Yurt Dışındaki Tanık Türkiye’deki Davada Nasıl Dinlenir? HMK m.240-246 ve Uluslararası İstinabe | 2026
Kısa ve Net Cevap
Yurt dışında bulunan bir tanık, Türkiye’de görülmekte olan hukuk veya ticaret davasında uluslararası istinabe yoluyla dinlenebilir. Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü, hukuki konularda uluslararası istinabe ile yerine getirilebilecek işlemler arasında tarafların, tanıkların ve bilirkişilerin dinlenmesini açıkça saymaktadır. Türkiye ile tanığın bulunduğu devlet arasında yürürlükte bir ikili adli yardımlaşma anlaşması veya çok taraflı sözleşme varsa o düzenleme uygulanır; anlaşma bulunmaması hâlinde karşılıklılık ve uluslararası adli yardımlaşma kuralları esas alınır.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun m.240 hükmüne göre tanık gösteren taraf, tanığın adı-soyadı ile tebliğe elverişli adresini ve hangi vakıa için dinletmek istediğini mahkemeye bildirmelidir. HMK m.243 ise tanığın kural olarak davetiye ile çağrılacağını düzenler. Tanığın yurt dışında bulunması bu temel ispat kurallarını ortadan kaldırmaz; ancak Türkiye’deki mahkemenin yabancı devlet ülkesinde doğrudan zor kullanma veya yabancı makam adına işlem yapma yetkisi bulunmadığı için, dinleme işlemi uluslararası adli yardım kanalıyla yürütülür.
Adalet Bakanlığı, Türkiye’nin 1954 tarihli Hukuk Usulüne Dair Lahey Sözleşmesi ile 1970 tarihli Hukukî veya Ticarî Konularda Yabancı Ülkelerde Delil Sağlanması Hakkında Lahey Sözleşmesine taraf olduğunu belirtmektedir. Somut ülkede hangi sözleşmenin ve hangi merkezi makam usulünün uygulanacağı, tanığın bulunduğu ülkeye göre belirlenir.
HMK m.240: Yurt Dışındaki Tanık Nasıl Gösterilir?
HMK m.240, tanık delilinin usulünü açık biçimde düzenler. Davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir. Tanık gösteren taraf, hangi vakıanın tanıkla ispat edileceğini ve tanığın adı-soyadı ile tebliğe elverişli adresini içeren listeyi mahkemeye sunar. Yurt dışında yaşayan tanık bakımından bu adresin ülke, şehir, posta kodu, cadde/sokak, bina ve daire bilgileriyle yabancı posta sisteminde kullanılabilir şekilde yazılması gerekir.
Maddenin üçüncü fıkrası önemlidir: tanık listesinde adres gösterilmemiş veya gösterilen adreste tanık bulunamamışsa mahkeme tarafa, işin niteliğine uygun kesin süre verir. Bu süre içinde adres bildirilmez veya yeni adres de doğru çıkmazsa tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır. Dolayısıyla “tanık Almanya’da yaşıyor, mahkeme bulur” şeklinde bir yaklaşım HMK m.240 ile uyumlu değildir; tarafın tebliğe elverişli adresi somutlaştırması gerekir.
Yurt dışındaki tanığın yalnız ülke veya şehir bilgisini vermek, uluslararası istinabe işleminin başlaması için çoğu kez yeterli değildir. Adalet Bakanlığının uygulama açıklamalarında da dinlenecek tanıkların isim ve adreslerinin istinabe talep yazısında yer alması gerektiği belirtilmektedir.
HMK m.243: Tanık Davetiyesi Yurt Dışına Nasıl Çıkarılır?
HMK m.243/1’e göre tanık davetiye ile çağrılır. Aynı madde, tarafın davetiye gönderilmeden hazır bulundurduğu tanığın da dinlenebileceğini düzenler. Ancak tanık başka bir devletin ülkesinde bulunuyorsa Türkiye’deki mahkemenin davetinin yabancı ülkede hangi usulle ulaştırılacağı uluslararası tebligat ve adli yardım kurallarına tabidir.
