Türkiye’de Yabancı Konsolos veya Commissioner Tanık Dinleyebilir mi? Lahey Delil m.15-18 | 2026
Lahey Delil Sözleşmesi Bölüm II neyi düzenler?
1970 Sözleşmesinin Birinci Bölümü klasik Letter of Request ve merkezî makam yolunu düzenlerken İkinci Bölümü diplomatik/konsüler görevliler ile commissioner aracılığıyla doğrudan delil alma yöntemleri getirir. Bu mekanizmalar, belirli ülkelerde tanığın gönüllü katılımı ve tarafların hız ihtiyacı bakımından pratik olabilir.
Ancak Bölüm II “kaynak mahkemenin yabancı ülkede serbestçe delil toplaması” anlamına gelmez. Varış devletinin egemenliği, izin şartları, m.21’deki sınırlar, privilege ve zorlayıcı yardım beyanları devam eder. Hangi yöntemin kullanılabileceği için Sözleşme metni ile varış devletinin HCCH beyanı birlikte okunmalıdır.
Resmî tam metin HCCH 1970 Evidence Convention içinde; Türkiye’nin güncel beyan ve yetkili makam bilgileri HCCH Evidence Section ülke profilinde yer almaktadır.
Madde 15: Konsolos kendi devlet vatandaşından delil alabilir mi?
Madde 15, medeni veya ticari bir davada bir âkit devletin diplomatik veya konsüler görevlisinin, başka bir âkit devletin ülkesinde ve görev yaptığı bölgede, temsil ettiği devletin vatandaşlarından delil almasına izin verir. Delilin temsil edilen devlet mahkemesinde başlamış bir yargılamaya hizmet etmesi gerekir.
Bu yöntem, varış devletinin m.15 uyarınca önceden izin şartı koyma beyanına tâbi olabilir. Devlet izin istemiyorsa konsüler görevli kendi vatandaşıyla gönüllü delil alma işlemi yapabilir. Ancak m.21(a) gereği delil alınması ancak gönüllü esasına veya varış devletinin m.18 zorlayıcı yardım mekanizmasına izin verdiği ölçüde yürür.
Konsolosluk görevlisinin tanığı zorla getirme, belgeye el koyma veya yerel kolluk yetkisi kullanma yetkisi yoktur. Tanığın gönüllü katılımı ve varış devletinin izin rejimi esas alınır.
Madde 16: Konsolos başka devlet vatandaşından delil alabilir mi?
Madde 16, diplomatik veya konsüler görevlinin temsil ettiği devletin vatandaşı olmayan kişilerden delil almasını düzenler. Bu daha hassas bir alandır ve varış devletinin yetkili makamından önceden izin alınmasına bağlanabilir. Varış devleti izin verirken kendi gördüğü şartları koyabilir.
Örneğin ABD’nin Türkiye’deki diplomatik/konsüler görevlisinin, Türkiye’de bulunan Türk vatandaşı veya üçüncü devlet vatandaşından ABD’deki bir ticari dava için ifade alması m.16 kapsamına girebilir. Ancak Türkiye’nin Sözleşme beyanları ve Adalet Bakanlığı izin sistemi uygulanır.
İzin isteminde davanın mahkemesi, taraflar, tanığın kimliği ve adresi, alınacak delilin konusu, kullanılacak yöntem ve varsa video bağlantısı açıklanmalıdır. Talep belirsiz olmamalıdır.
Madde 17: Commissioner nedir?
Madde 17, başlamış bir yargılamada yetkili biçimde görevlendirilmiş kişinin — Sözleşmenin kullandığı ifadeyle commissioner — başka âkit devletin ülkesinde delil almasını sağlar. Commissioner hâkim, avukat veya kaynak hukukta bu iş için yetkilendirilebilen başka kişi olabilir; ancak varış devletinin m.17 kapsamında koyduğu izin şartları uygulanır.
Commissioner yöntemi özellikle common law sistemlerinde deposition benzeri işlemler için kullanılabilir. Taraf avukatlarının soru sorması, stenograf, video kaydı ve özel yemin gibi yöntemler düşünülebilir. Buna rağmen işlem varış devletinin hukukuyla bağdaşmalı ve Sözleşmenin m.21 sınırlarına uymalıdır.
Türkiye m.17 kapsamında önceden izin sistemi uygulamaktadır. Bu nedenle yabancı mahkemece commissioner atanmış olması Türkiye’de doğrudan ifade alma yetkisini tek başına yaratmaz.
Madde 18 zorlayıcı yardım sağlar mı?
Madde 18, devletlere Bölüm II kapsamında delil almaya yetkili diplomatik/konsüler görevli veya commissioner’ın uygun makamdan zorlayıcı yardım isteyebilmesine izin veren beyan yapma seçeneği tanır. Bu sistem otomatik değildir. Varış devletinin beyanı ve iç hukuk şartları bulunmalıdır.
Zorlayıcı yardım, tanığın gelmesi veya belirli delilin sunulması için yerel hukukta mevcut uygun tedbirlerin kullanılmasını sağlayabilir. Kaynak devletin yaptırımları doğrudan yabancı ülkede uygulanmaz.
Varış devleti m.18 beyanı yapmamışsa Bölüm II yöntemi gönüllü delil alma temeline dayanır. Gönüllü katılım sağlanamıyorsa Bölüm I Letter of Request yolu daha uygun olabilir.
Türkiye’nin m.16 ve m.17 izin sistemi nasıl çalışır?
Türkiye HCCH beyanlarında, m.16 ve m.17 kapsamında delil alma işlemlerini önceden izne bağlamış ve bu izin konusunda Adalet Bakanlığını yetkili makam olarak belirlemiştir. Güncel makam adı, adres ve başvuru ayrıntıları işlem tarihinde HCCH ülke profilinden kontrol edilmelidir.
Bu izin, yabancı mahkemenin kendi görevlisi veya commissioner’ına Türkiye’de bağımsız kamu gücü kullanma yetkisi vermez. İzin kapsamında yöntem, yer, kişiler, tercüman, kayıt ve diğer şartlar belirlenebilir.
Türkiye’deki tanık gönüllü değilse, zorlayıcı tedbir ihtiyacı ayrıca değerlendirilmelidir. Sözleşmenin Bölüm I m.10 sistemi, Türk mahkemesinin kendi iç hukukundaki zorlayıcı araçları kullanabilmesi bakımından daha elverişli olabilir.
Konsolos veya commissioner video konferansla tanık dinleyebilir mi?
HCCH uygulaması Sözleşmenin video bağlantısıyla delil almaya teknoloji-nötr biçimde elverişli olduğunu kabul eder. Bölüm II yöntemiyle video ifade planlanıyorsa m.15-17 izin şartları, varış devletinin iç hukuku ve teknik uygulama birlikte kontrol edilmelidir.
Video bağlantısında tanığın fiziksel olarak bulunduğu devlet, delil alma işleminin ülkesel bağlantısı bakımından önemini korur. “Tanık Zoom’a kendi evinden bağlanacak” denilmesi Türkiye’nin izin rejimini otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Bağlantı platformu, kimlik doğrulama, yemin, kayıt, tercüman, belge gösterme ve veri güvenliği önceden planlanmalıdır. Kaynak mahkemenin doğrudan soru sorup soramayacağı izin ve usul şartlarına bağlıdır.
Bölüm II’de tanık privilege veya çekinme hakkına dayanabilir mi?
Evet. Madde 21(e), m.11’deki privilege ve duty to refuse hükümlerini Bölüm II delil alma yöntemlerine de taşır. Kişi icra devleti veya şartları varsa kaynak devlet hukukundaki geçerli kaçınma hakkına dayanabilir.
Avukatlık sırrı, aile yakınlığı, kendi aleyhine ifade veya diğer mesleki sırlar somut hukuklara göre değerlendirilir. Commissioner’ın atanmış olması bu korumaları ortadan kaldırmaz.
Bu konu ayrıntılı olarak Lahey m.10-11 tanık zorlama ve çekinme rehberimizde açıklanmıştır.
Bölüm I mi, Bölüm II mi daha uygun?
