Yabancı Mahkemeden Özel Delil Toplama Usulü İstenebilir mi? Lahey Delil Sözleşmesi m.9 | 2026
İcra devleti neden kendi delil toplama usulünü uygular?
Lahey Delil Sözleşmesi m.9’un birinci fıkrası, talep mektubunu icra eden yargı makamının yöntem ve usul bakımından kendi hukukunu uygulayacağını düzenler. Uluslararası istinabe, kaynak mahkemenin usul hukukunu başka devletin ülkesine taşımak anlamına gelmez. Delil yabancı ülkede alınırken o devletin yargısal egemenliği ve usul güvenceleri korunur.
Örneğin Türkiye’den Almanya’ya gönderilen tanık dinleme talebinde, Alman mahkemesi ifade alma işlemini kendi usul hukukuna göre yürütür. Alman mahkemesinin yemin, tutanak, tanığa bildirim, temsil, soru yöneltme ve salon düzenine ilişkin kuralları esas olur. Tersine yabancı mahkemeden Türkiye’ye gelen Letter of Request, Türk mahkemesince HMK ve ilgili Türk usul kuralları çerçevesinde icra edilir.
Bu temel kural, elde edilen delilin kaynak mahkemede kullanılabilirliği bakımından bazen farklılık yaratabilir. Kaynak hukuk belirli bir biçim veya yöntem arıyorsa, m.9’un ikinci fıkrası özel yöntem talebiyle bu farkı mümkün olduğunca gidermeyi amaçlar.
Resmî m.9 metni HCCH 1970 Evidence Convention içinde yer alır. Ülke bazında uygulama ve video-link bilgileri için HCCH Evidence Section ve güncel ülke profili kontrol edilmelidir.
Özel yöntem veya usul talebi ne demektir?
Madde 9/2 kaynak yargı makamına, delilin kendi davasında daha sonra kullanılabilmesi için belirli yöntem veya usul isteme imkânı verir. Talep, Letter of Request içinde açıkça yazılmalıdır. Sözleşmenin m.3(i) hükmü de özel yöntem veya usul talebinin talep mektubunda belirtilmesini öngörür.
Örneğin kaynak mahkeme tanığa belirli sırayla sorular yöneltilmesini, taraf avukatlarının hazır bulunmasını, belirli bir yemin/affirmation biçimi kullanılmasını, video kaydı yapılmasını, ifade tutanağında belirli unsurların bulunmasını veya video bağlantısıyla doğrudan katılım sağlanmasını isteyebilir.
Özel yöntemin amacı, yabancı mahkemenin iç hukukunu aşmak değil, iki hukuk sistemi arasındaki usul farkını uyumlaştırmaktır. Talep edilen yöntem gerçekten kaynak davada delilin kabulü veya ağırlığı bakımından önemliyse bu gerekçe talep mektubunda açıklanmalıdır.
İcra makamı özel yöntemi hangi hâllerde uygulamayabilir?
Madde 9/2 üç sınırlama getirir. İlk olarak yöntem icra devletinin iç hukukuyla bağdaşmıyorsa uygulanmayabilir. Bu durum yalnız kaynak devlette yöntem yaygın olduğu için aşılmaz; varış devletinin temel usul kuralları korunur.
İkinci olarak yöntem, icra devletinin iç uygulama ve usul düzeni nedeniyle gerçekleştirilemiyorsa reddedilebilir. Örneğin yabancı hukukta bulunan bir usul tekniğinin icra devletinde kurumsal karşılığı bulunmayabilir.
Üçüncü olarak pratik güçlük nedeniyle yöntem uygulanamayabilir. Gerekli teknik altyapının bulunmaması, güvenli video bağlantısının kurulamaması, mekân veya cihaz yetersizliği gibi fiilî nedenler bu kapsama girebilir.
Bu sınırlamalar, Letter of Request’ın tamamının reddedileceği anlamına gelmez. Özel yöntem uygulanamasa dahi icra devleti kural olarak kendi usulüne göre delili toplar. Tam ret sebepleri m.12’de ayrıca sınırlı şekilde düzenlenmiştir.
Video konferansla yurt dışındaki tanık dinlenebilir mi?
1970 Sözleşmesinin 1970 tarihli metni doğal olarak günümüz video konferans teknolojisini ayrıntılı düzenlemez. Bununla birlikte HCCH uygulama belgeleri Sözleşmenin teknoloji-nötr biçimde video bağlantısıyla delil almaya elverişli olduğunu kabul eder; hangi yöntemin kullanılacağı Sözleşme hükümleri ve ilgili devletlerin iç hukuk/ülke profilleriyle belirlenir.
Video bağlantısı m.9 kapsamında icra devletinin makamınca yürütülen Letter of Request işleminde özel yöntem olarak talep edilebilir. Kaynak mahkeme veya taraflar ekrana bağlanabilir; tanığın bulunduğu ülkedeki mahkeme kimlik, yemin, usul düzeni ve gerekiyorsa zorlayıcı tedbirleri kendi hukukuna göre yönetir.