HMK m.243/2 uyarınca davetiyenin kural olarak duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması gerekir. Yurt dışı işlemlerde ise uluslararası tebligat/istinabe aylar sürebileceğinden yalnız kanundaki bir haftalık asgari sürenin esas alınması uygulamada yeterli değildir. Duruşma takvimi, yabancı makamın işlem süresi ve tercüme/sevk aşamaları dikkate alınarak kurulmalıdır.
HMK m.245’teki zorla getirme ve disiplin sonuçları Türkiye’deki tanık çağrısının iç hukuk sonuçlarıdır. Türk mahkemesi, yabancı devlet ülkesindeki kişiye Türk kolluğunu göndererek zorla getirme işlemi yaptıramaz. Yabancı devlette tanığın çağrılması ve gerekiyorsa o devlet hukukundaki yaptırımların uygulanması, talep edilen devletin hukukuna ve uygulanabilir sözleşmeye bağlıdır.
Uluslararası İstinabe ile Tanık Dinlenmesi Nedir?
Adalet Bakanlığı, uluslararası istinabeyi bir devletin yetkili adli makamının diğer devletin adli makamı adına yerine getirdiği işlemler bütünü olarak tanımlamaktadır. Hukuki ve ticari davalarda tanık dinlenmesi, bu mekanizmanın en tipik uygulamalarından biridir.
Türkiye’deki mahkeme, tanığın bulunduğu ülkedeki yetkili makamdan belirli sorular hakkında tanığın beyanını almasını ister. Talep, varsa ikili anlaşma veya çok taraflı sözleşmeye göre merkezi makamlar ya da sözleşmede öngörülen doğrudan kanal üzerinden iletilir. Adalet Bakanlığı, hukuki konularda uluslararası adli yardımlaşmada merkezi makam görevini Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü aracılığıyla yürütmektedir.
Türkiye, 1970 tarihli Lahey Delil Sözleşmesine taraftır. Bu Sözleşme hukuki veya ticari konularda yabancı ülkede delil elde edilmesine yönelik talepnamelerin iletilmesine ilişkin temel çok taraflı çerçevelerden biridir. Ancak her ülkenin Sözleşmeye taraf olup olmadığı, çekinceleri, kabul ettiği dil ve merkezi makam bilgileri somut ülke bakımından ayrıca kontrol edilir.
Uluslararası tebligatın genel çerçevesi için yurt dışına tebligat, dava ve icra rehberi; tebligatın iade edilmesi hâlinde ise yurt dışı tebligat iade olursa ne olur? rehberi incelenebilir.
Mahkeme Yurt Dışı Tanık İstinabe Talebini Nasıl Hazırlar?
Adalet Bakanlığının hukuk istinabe açıklamasına göre talep yazısında, davacı ve davalının bilgileri, dinlenecek tanığın adı ve açık adresi, davanın kısa konusu, tanığa sorulacak sorular ve istenen diğer işlemler açık biçimde belirtilmelidir. Talep “tanık dinlensin” şeklinde soyut bırakılmamalıdır.
İstinabe evrakının Türkçe aslı/onaylı örneği ile hedef devletin kabul ettiği dilde tercümesi, uygulanacak sözleşme veya Bakanlık talimatının istediği takım sayısında hazırlanır. Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü, hukuki istinabe evrakının Türkçesi ve gönderilecek devlet dilindeki tercümesiyle hazırlanmasını; temiz, okunaklı ve usule uygun olmasını istemektedir.
Talep edilen işlem, Türkiye’deki davanın ispat konusu ile doğrudan bağlantılı olmalıdır. Yabancı makamdan belirsiz, sınırsız veya dava konusuyla ilgisiz araştırma istenmesi uluslararası adli yardımın amacıyla bağdaşmaz. Mahkemenin hangi vakıayı hangi tanık beyanıyla aydınlatmak istediği açıkça gösterilir.
Yurt Dışındaki Tanığa Sorulacak Sorular Nasıl Hazırlanmalı?
Uluslararası istinabede tanık, Türkiye’deki hâkimin duruşmada spontane olarak yöneltebileceği sınırsız sorular yerine, çoğu kez talepnamede önceden yazılmış sorular üzerinden dinlenir. Bu nedenle tarafın tanık deliline dayandığı vakıaları netleştirmesi ve soruların olayla bağlantısını kurması gerekir.
Soru seti yönlendirici, hüküm sonucunu tanığa söyletmeye çalışan veya hukuki değerlendirme isteyen biçimde kurulmamlıdır. “Davalı kusurlu mudur?” yerine tanığın bizzat gördüğü/duyduğu somut olay, tarih, yer, ödeme, teslim, görüşme veya davranış sorulmalıdır. Tanık hukuki bilirkişi değildir; kendi duyusal bilgisine ilişkin vakıaları açıklar.
Karşı tarafın tanığa yöneltmek istediği sorular da mahkeme aracılığıyla talepnameye eklenebilir. Mahkeme hangi soruların uyuşmazlık bakımından gerekli ve uygun olduğunu belirler. İstinabe tamamlandıktan sonra yabancı makamın düzenlediği tutanak veya beyan belgesi Türkiye’deki dosyaya döner ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Yurt Dışı Tanık İstinabesinde Tercüme Zorunlu mu?
İstinabe talepnamesinin ve eklerinin hangi dile çevrileceği hedef ülke ile uygulanacak sözleşmeye bağlıdır. Adalet Bakanlığı, yabancı devlete gönderilecek hukuk istinabe evrakının hedef devlet dilinde tercümesiyle birlikte hazırlanmasını genel uygulama olarak belirtmektedir. 1970 Lahey Delil Sözleşmesi kapsamındaki ülkelerde merkezi makamın kabul ettiği dil ve çeviri şartı ilgili ülkenin beyan/çekincelerinden kontrol edilir.
Tanığın Türkçe bilmemesi hâlinde beyan, yabancı makamın kendi usul hukukuna göre tercüman aracılığıyla alınabilir. Türkiye’deki mahkemeye dönen yabancı dildeki tutanağın dosyada değerlendirilmesi için Türkçe tercümesi gerekir. Tercümanın kim tarafından atanacağı ve masrafın nasıl karşılanacağı uygulanacak adli yardım rejimine göre değişir.
Burada “apostil” ile istinabe karıştırılmamalıdır. Mahkemeler arası adli yardımlaşma talebi, sözleşmedeki merkezi makam/usul üzerinden yürür; her istinabe tutanağına otomatik olarak ayrıca apostil eklenmesi gerektiği sonucu çıkarılamaz. Belgenin resmî dolaşımı ilgili sözleşme ve adli yardım kanalına göre belirlenir.
Yurt Dışındaki Tanık Video Konferansla Dinlenebilir mi?
HMK m.149, mahkemenin tarafların rızası veya kanundaki koşullar kapsamında ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılım ve bazı usul işlemlerine karar verebilmesine ilişkin çerçeveyi düzenler. Ancak tanığın yabancı devlet ülkesinde bulunması hâlinde yalnız Türk mahkemesinin teknik olarak video bağlantısı kurabilmesi, yabancı ülkede delil toplama yetkisini kendiliğinden oluşturmaz.
Yabancı ülkede video konferansla tanık dinlenebilmesi, uygulanacak uluslararası sözleşmenin, ilgili devletin beyan/çekincelerinin ve hedef devlet hukukunun buna izin vermesine bağlıdır. 1970 Lahey Delil Sözleşmesi çerçevesinde bazı devletler video bağlantılı delil alınmasına imkân tanırken, bazıları merkezi makam izni veya özel prosedür arayabilir.
Bu nedenle “tanık Zoom’a bağlansın, sorun çözülür” yaklaşımı doğru değildir. Mahkeme önce yabancı devlet bakımından hangi adli yardım yolunun kullanılacağını belirlemeli, gerekiyorsa video konferans talebini istinabe talepnamesinde açıkça istemelidir. Türkiye’deki e-duruşma sistemi ile yabancı devlette doğrudan delil toplama yetkisi aynı kavram değildir.
HMK m.246: Tanığa Soru Kâğıdı Gönderilebilir mi?
Evet, ancak karar hâkime aittir. HMK m.246’ya göre hâkim gerekli gördüğü hâllerde tanığın sözlü olarak dinlenmesi yerine belirleyeceği süre içinde cevaplarını yazılı olarak bildirmesi için tanığa soru kâğıdı gönderilmesine karar verebilir. Bu yöntem, tanığın yurt dışında bulunması hâlinde bazı dosyalarda pratik olabilir; fakat tarafın tek başına tanıktan yazılı beyan alıp “HMK m.246 tanıklığı” oluşturması mümkün değildir.
Madde ayrıca yazılı cevabın hüküm vermeye yeterli olup olmadığını takdir yetkisini hâkime bırakır. Hâkim yazılı cevapları yetersiz görürse tanığı sözlü dinlemek üzere davet edebilir. Bu nedenle soru kâğıdı, uluslararası istinabeyi otomatik olarak ortadan kaldıran genel bir kestirme yol değildir.
Yurt dışındaki tanığın yazılı beyanı hangi kanalla alınacaksa, tebligat ve belgenin doğrulanması bakımından mahkemenin kararı ve uygulanabilir uluslararası usul esas alınmalıdır.
Yurt Dışındaki Tanığın Dinlenmesi Ne Kadar Sürer?
Kanunda bütün ülkeler için tek bir sabit süre yoktur. Süre; hedef ülke, merkezi makam, kullanılacak sözleşme, tercüme, tanığın adresinin doğruluğu ve yabancı makamın iş yoğunluğuna bağlıdır. Bu nedenle taraf, tanığın yurt dışında olduğunu tanık listesi aşamasında açıkça bildirmeli; istinabe talebinin son duruşmaya bırakılmaması gerekir.
Tanığın adresi eksikse veya yabancı makam ek bilgi isterse dosya yeniden Türkiye’ye dönebilir ve aylar kaybedilebilir. Tanığa sorulacak sorular, adres, kimlik ve dil bilgileri talep ilk kez hazırlanırken tam verilmelidir.
Tanığın bulunduğu ülkede adli yardım için ayrıca tebligat, tercüman veya yerel işlem gideri doğması hâlinde bu giderler mahkemenin vereceği ara karar doğrultusunda avans olarak istenebilir. Hangi tutarın yatırılacağı ülke ve uygulanacak sözleşmeye göre belirlenir; eski yıl tarifesiyle ödeme yapılmamalıdır. Mahkeme kaleminin ve Adalet Bakanlığının güncel ülke uygulaması esas alınmalıdır.
UYAP üzerinden yurt dışı tebligat ve dönüş evrakının kontrol mantığı için yurt dışı tebligat nasıl sorgulanır? yazımız kullanılabilir. İstinabe sonucu da dosyaya evrak olarak döndüğünde taraf/vekil tarafından dosya üzerinden takip edilir.
Ceza Davasında Yurt Dışındaki Tanık İçin Aynı Kurallar mı Uygulanır?
Hayır; ceza yargılamasının uluslararası adli yardımlaşma rejimi ayrıdır. Adalet Bakanlığı cezai konularda uluslararası adli yardım bakımından 6706 sayılı Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Kanunu ve ilgili sözleşmeleri esas almaktadır. Bakanlığın ceza istinabe sayfasında mağdur, müşteki, katılan, tanık veya bilirkişilerin dinlenmesi açıkça adli yardımlaşma işlemleri arasında sayılır.
Bu nedenle hukuk davasındaki HMK m.240-246 hükümleri ceza soruşturması veya ceza davasına doğrudan uygulanmaz. Ceza dosyasında CMK, 6706 sayılı Kanun, Ceza İşlerinde Karşılıklı Adli Yardım Avrupa Sözleşmesi ve ilgili ikili/çok taraflı anlaşmalar değerlendirilir.
Yurt dışındaki mağdurun ceza davasına katılma usulü için yurt dışındaki mağdur ceza davasına nasıl katılır? rehberi ayrıca incelenebilir.
Yurt Dışındaki Tanığı Dinletmek İçin Kontrol Listesi
- Tanığın hangi somut vakıa için dinleneceğini belirleyin.
- HMK m.240’a uygun olarak adı-soyadı ve tebliğe elverişli açık yurt dışı adresini verin.
- Tanığın bulunduğu ülkeyi ve vatandaşlığını doğru bildirin.
