Yurt Dışındaki Tanık İfade Vermeye Zorlanabilir mi? Lahey Delil Sözleşmesi m.10-11 | 2026
Madde 10 yabancı tanığın zorlanmasına nasıl izin verir?
Lahey Delil Sözleşmesinin 10. maddesi, uluslararası talebin sırf yabancı mahkemeden geldiği için etkisiz kalmasını önler. Talep edilen makam, kendi ülkesindeki yargı makamlarının emirlerini veya iç davalarda tarafların taleplerini yerine getirirken kullanabildiği uygun zorlayıcı tedbirleri, aynı tür ve ölçüde Letter of Request icrasında da uygulayabilir.
Bu düzenleme yabancı mahkemeye doğrudan kolluk gücü vermez. Zorlama, delilin bulunduğu devletin yetkili makamı tarafından ve o devletin iç hukuku çerçevesinde kullanılır. Kaynak mahkeme “tanığı zorla getir” emrini başka ülkede kendisi uygulayamaz; varış mahkemesinden kendi hukukunun izin verdiği tedbiri uygulamasını ister.
Resmî hüküm HCCH 1970 Evidence Convention m.10’da yer alır. Ülke uygulaması ve yetkili makamlar için HCCH Evidence Section kontrol edilmelidir.
Zorlama hangi ölçüde uygulanabilir?
Madde 10’un anahtar ifadesi “aynı durumlarda ve aynı ölçüde”dir. İcra devletinin iç hukukunda tanığa celp çıkarılması, mahkeme emrine uymamanın yaptırımı veya belirli belgenin ibrazının emredilmesi mümkünse uluslararası talepte de aynı araçlar gündeme gelebilir. İç hukukta bulunmayan veya daha ağır yabancı yaptırım ise Sözleşme aracılığıyla ithal edilemez.
Örneğin icra devletinde tanığın mahkemeye gelmemesi hâlinde yalnız para cezası mümkünse, kaynak devlet hukukunda hapis yaptırımı bulunması yabancı talep nedeniyle ek hapis yetkisi yaratmaz. Zorlama aracının türü, koşulu, ölçülülüğü ve itiraz yolu varış devletinin hukukuna tâbidir.
Madde 9 da icra makamının yöntem ve usul bakımından kendi hukukunu uygulayacağını düzenler. Bu nedenle m.9 ve m.10 birlikte okunmalıdır: işlem varış devletinin usulüne göre yapılır; zorlayıcı güç gerekiyorsa yine o devletin iç hukukundaki sınırlar geçerlidir.
Madde 11 ifade vermekten kaçınma hakkını nasıl korur?
Madde 11, zorlayıcı tedbirin mutlak olmadığını gösterir. İlgili kişi, belirli bir bilgi veya delil bakımından geçerli privilege ya da duty to refuse bulunduğunda ifade veya delil vermeyi reddedebilir. Sözleşme iki hukuk düzenini açıkça tanır: icra devletinin hukuku ve belirli şartlarla kaynak devletin hukuku.
İcra devleti hukukundaki kaçınma hakkı doğrudan dikkate alınır. Kişi, bulunduğu ülkede avukat-müvekkil gizliliği, aile yakınlığı, meslek sırrı, kendi aleyhine sonuç doğurabilecek ifade veya başka tanıklıktan çekinme sebebine sahipse, uluslararası talep bu korumayı ortadan kaldırmaz.
Kaynak devlet hukukundaki privilege/duty to refuse ise talep mektubunda açıkça belirtilmişse veya icra makamının talebi üzerine kaynak makamca doğrulanırsa uygulanır. Bu mekanizma, kaynak hukukta korunan bir sırrın yabancı delil alma işlemi yoluyla dolanılmasını önler.
İcra devleti hukukundaki privilege nasıl belirlenir?
Tanığın bulunduğu devletin mahkemesi kendi hukukunu bilir ve uygular. Bu nedenle m.11(a) kapsamındaki kaçınma hakkının varlığı o devletin maddî/usul düzenine göre değerlendirilir. Kaynak mahkemenin “bu kişi tanıktır ve cevap vermelidir” kararı, varış devletindeki zorunlu privilege kuralını ortadan kaldırmaz.
İcra devletinin hukuku bazı kişilere tanıklıktan tamamen çekinme, bazı sorulara cevap vermeme veya belirli belgeleri ibraz etmeme hakkı tanıyabilir. Hak kişisel olabilir veya meslek sırrı gibi üçüncü kişiyi de koruyan yükümlülük niteliği taşıyabilir.
Talep hazırlanırken varış devletindeki temel privilege kuralları önceden araştırılırsa, sonuç vermeyecek sorular veya belge talepleri azaltılabilir. Bu, tercüme ve uluslararası işlem maliyetini de düşürür.
Kaynak devlet hukukundaki kaçınma hakkı nasıl ileri sürülür?
Madde 11(b), kaynak devlet hukukundaki privilege veya duty to refuse’ün talep mektubunda belirtilmesini veya icra makamının istemi üzerine kaynak makam tarafından doğrulanmasını şart koşar. Kaynak hukukta koruma bulunduğu biliniyorsa bunu Letter of Request’a baştan yazmak daha güvenlidir.
Örneğin Türkiye’de görülen davada Türk hukukuna göre belirli yakının tanıklıktan çekinme hakkı varsa ve kişi başka ülkede dinlenecekse, Türk mahkemesi bu korumayı talep mektubunda açıklayabilir. Böylece yabancı makam, kaynak davada kabul edilmeyecek bir zorlamayı uygulamaz.
Kaynak hukuk hükmünün yalnız madde numarasıyla yazılması yeterli olmayabilir. Yabancı makamın anlayabilmesi için kuralın kapsamı, kime uygulandığı ve somut soruyla ilişkisi kısa şekilde açıklanmalıdır.
Avukatlık sırrı, ticari sır ve aile yakınlığı nasıl değerlendirilir?
Avukat-müvekkil gizliliği tipik privilege örneğidir. Ancak kapsam ülkeden ülkeye değişebilir. Şirket içi hukuk müşavirinin yazışmaları, avukatın üçüncü kişiyle paylaşılan iletişimi veya iş amaçlı belgenin koruma altında olup olmadığı iki hukuk sisteminde farklı değerlendirilebilir.
Ticari sır ise her zaman tanıklıktan çekinme hakkı değildir. Varış devletinin usul hukuku ticari sır içeren delilin gizli oturum, sınırlı erişim veya koruma kararıyla alınmasına izin verebilir. “Belge gizlidir” savunmasının otomatik privilege sayılacağı varsayılamaz.
Aile yakınlığı nedeniyle tanıklıktan çekinme de iç hukuklara göre değişir. Türk HMK m.248 belirli yakınlık ilişkilerinde tanıklıktan çekinme düzenler; m.249 sır nedeniyle çekinme, m.250 ise menfaat ihlali ve ceza soruşturması riski gibi sebepleri içerir. Somut uluslararası talepte hem Türk hukukunun hem icra devleti hukukunun koruması birlikte incelenebilir.
Belge ibrazına zorlama mümkün müdür?
Madde 10 yalnız sözlü tanıklık için değildir. İcra devletinin iç hukukunda mahkeme belirli kişiyi belge veya başka delil sunmaya zorlayabiliyorsa, Letter of Request icrasında da aynı ölçüde bu mekanizma kullanılabilir. Ancak talep belirli olmalı ve m.23 pre-trial discovery sınırlamaları ayrıca kontrol edilmelidir.
Türkiye m.23 uyarınca common law ülkelerinde bilinen pre-trial discovery of documents amaçlı talepleri yerine getirmeyeceğini bildirmiştir. Bu nedenle Türkiye’de “karşı tarafın elindeki tüm e-postaları, defterleri ve dosyaları üretmesi” şeklinde geniş keşif talepleri Sözleşme kanalında icra edilmez.
Buna karşılık belirli bir sözleşmenin, belirli tarihli banka kaydının veya belirli dönem muhasebe belgesinin dava için gerekli olduğunun açıklanması farklıdır. Belge talebi m.3(g) kapsamında somutlaştırılmalıdır.
Türkiye’de m.10-11 nasıl uygulanır?
Türkiye’de yabancı mahkemenin talebi icra edilirken HMK’nın tanıklık ve belge ibrazı hükümleri uygulanır. Tanığın çağrılması, mazeretsiz gelmeme, tanıklıktan çekinme, sır ve belge ibrazı konularında Türk hukukunun getirdiği sınırlar m.10 ve m.11 sisteminin parçasıdır.
HMK’nın resmî metnine mevzuat.gov.tr üzerinden erişilebilir. Tanığın dinlenmesi için m.240 ve devamı, tanıklıktan çekinme için m.247 ve devamı, belge ibrazı için m.219 ve devamı somut talebe göre incelenmelidir.
Yurt dışındaki tanığın Türk davasında dinlenmesine ilişkin genel planlama için uluslararası tanık rehberimiz, talep mektubunun hazırlanması için m.2-3 rehberimiz kullanılabilir.
