İhale Kurumu 6 Şubat 2023 depremlerinde etkilenen illerdeki sözleşmeler için özel duyuru yapmış ve idarelerin somut olayın niteliğine göre süre uzatımı, fesih veya ret seçeneklerinden birine karar vereceğini açıklamıştır.

Bu yaklaşım genel kuralı gösterir: afetin varlığı ile sözleşmeye etkisi ayrı meselelerdir. Yüklenici, işin neden ve ne kadar süre engellendiğini ortaya koymalıdır.

Salgın hastalık mücbir sebep midir?

Genel salgın hastalık m.10’da açıkça sayılmıştır. Buna rağmen belirli bir salgının her sözleşmeyi aynı ölçüde etkilediği kabul edilmez. Resmi kısıtlama, personel erişimi, tedarik zinciri ve işin niteliği değerlendirilerek taahhüdün gerçekten engellenip engellenmediği tespit edilir.

Sadece maliyetin artması veya işin kârlılığının azalması, işin yerine getirilmesine engel olmadığı sürece m.10 şartını karşılamaz.

Kanuni grev ile işyeri içi personel sorunu aynı mı?

Hayır. Kanun “kanuni grev” ifadesini kullanır. İşveren-yüklenici ile çalışanlar arasındaki her iş uyuşmazlığı veya personelin işe gelmemesi bu bentte yer almaz. Grevin hukuken kanuni niteliği ve taahhüde etkisi belgelenmelidir.

Mücbir sebep başvurusu nasıl yazılmalıdır?

Başvuruda sözleşme numarası ve konusu, olayın başlangıç tarihi, resmi belge, etkilenen iş kalemleri, iş programına etkisi, yüklenicinin aldığı önlemler, engelin neden giderilemediği ve talep edilen sonuç açıkça yazılmalıdır. Süre uzatımı isteniyorsa talep edilen gün sayısı ve hesap yöntemi belirtilmelidir.

Uzatılacak sürenin olay anında kesin belirlenemediği durumlarda, güncel Genel Şartname hükümlerine uygun biçimde bunun nedeni açıklanmalı ve durum netleştiğinde ek süre talebi gecikmeden sunulmalıdır.

İdare mücbir sebep başvurusunu nasıl incelemeli?

İdare yalnız olayın varlığını değil m.10’daki beş şartın her birini ayrı başlık altında incelemelidir. Kusur, engel niteliği, önlenebilirlik, süresinde bildirim ve resmi belge tespit edilmeden verilen genel kabul kararı hukuken zayıftır.

İnceleme sonucunda süre uzatımı, şartları varsa fesih veya başvurunun reddi kararı verilir. Karar gerekçeli olmalı ve süre uzatımının başlangıç-bitiş tarihleri ile iş programına etkisi açık yazılmalıdır.

Mücbir sebep başvurusu kontrol listesi

1. Olay m.10’da sayılan bir kategoriye giriyor mu?
2. Benzeri diğer hal ise KİK belirlemesi var mı?
3. Olay yüklenici kusurundan kaynaklanıyor mu?
4. Taahhüdün ifasına gerçek engel oluşturuyor mu?
5. Yüklenici makul önlemlerle engeli kaldırabilir miydi?
6. Olay tarihi kesin olarak tespit edildi mi?
7. 20 günlük yazılı bildirim süresi korundu mu?
8. Yapım işinde 2025 sonrası güncel Genel Şartname özel hükmü kontrol edildi mi?
9. Yetkili merci belgesi var mı?
10. İş programı ve kritik faaliyetlere etki gösterildi mi?
11. Süre uzatımı gün hesabı gerekçelendirildi mi?
12. Fiyat farkı talebi varsa ayrı hukuki dayanak incelendi mi?

Sık Sorulan Sorular

Resmî mevzuat kaynağı

4735 sayılı Kanun ve güncel uygulama mevzuatı için Kamu İhale Kurumunun Kamu İhale Mevzuatı sayfası esas alınmalıdır.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →