Yabancı Kayıtlı Gemi, Uçak ve Raylı Araçlarda Mülkiyet ve Rehin Hangi Hukuka Göre? MÖHUK m.22 | 2026

Kısa ve net cevap

Türkiye limanında bulunan yabancı sicile kayıtlı bir geminin mülkiyet ve gemi ipoteği statüsü sırf gemi Türkiye’de bulunduğu için Türk hukukuna dönmez; m.22’de tanımlanan menşe ülke hukuku esas alınır. Aynı kural uçak ve raylı taşıma araçları için de geçerlidir. Ancak sözleşme borçları, cebrî icra, kamu hukuku, liman ve havacılık düzenlemeleri ile Türkiye’de yapılacak usul işlemleri ayrıca kendi hukuklarına tâbidir. Karayolu otomobili ise m.22’nin özel listesinde yoktur; otomobilde m.21 ve ilgili sicil mevzuatı değerlendirilir.

MÖHUK m.22 neden özel bir aynî hak kuralıdır?

MÖHUK m.21 taşınır ve taşınmazlarda genel olarak malın bulunduğu ülke hukukunu esas alır. Ancak uçak, gemi ve raylı taşıma aracı sürekli ülke değiştiren, yüksek değerli ve çoğu zaman özel sicile kayıtlı mallardır. Fiziksel konuma göre uygulanacak hukukun her uçuşta, her liman girişinde veya her sınır geçişinde değişmesi aynî hak güvenliğini bozardı.

Bu nedenle m.22 fiziksel konum yerine daha istikrarlı bir bağlantı kurar: menşe ülke. Menşe ülke de soyut bir “bayrak” veya sahibin vatandaşlığı değildir; madde her araç türü için somut hukuki bağlantıyı tanımlar.

Maddenin uygulama alanı mülkiyet, ipotek, rehin ve diğer aynî haklardır. Taşıma sözleşmesi, kira, leasing, sigorta, bakım, işletme veya navlun gibi borç ilişkileri aynı hükümle çözülmez. Bunlar sözleşme veya özel taşıma hukukuna tâbidir.

MÖHUK m.22’ye göre menşe ülke nasıl belirlenir?

Hava ve deniz taşıma araçlarında menşe ülke, aynî hakların alenileştirildiği sicilin bulunduğu ülkedir. Sicil, üçüncü kişilerin araç üzerindeki mülkiyet, ipotek veya benzeri hakları görebilmesini sağlar. Bu nedenle hukukun belirlenmesinde sicil merkezi esas alınır.

Deniz taşıma aracı herhangi bir sicile kayıtlı değilse bağlama limanının bulunduğu ülke menşe ülke kabul edilir. Bağlama limanı, geminin idari ve ekonomik bağlantısının bulunduğu ana limandır; geminin o gün tesadüfen demirlediği limanla aynı şey değildir.

Raylı taşıma araçlarında menşe ülke, ruhsat yerinin bulunduğu ülkedir. Vagon veya lokomotif başka ülkeye sefer yapmış olsa bile aynî statü ruhsat bağlantısı üzerinden belirlenir.

Bu tespit belgelerle yapılır. Gemi sicil tasdiki, uçak sicil kaydı, bayrak ve tescil belgesi, raylı araç ruhsatı ve yetkili yabancı makam kayıtları temel delillerdir.

Yabancı geminin mülkiyeti ve gemi ipoteğine hangi hukuk uygulanır?

Gemi sicile kayıtlıysa mülkiyet, gemi ipoteği ve sicile bağlı diğer aynî hakların kuruluşu, kapsamı, devri ve sona ermesi m.22 gereğince sicilin bulunduğu ülke hukukuna tâbidir. Gemi Türkiye’de limanda bulunsa bile bu aynî statü sırf fiziksel konum nedeniyle Türk hukukuna dönüşmez.

Örneğin Malta siciline kayıtlı gemi Mersin Limanı’nda bulunduğunda, gemi üzerindeki sicilli aynî hakların esas statüsü Malta hukukuna bağlıdır. Buna karşılık Türkiye’de liman hizmetlerinden doğan alacak, ihtiyati haciz, cebrî icra veya deniz alacağı niteliği gibi konular Türk Ticaret Kanunu, İcra ve İflas Kanunu ve uygulanabilir milletlerarası sözleşmeler çerçevesinde ayrıca incelenir.

Gemi satış sözleşmesine seçilen hukuk ile mülkiyetin aynî geçişine uygulanan hukuk da ayrılabilir. Taraflar satış sözleşmesinde başka hukuk seçmiş olsa bile gemi mülkiyetinin sicilde doğumu ve üçüncü kişilere karşı etkisi m.22’deki menşe ülke hukukuna bağlıdır.

Sicile kayıtlı olmayan deniz aracında hangi hukuk uygulanır?

MÖHUK m.22 sicilsiz deniz araçları için boşluk bırakmaz. Aynî hakların alenileştirildiği bir sicil yoksa bağlama limanının bulunduğu ülke hukuku uygulanır.

Bağlama limanı belirlenirken tek seferlik uğrama veya geçici demirleme esas alınmaz. Aracın sürekli idari, ticari ve işletmesel bağlantısı dikkate alınır. Liman kaydı, ruhsat, işletme belgeleri ve sahiplik evrakı incelenebilir.

Bir yatın veya küçük deniz aracının Türkiye’de bulunması, bağlama limanı yabancı ülkedeyse otomatik Türk aynî hak hukukunu doğurmaz. Ancak Türkiye’deki liman, gümrük, bağlama, güvenlik ve kamu hukuku kuralları aracın fiili faaliyetinde uygulanmaya devam eder.

Yabancı tescilli uçak üzerindeki mülkiyet ve ipotek hangi hukuka tâbidir?

Uçak üzerindeki aynî haklarda m.22’nin menşe ülkesi kuralı uygulanır. Uçağın aynî haklarının alenileştirildiği sicilin bulunduğu ülke hukuku mülkiyet, ipotek ve benzeri aynî statüyü belirler.

Örneğin ABD siciline kayıtlı bir uçak İstanbul Havalimanı’nda bulunsa dahi mülkiyetin veya sicilli teminatın esas aynî statüsü ABD sicil bağlantısı üzerinden değerlendirilir. Türkiye’deki havalimanı ücretleri, uçuş güvenliği, ruhsat, hava sahası, haciz ve icra işlemleri ise farklı hukuk alanlarıdır.

Uluslararası uçak finansmanında 2001 Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü gibi uygulanabilir milletlerarası düzenlemeler de önem taşıyabilir. MÖHUK m.1/2 gereğince Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklıdır. Dolayısıyla yalnız m.22’ye bakılarak uluslararası teminat dosyası tamamlanmaz.

Lokomotif ve vagonlarda hangi hukuk uygulanır?

Raylı taşıma araçlarında menşe ülke, ruhsat yerinin bulunduğu ülkedir. Lokomotif, vagon veya diğer raylı araç uluslararası sefer sırasında Türkiye’ye gelmiş olsa bile aynî haklara ruhsat ülkesi hukuku uygulanır.

Bu hüküm özellikle sınır ötesi demiryolu taşımacılığında araç mülkiyeti, finansmanı ve teminatları bakımından istikrar sağlar. Araç hangi ülkenin hattında geçici olarak bulunuyorsa o ülkenin aynî hukukuna her sınır geçişinde tabi olmaz.

Ray altyapısı, taşıma lisansı, emniyet, işletme ve Türkiye’deki icra işlemleri ise ayrı konulardır. Aynî statü ile kamu hukuku işletme izni birbirine karıştırılmamalıdır.

Yabancı plakalı otomobil MÖHUK m.22 kapsamında mıdır?

Hayır. MÖHUK m.22’nin metni hava, deniz ve raylı taşıma araçlarını sayar. Karayolu motorlu taşıtları bu özel hükümde yer almaz. Otomobil, kamyon ve motosiklet üzerindeki aynî haklarda MÖHUK m.21’deki genel eşya hukuku kuralı ile aracın kayıt ve trafik siciline ilişkin özel mevzuat birlikte değerlendirilir.

Yabancı plakalı aracın geçici olarak Türkiye’ye getirilmesi, gümrük ve trafik mevzuatı bakımından ayrıca sonuç doğurur. Fakat sırf “taşıt” olduğu için gemi veya uçakla aynı m.22 menşe ülkesi rejimine sokulamaz.

Bu ayrım pratikte önemlidir. Araç finansmanı, mülkiyet ihtilafı veya haciz dosyasında yanlış madde uygulanması, hangi ülke hukukunun inceleneceğini tamamen değiştirebilir.

Gemi veya uçak satış sözleşmesine hangi hukuk uygulanır?

Satış sözleşmesinin borç doğuran hükümleri MÖHUK m.24 veya sözleşmenin özel niteliğine uygun başka bir kurala tâbi olabilir. Taraflar geçerli hukuk seçimi yapabilir. Ancak sözleşmeyle kararlaştırılan hukuk, aracın aynî statüsünü m.22 dışına çıkarmaz.

Örneğin İngiliz hukukuna tâbi gemi satış sözleşmesi yapılmış olabilir. Satıcının teslim borcu, bedel, garanti ve sözleşmenin ihlali İngiliz hukukuna göre değerlendirilebilir; buna karşılık gemi mülkiyetinin sicilde geçişi ve ipoteklerin üçüncü kişilere etkisi m.22’deki menşe ülke hukukuna tâbidir.

Finansal kiralama ve kredi sözleşmelerinde de aynı ayrım yapılır. Kredi borcu bir hukuka, teminatın aynî geçerliliği başka hukuka bağlı olabilir. Uluslararası taşıt finansmanında sözleşme ve aynî hak dosyaları birlikte fakat ayrı hukuki katmanlar hâlinde hazırlanmalıdır.

Yabancı gemi veya uçak Türkiye’de haczedilebilir mi?

Türkiye’de cebrî icra işlemleri Türk icra ve usul hukukuna göre yürütülür. Ancak haczedilen araç üzerindeki mülkiyet, ipotek, öncelik ve yabancı aynî hakların varlığı m.22 ve uygulanabilir milletlerarası sözleşmelere göre tespit edilir.

Özellikle gemilerde ihtiyati haciz ve deniz alacakları bakımından Türk Ticaret Kanunu ile Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmeler özel hükümler içerir. Uçaklarda da uluslararası teminat ve kayıt rejimleri söz konusu olabilir.

Bu nedenle “araç Türkiye’de, bütün haklar Türk hukukuna göre” denilemez. İcra usulü Türk hukuku iken aynî hakkın doğumu ve kapsamı yabancı menşe ülkesi hukukuna bağlı olabilir.

Yabancı gemi, uçak veya raylı araç sicili Türkiye’de nasıl ispatlanır?

Yabancı sicil belgesi resmî belge niteliğindeyse Türkiye’de kullanılmasında HMK m.224, uygulanabilir milletlerarası sözleşme, apostil veya konsolosluk tasdiki ve Türkçe tercüme şartları kontrol edilir. Belgenin güncel olması ve mülkiyet, ipotek veya kayıt durumunu açıkça göstermesi gerekir.

Türk mahkemesi MÖHUK m.2 gereğince yetkili yabancı hukuku re’sen uygular ve içeriğinin tespitinde taraflardan yardım isteyebilir. Taraflar yabancı sicil mevzuatı, resmî kayıt, hukuk uzmanı görüşü ve güvenilir resmi kaynakları dosyaya sunabilir.

Yabancı resmî belgenin tasdiki için HMK m.224 ve Apostil Rehberi incelenebilir.

MÖHUK m.22 için uygulama örnekleri

Malta sicilli gemi Mersin’de: Gemi üzerindeki sicilli aynî hakların esas statüsü Malta hukukuna tâbidir; Türkiye’deki icra ve liman işlemleri ayrıca Türk hukukuna göre yürür.

ABD sicilli uçak İstanbul’da: Mülkiyet ve sicilli teminatların aynî statüsü sicil ülkesine göre belirlenir; hava sahası ve havalimanı düzenlemeleri Türk kamu hukukuna tâbidir.

Sicilsiz yatın bağlama limanı Yunanistan: m.22 uyarınca aynî haklarda bağlama limanının bulunduğu ülke hukuku uygulanır.

Almanya ruhsatlı yük vagonu Türkiye’de: Aynî haklara ruhsat yerinin hukuku uygulanır; Türkiye’deki demiryolu işletme ve icra kuralları ayrı değerlendirilir.

Yabancı plakalı otomobil Türkiye’de: m.22 uygulanmaz; m.21 ve trafik/sicil/gümrük mevzuatı incelenir.

Uluslararası taşıt aynî haklarında sık yapılan hatalar

• Otomobil ve kamyonları MÖHUK m.22 kapsamında saymak.
• Gemi Türkiye’de bulunduğu için sicil ülkesindeki ipoteği yok saymak.
• Satış sözleşmesine seçilen hukuku aynî mülkiyet hukukuyla aynı kabul etmek.
• Sicilsiz deniz aracında bağlama limanı bağlantısını araştırmamak.
• Raylı araçta ruhsat yerini göz ardı etmek.
• Türkiye’deki icra usulü ile yabancı aynî hakkın doğumunu birbirine karıştırmak.
• Uluslararası gemi ve uçak teminat sözleşmelerini kontrol etmemek.
• Yabancı sicil belgesini tasdik ve tercüme şartı olmadan sunmak.

Sicil veya Bayrak Değişikliği Olursa Aynî Haklar Nasıl Kontrol Edilir?

Gemi veya hava aracının bir ülkedeki sicilden terkin edilerek başka ülke siciline geçirilmesi, aynî hak dosyasında yalnız idari bir değişiklik değildir. Mülkiyet, ipotek ve diğer teminatların hangi tarihte hangi sicilde alenileştirildiği kronolojik olarak belirlenmelidir. Eski sicil terkin belgesi, yeni sicil kayıt belgesi ve mevcut ipotek veya rehinlerin devamına ilişkin kayıtlar birlikte incelenir.

Uyuşmazlık sicil değişikliğinden önce kurulmuş bir aynî hakla ilgiliyse hakkın kuruluş anındaki menşe ülke hukuku ile sonraki sicil değişikliğinin etkisi ayrı değerlendirilir. Tarafların yalnız güncel sicil kaydına bakarak önceki teminatı yok sayması doğru değildir. Özellikle finansman işlemlerinde yabancı kredi sözleşmesi, sicil ipoteği, terkin veya devir belgeleri aynı dosyada tutulmalıdır.

Türkiye’de ihtiyati haciz veya cebrî icra talep edilecekse aracın güncel fiziksel konumu, güncel sicili ve daha önce kurulmuş yabancı aynî haklar birlikte araştırılır. Böylece Türk usul hukuku kapsamında yapılacak işlem, MÖHUK m.22’nin gösterdiği aynî hak statüsüyle çelişmeden yürütülür.

Yabancı Taşıt Aynî Hakkında Son Kontrol

Dosya açılmadan önce aracın güncel sicil ülkesi, önceki sicil kayıtları ve aynî hakkın kurulduğu tarih birlikte doğrulanmalıdır. Gemi, uçak veya raylı aracın Türkiye’de bulunması tek başına aynî statüyü Türk hukukuna çevirmez. Buna karşılık Türkiye’deki haciz, muhafaza ve cebrî icra işlemleri Türk usul hukukuna göre yürütülür; yabancı sicildeki mülkiyet ve teminatların varlığı MÖHUK m.22 ve uygulanabilir milletlerarası sözleşmeler çerçevesinde dikkate alınır.

Hukuki dayanaklar

Temel dayanak 5718 sayılı MÖHUK m.22’dir. Araç türüne göre Türk Ticaret Kanunu, Sivil Havacılık Kanunu, demiryolu mevzuatı, icra hukuku ve Türkiye’nin taraf olduğu ilgili milletlerarası sözleşmeler ayrıca uygulanır. Güncel MÖHUK metni 11 Eylül 2026 tarihinde Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınarak kontrol edilmiştir.