- Türkiye ile hedef ülke arasındaki ikili anlaşma/Lahey Sözleşmesi ilişkisini kontrol ettirin.
- Tanığa sorulacak soruları somut, kısa ve vakıa odaklı hazırlayın.
- Karşı tarafın sorularının da talepnameye eklenmesi için gerekli usulü izleyin.
- Hedef ülkenin kabul ettiği dilde tercümeyi hazırlayın.
- Video konferans isteniyorsa bunu açıkça talep edin; hedef devletin kabulünü kontrol edin.
- İstinabe için duruşma takviminde yeterli süre bırakın.
- Dönüş tutanağını UYAP/dosya üzerinden kontrol edip beyanın eksiksiz olup olmadığını inceleyin.
Sık Sorulan Sorular
1. Almanya’daki tanık Türkiye’deki hukuk davasında dinlenebilir mi?
Evet. Mahkeme, uygulanabilir uluslararası adli yardımlaşma düzenlemeleri çerçevesinde Almanya’daki yetkili makamdan tanığın dinlenmesini isteyebilir.
2. Tanığın yurt dışı adresini vermek zorunlu mu?
Evet. HMK m.240 tanık listesinin tebliğe elverişli adresi içermesini öngörür; adres bulunmazsa mahkeme kesin süre verir ve doğru adres bildirilmezse tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır.
3. Yurt dışındaki tanık WhatsApp görüntülü görüşmeyle dinlenebilir mi?
Tarafların kendi kurduğu görüntülü görüşme kanuni tanık dinleme usulünün yerine geçmez. Mahkemenin ve yabancı devletin kabul ettiği resmi video konferans/adli yardım usulü kullanılmalıdır.
4. Tanık Türk konsolosluğunda dinlenir mi?
Her olayda otomatik olarak konsoloslukta dinleme yapılmaz. Uygulanacak sözleşme ve hedef ülke hukukuna göre yetkili yabancı makam veya izin verilen başka kanal belirlenir.
5. HMK m.246 ile tanığa yazılı soru gönderilebilir mi?
Evet. Hâkim gerekli görürse tanığa soru kâğıdı gönderilmesine karar verebilir; bunun yeterli olup olmadığına yine hâkim karar verir.
6. Tanığın beyanı Türkçeye çevrilir mi?
Yabancı dilde alınan istinabe tutanağı Türkiye’deki dosyada değerlendirilebilmesi için Türkçe tercümesiyle işleme alınır.
7. Yurt dışındaki tanığa Türkiye’den zorla getirme kararı uygulanır mı?
Türk kolluğunun yabancı devlet ülkesinde doğrudan zor kullanma yetkisi yoktur. Tanığa ilişkin işlem hedef devletin hukuku ve uluslararası adli yardım düzenine göre yürür.
8. Tanığa sorular önceden verilmek zorunda mı?
Uluslararası istinabe talepnamesinde tanığa sorulacak soruların maddeler hâlinde açıkça gösterilmesi gerekir.
9. Yurt dışı tanık işlemi kaç ay sürer?
Bütün ülkeler için sabit süre yoktur. Ülke, sözleşme, tercüme ve merkezi makam işlem süresine göre değişir; bu nedenle talep erken hazırlanmalıdır.
10. Ceza davasında da HMK m.240 uygulanır mı?
Hayır. Ceza dosyasında CMK, 6706 sayılı Kanun ve cezai konulardaki uluslararası adli yardımlaşma sözleşmeleri uygulanır.
Resmî Kaynaklar
- Adalet Bakanlığı – Hukuk İstinabe
- Adalet Bakanlığı – Hukuk İstinabe ve Müteferrik Bürosu
- Adalet Bakanlığı – 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.240-246
- Adalet Bakanlığı – Ceza İstinabe
Yurt dışındaki tanığın dinlenmesinde tanık adresi, soru seti, uygulanacak uluslararası sözleşme ve tercüme şartları baştan doğru hazırlanmalıdır. Türkiye’deki hukuk, ticaret ve diğer dava dosyalarındaki uluslararası delil ve istinabe işlemleri Mersin’deki ofisten Türkiye genelinde takip edilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