Alternatif olarak Sözleşmenin Bölüm II hükümleri altında diplomatik/konsüler görevli veya commissioner aracılığıyla doğrudan video bağlantısıyla delil alınması düşünülebilir. Ancak bu yöntemde devletin m.15-18 beyan ve izin şartları ayrıca önemlidir.
Video bağlantısı talebinde teknik platform, bağlantı saati, saat dilimi, tercüman, kayıt, belge gösterme yöntemi, tarafların katılımı ve bağlantı kesilirse izlenecek prosedür önceden belirlenmelidir.
Yemin, soru sırası ve çapraz sorgu talep edilebilir mi?
Sözleşme m.3(h), delilin yemin veya affirmation altında verilmesine ilişkin gereklilik ile kullanılacak özel şeklin Letter of Request’ta belirtilmesine izin verir. M.9/2 ise bu talebin icra devletinin hukukuyla uyumlu olması ölçüsünde uygulanmasına imkân tanır.
Common law sistemindeki cross-examination gibi kaynak hukuka özgü bir yöntem, kıta Avrupası usul sisteminde birebir aynı biçimde bulunmayabilir. Bu durumda kaynak mahkeme, “çapraz sorgu yapılsın” gibi genel bir cümle yerine, taraf avukatlarının hangi sırada ve hangi sınırlar içinde soru sorabilmesini istediğini somutlaştırmalıdır.
Türk mahkemesinde hâkimin tanık sorgusunu yönetme yetkisi HMK hükümleriyle belirlenir. Yabancı mahkemenin özel soru yöntemi Türk hukukuyla bağdaşmadığı ölçüde uygulanmayabilir; ancak uyumlu unsurlar m.9 amacı doğrultusunda mümkün olduğunca yerine getirilebilir.
Taraflar ve avukatlar yabancı delil alma işlemine katılabilir mi?
Sözleşmenin m.7 hükmü, talep eden makam isterse delil işleminin zamanı ve yeri hakkında bilgi verilmesini; böylece ilgili tarafların ve temsilcilerinin hazır bulunabilmesini düzenler. Madde 8 ise devletlerin talep eden yabancı mahkemenin yargı personelinin de icrada hazır bulunmasına izin verebileceğini, hatta ön izin şartı koyabileceğini düzenler.
Bu nedenle özel yöntem talebi, yalnız tanığın hangi şekilde dinleneceğini değil, tarafların ve vekillerin işlemi takip edip soru sunabilmesini de içerebilir. Ancak katılım usulü ve doğrudan soru yöneltme yetkisi varış devletinin hukukuna bağlıdır.
Taraf veya vekilin fiziksel katılımı pahalıysa video bağlantısı düşünülebilir. Uçuş, vize, tercüman ve süre masraflarıyla video altyapısı karşılaştırılmalıdır.
Madde 9’daki “expeditiously” kuralı ne anlama gelir?
Madde 9’un son fıkrası talep mektubunun “expeditiously”, yani süratle/gecikmeksizin icra edilmesini öngörür. Sözleşme belirli bir gün veya ay süresi koymaz; ancak yabancı istinabenin gereksiz bürokratik gecikmeye bırakılmaması gerektiğini açıkça belirtir.
HCCH ülke profilleri bazı devletler için yaklaşık icra süreleri yayımlar. Türkiye profilinde Letter of Request icrası yaklaşık 2-6 ay olarak gösterilmektedir. Bu süre garanti değildir. Tanığın bulunamaması, yanlış adres, tercüme eksikliği, özel yöntem, bilirkişi ihtiyacı veya yoğunluk süreyi uzatabilir.
Kaynak mahkeme, uluslararası istinabeyi gönderip dosyayı süresiz bekletmemelidir. Talebin varış merkezî makamına ulaşıp ulaşmadığı, hangi mahkemeye sevk edildiği, işlem tarihi ve dönüş evrakı düzenli takip edilmelidir.
Türkiye’de icra edilen yabancı delil taleplerinde m.9 nasıl uygulanır?
Yabancı mahkemeden Türkiye’ye gelen Letter of Request Türk mahkemesince icra edildiğinde, temel yöntem Türk usul hukukudur. Tanık dinleme, belge ibrazı, yemin, keşif ve tutanak HMK ve ilgili mevzuata göre yapılır. Yabancı mahkeme özel yöntem istemişse bu yöntem Türk hukukuyla uyumlu ve pratik olarak mümkün olduğu ölçüde uygulanır.
Talebin kendisi Türkiye’nin m.4 rezervi nedeniyle Türkçe veya Türkçe tercümeli olmalıdır. Bu konu Lahey m.4 Türkçe tercüme rehberimizde açıklanmıştır.
Talep mektubunun zorunlu içeriği ve özel yöntem bilgisinin nereye yazılacağı için m.2-3 talep mektubu rehberi ayrıca kullanılabilir.
Özel yöntem talebi nasıl hazırlanmalıdır?