Gönüllü tanık, hızlı işlem ve varış devletinin izin verdiği basit bir video/deposition yöntemi varsa Bölüm II pratik olabilir. Buna karşılık tanığın gönüllü olmaması, belge ibrazına zorlamanın gerekmesi veya resmî mahkeme tutanağına ihtiyaç bulunması hâlinde Bölüm I Letter of Request yolu daha güçlü olabilir.
Bölüm I’de merkezî makam, yerel mahkeme ve m.10 zorlayıcı araçları devreye girer. Talep mektubunun hazırlanması için m.2-3 rehberimiz, özel usul için m.9 rehberimiz kullanılabilir.
2026 kontrol listesi
- Delilin hangi ülkede ve hangi kişiden alınacağını belirleyin.
- Muhatabın kaynak devlet vatandaşı olup olmadığını tespit edin.
- m.15, m.16 veya m.17’den hangisinin uygulanacağını seçin.
- Varış devletinin ön izin beyanını HCCH’den kontrol edin.
- Türkiye’de m.16-m.17 için Adalet Bakanlığı izin sistemini uygulayın.
- Tanığın gönüllü katılımını ve m.18 zorlayıcı yardım imkânını ayrı değerlendirin.
- Video bağlantısı varsa teknik ve usul ayrıntılarını izin talebine ekleyin.
- Privilege/çekinme haklarını m.11 ve m.21 çerçevesinde kontrol edin.
- Commissioner’ın kaynak mahkemece usulüne uygun görevlendirildiğini belgeleyin.
- Gönüllü yöntem işlemiyorsa Bölüm I Letter of Request seçeneğine geçin.
Sık Sorulan Sorular
Yabancı konsolos Türkiye’de kendi vatandaşını tanık olarak dinleyebilir mi?
M.15 ve Türkiye’nin ilgili beyanları çerçevesinde mümkün olabilir; zorlayıcı olmayan yöntem ve varsa izin şartları kontrol edilmelidir.
Türk vatandaşını yabancı konsolos dinleyebilir mi?
M.16 kapsamına girebilir ve Türkiye’nin ön izin sistemi uygulanır.
Commissioner kimdir?
Kaynak yargılama bakımından delil almak üzere usulüne uygun görevlendirilmiş kişidir; Türkiye’de m.17 izin şartları ayrıca geçerlidir.
Yabancı avukat commissioner olabilir mi?
Kaynak hukukta usulüne uygun atanabiliyorsa olabilir; ancak Türkiye’de işlem için m.17 izin rejimi ayrıca uygulanır.
Tanık gelmezse commissioner zorla getirebilir mi?
Hayır. Zorlayıcı yardım ancak m.18 ve varış devletinin ilgili beyan/iç hukuku çerçevesinde mümkündür.
Video konferans izni gerekir mi?
Tanığın Türkiye’de bulunduğu ve Bölüm II yöntemi kullanıldığı durumda Türkiye’nin m.16-m.17 izin rejimi ile video-link ülke bilgileri birlikte kontrol edilmelidir.
Türkiye’de izin makamı kimdir?
Türkiye’nin HCCH beyanlarında m.16 ve m.17 için Adalet Bakanlığı yetkili makam olarak gösterilir; güncel iletişim ülke profilinden teyit edilmelidir.
Tanık avukatlık sırrına dayanabilir mi?
Evet. M.21(e), m.11 privilege/çekinme korumalarını Bölüm II’ye de uygular.
Commissioner belge ibrazını zorlayabilir mi?
Doğrudan kamu gücü yoktur; zorlayıcı yardım m.18 ve varış devleti hukukuna bağlıdır.
En güvenli yöntem hangisidir?
Gönüllü katılım yoksa veya zorlayıcı tedbir gerekiyorsa merkezî makam ve yerel mahkeme üzerinden Bölüm I Letter of Request genellikle daha öngörülebilir olur.
Bölüm II yöntemleri hız sağlayabilir; ancak Türkiye’de yabancı commissioner veya konsolosun sınırsız delil toplama yetkisi yoktur. İzin, gönüllülük, privilege ve zorlayıcı yardım ayrı ayrı çözülmeden işlem yapılması, elde edilen delilin kaynak davada tartışmalı hâle gelmesine yol açabilir. Türkiye geneli ve uluslararası bağlantılı dosyalar Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