Letter of Request’a privilege bilgisi nasıl yazılmalıdır?
Tanık veya belge bakımından kaynak devlet hukukunda belirgin bir kaçınma hakkı varsa, ilgili kanun maddesi, korunan ilişki ve hangi soruların bu kapsama girebileceği açıkça yazılmalıdır. Yabancı makamın Türkçe mevzuat metnini kendiliğinden araştırması beklenmemelidir.
Talep metninin varış ülkesinin kabul ettiği dile doğru çevrilmesi gerekir. Türkiye’ye gelen Bölüm I taleplerinde Türkçe/Türkçe tercüme şartı vardır. Kaynak hukuk privilege açıklamasının da bu tercümede doğru karşılanması önemlidir.
Zorlayıcı tedbir isteniyorsa “gerekirse zor kullanılsın” gibi belirsiz ifade yerine, icra devletinin hukukuna göre tanığın çağrılması veya belirli belgenin ibrazının emredilmesi talep edilmelidir.
2026 kontrol listesi
- Tanık veya belge sahibinin bulunduğu devletin iç zorlama araçlarını belirleyin.
- Kaynak mahkemenin talep ettiği delili m.3 kapsamında somutlaştırın.
- İcra devletindeki privilege/duty to refuse kurallarını araştırın.
- Kaynak devlet hukukundaki kaçınma hakkını Letter of Request’ta açıkça belirtin.
- Avukatlık sırrı, aile yakınlığı ve kendi aleyhine ifade gibi korumaları ayrı değerlendirin.
- Belge ibraz talebini sınırlı, belirli ve dava bağlantılı yazın.
- Varış devletinin m.23 beyanını kontrol edin.
- Zorlama talebinin yalnız varış devleti makamınca ve kendi hukukuna göre uygulanacağını dikkate alın.
- Türkiye’de HMK m.219 ve m.240-253 hükümlerini somut delile göre inceleyin.
- İfade veya belge alınamazsa gerekçeli icra belgesini esas dava dosyasına sunun.
Sık Sorulan Sorular
Yabancı ülkedeki tanık mahkemeye gelmeye zorlanabilir mi?
İcra devletinin iç hukuku aynı tür iç davada zorlama imkânı veriyorsa m.10 kapsamında uygun tedbir uygulanabilir.
Türk mahkemesi yabancı polisi doğrudan kullanabilir mi?
Hayır. Zorlama varış devletinin yetkili makamı ve kendi iç hukuku üzerinden uygulanır.
Tanık avukatlık sırrına dayanabilir mi?
İcra veya kaynak devlet hukukunda privilege varsa m.11 kapsamında dikkate alınabilir.
Kaynak devlet hukukundaki privilege nasıl uygulanır?
Talep mektubunda belirtilmeli veya icra makamının talebi üzerine kaynak makam tarafından doğrulanmalıdır.
Aile üyesi tanıklıktan çekinebilir mi?
İlgili icra/kaynak hukukunun tanıdığı çekinme hakkı m.11 kapsamında uygulanabilir.
Şirket tüm e-postalarını vermeye zorlanabilir mi?
Belge talebi varış hukukuna ve m.23 beyanına bağlıdır; Türkiye geniş pre-trial discovery taleplerini kabul etmez.
Ticari sır her durumda belge vermeme hakkı mıdır?
Hayır. Ticari sır için koruyucu usul veya sınırlı erişim uygulanabilir; privilege olup olmadığı ilgili hukuka göre belirlenir.
Tanık gelmezse para cezası uygulanabilir mi?
Varış devletinin iç hukukunda aynı koşullarda böyle bir yaptırım varsa m.10 kapsamında uygulanabilir.
Yabancı hukuktaki daha ağır zorlama Türkiye’de uygulanır mı?
Hayır. Türkiye’de icra edilen talepte Türk hukukunun izin verdiği araç ve ölçü esas alınır.
Tanık privilege nedeniyle cevap vermezse dava biter mi?
Hayır. Kaynak mahkeme mevcut diğer delilleri değerlendirir; farklı delil veya Sözleşmeye uygun başka yöntem araştırılabilir.
Lahey m.10 yabancı delil talebine icra gücü kazandırırken m.11 bu gücün sınırını çizer. Uluslararası istinabede amaç tanığı korumasız bırakmak değil, iç davada kullanılabilecek zorlayıcı araçları privilege ve çekinme haklarına saygı göstererek uygulamaktır. Türkiye geneli ve uluslararası bağlantılı dosyalar Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