İlk olarak kaynak davada hangi usul unsurunun gerçekten gerekli olduğu belirlenmelidir. Örneğin video bağlantısı, taraf avukatlarının canlı katılımı, belirli yemin, ses-görüntü kaydı veya belgeyi ekranda gösterme ihtiyacı olabilir. Talep kısa, teknik ve uygulanabilir yazılmalıdır.
İkinci olarak varış devletinin iç hukuk ve HCCH ülke profili kontrol edilmelidir. Ülke video bağlantısını kabul etmiyorsa veya belirli izin istiyorsa bu durum talep yazılmadan bilinmelidir.
Üçüncü olarak özel yöntemin neden gerekli olduğu açıklanmalıdır. Kaynak hukukta delilin kabulü için yemin zorunluysa veya tanığın doğrudan sorulara cevap vermesi gerekiyorsa gerekçe yazılması yabancı makamın talebi anlamasını kolaylaştırır.
Dördüncü olarak tercüme teknik terminolojiye uygun yapılmalıdır. “Deposition”, “cross-examination”, “affidavit”, “affirmation” gibi kavramların bağlama göre doğru çevrilmesi gerekir.
2026 kontrol listesi
- Önce varış devletinin genel delil toplama usulünü belirleyin.
- Kaynak davada gerçekten gerekli özel yöntemi tek tek tanımlayın.
- Özel yöntemi Letter of Request’ta m.3(i) uyarınca açıkça yazın.
- Yemin/affirmation gerekiyorsa m.3(h) kapsamında ayrıca belirtin.
- Video bağlantısı isteniyorsa teknik ve saat dilimi ayrıntılarını ekleyin.
- Taraf veya vekillerin katılımı isteniyorsa m.7 koşullarını kontrol edin.
- Yabancı yargı personelinin katılımı için m.8 ülke beyanını inceleyin.
- Özel yöntemin varış devleti hukukuyla uyumlu olup olmadığını önceden araştırın.
- İcra makamının özel yöntemi uygulayamaması hâlinde alternatif usulü planlayın.
- Talebin m.9 gereği süratle icra edilmesini düzenli dosya takibiyle destekleyin.
Sık Sorulan Sorular
Yabancı mahkeme Türk tanığı kendi usulüne göre sorgulatabilir mi?
Kaynak mahkeme özel yöntem isteyebilir; ancak Türkiye’de icrayı yapan mahkeme temel olarak Türk usulünü uygular ve özel yöntemi yalnız Türk hukukuyla uyumlu ve uygulanabilir olduğu ölçüde izler.
Video konferans özel yöntem olarak istenebilir mi?
Evet. Ülke hukuku ve teknik imkan uygunsa m.9 kapsamında video bağlantısı talep edilebilir.
Yabancı avukat doğrudan tanığa soru sorabilir mi?
Bu, varış devletinin usulüne ve mahkemenin izin verdiği özel yönteme bağlıdır; otomatik bir hak değildir.
Çapraz sorgu Türkiye’de aynen uygulanır mı?
Türk hukukuyla bağdaşmayan yönleri uygulanmayabilir. Kaynak mahkeme gerekli unsurları somut sorular ve usul talepleriyle açıklamalıdır.
Özel yemin biçimi istenebilir mi?
M.3(h) ve m.9 kapsamında talep edilebilir; varış devletinin hukukuyla uyumlu olmalıdır.
İcra devleti özel yöntemi reddederse delil hiç toplanmaz mı?
Genellikle hayır. Özel yöntem uygulanamasa bile Letter of Request varış devletinin kendi usulüyle icra edilebilir; tam ret sebepleri m.12’de sınırlıdır.
Taraflar delil alma işlemine katılabilir mi?
M.7 kapsamında işlem zamanı ve yeri bildirilebilir; katılımın şekli varış devletinin usulüne göre belirlenir.
Yabancı hâkim Türkiye’de tanık dinlenirken hazır bulunabilir mi?
Bu konu m.8 ve Türkiye’nin ilgili beyan/izin sistemi çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.
Lahey talebi kaç ayda sonuçlanır?
Sözleşme sabit süre koymaz; m.9 süratle icrayı emreder. Türkiye profilinde yaklaşık 2-6 ay bilgisi vardır, ancak somut dosyada değişebilir.
Özel yöntem masrafı kime aittir?
M.14, m.9/2 uyarınca özel yöntem nedeniyle doğan masrafın kaynak devletten talep edilebilmesine izin verir.
Uluslararası delil toplamada özel yöntem talebi, yabancı mahkemeye “bizim usulümüzü aynen uygulayın” emri değildir. M.9’un işlevi, kaynak davanın ispat ihtiyacı ile icra devletinin usul egemenliğini dengeler. Talep ne kadar somut, teknik ve uygulanabilir hazırlanırsa delilin kaynak davada kullanılabilirliği o kadar güçlenir. Türkiye geneli ve uluslararası bağlantılı dosyalar Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
