Boşanma Davasında Ön İnceleme Duruşması Nedir? 2026 | HMK 137-142

Ön İnceleme Duruşmasının Hukuki Dayanağı Nedir?

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 137. maddesi ön incelemenin kapsamını belirler. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra mahkeme ön incelemeye geçer. Bu aşamada dava şartları ve ilk itirazlar incelenir; uyuşmazlık konuları tam olarak belirlenir; hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemler yapılır. Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği hususlarda sulh ve uygun olduğu ölçüde arabuluculuk imkânı da değerlendirilir.

HMK m.137/2’nin sonucu nettir: ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez; tahkikat için duruşma günü verilemez. Boşanma davaları aile hukukuna özgü özellikler taşısa da çekişmeli boşanma yargılamasının usul iskeleti HMK’ya tabidir. Bu nedenle ön inceleme, “ilk duruşma yapıldı geçti” şeklinde hafife alınabilecek bir celse değildir; davanın sınırlarının çizildiği aşamadır.

Boşanma davasının açılış ve görev-yetki kurallarını ayrıca görmek için Boşanma Davası Nerede ve Nasıl Açılır? rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Boşanma Davasında Ön İnceleme Ne Zaman Yapılır?

Yazılı yargılama usulünde süreç kural olarak dava dilekçesi, cevap dilekçesi, cevaba cevap ve ikinci cevap aşamalarından sonra ön incelemeye gelir. Dilekçeler aşamasının usulüne uygun tamamlanması önemlidir; çünkü HMK m.141’e göre taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri ile iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir veya değiştirebilir, fakat dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra bu serbestlik sona erer.

Bu nedenle boşanma davasında zina, fiziksel şiddet, ekonomik şiddet, sadakat yükümlülüğünün ihlali, hakaret, terk, aile müdahalesi, bağımlılık, ekonomik kayıtlar veya çocuğa ilişkin olaylar gibi hangi vakıalara dayanılıyorsa bunların usulüne uygun zamanda ve somut biçimde ileri sürülmesi gerekir. Ön inceleme, hiç ileri sürülmemiş yeni olayların sınırsız biçimde davaya eklendiği bir aşama değildir.

Hâkim Ön İncelemede Neleri İnceler?

Ön incelemede yapılacak işlemleri dört ana başlıkta toplamak mümkündür: dava şartları ve ilk itirazlar; uyuşmazlık noktalarının belirlenmesi; delillerin sunulması ve toplanmasına ilişkin hazırlık; tahkikatın çerçevesinin kurulması. Boşanma dosyasında bunlara aile hukukundan kaynaklanan geçici tedbirler de eşlik eder.

Boşanma Davasında Uyuşmazlık Konuları Nasıl Belirlenir?

Ön incelemenin en önemli işlevlerinden biri, tarafların gerçekte hangi olaylar üzerinde uyuştuğunu ayırmaktır. Örneğin evlilik tarihi, müşterek çocuğun varlığı veya tarafların ayrı yaşamaya başladığı tarih kabul ediliyor olabilir; ancak ayrılığa kimin davranışlarının sebep olduğu, şiddet iddiası, mali durum, velayete ilişkin bakım koşulları veya belirli mesajların anlamı çekişmeli olabilir.

Mahkeme çekişmeli hususları ön inceleme tutanağında belirler. Tahkikat aşamasında deliller bu uyuşmazlık noktalarının ispatına yönelir. Bu yüzden tutanağın içeriği sıradan bir celse özeti değildir. Taraf veya vekil, tutanağa geçirilen uyuşmazlık başlıklarının iddia ve savunmayı doğru yansıtıp yansıtmadığını kontrol etmelidir.

İki Haftalık Kesin Süre Nedir?

Güncel HMK sisteminde iki haftalık kesin süre HMK m.139 kapsamında ön inceleme duruşmasına davetiyede ihtar edilir. Taraflara, davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları veya başka yerden getirilecek belgelerin getirtilmesi için gereken açıklamayı yapmaları gerektiği bildirilir.

HMK m.140/5 ise bu ihtara uyulmamasının yaptırımını düzenler: m.139 uyarınca yapılan ihtara rağmen dilekçesinde gösterdiği belgeyi sunmayan veya belgenin getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmayan tarafın o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verilir. Bu nedenle iki haftalık sürenin dayanağı ile yaptırım maddesi birbirinden ayrılmalıdır.

Bu kuralın doğru okunması gerekir. İki haftalık süre, dilekçelerde hiç gösterilmeyen her türlü yeni delili sınırsız biçimde eklemek için verilmiş genel bir “delil listesi süresi” değildir. Esas olan, dilekçede dayanılmış delillerin sunulması veya nereden getirileceğinin somutlaştırılmasıdır. Delil gösterme ile delili dosyaya sunma birbirinden ayrıdır.

Örneğin banka hesabına dayanılmış ancak hangi banka ve hangi dönem olduğu açıklanmamışsa, mahkemenin ilgili kaydı getirtebilmesi için gerekli bilgi tamamlanmalıdır. Tapu kaydına dayanılmışsa taşınmaz bilgileri; hastane kaydına dayanılmışsa kurum ve tarih; telefon kaydına dayanılmışsa hangi hattın hangi dönemine ilişkin kayıt istendiği somutlaştırılmalıdır.

Tanık Listesi Ön İncelemede mi Verilir?

Tanık delili HMK m.240 ve devamında düzenlenir. Boşanma davasında tanık göstermek isteyen tarafın, tanık deliline süresinde dayanmış olması ve mahkemenin verdiği usulüne uygun kesin süre içinde tanıkların adı, soyadı ve tebligata elverişli adreslerini bildirmesi gerekir. “Ön incelemede her zaman yeni tanık eklenebilir” şeklinde mutlak bir kural yoktur.

Tanıkların hangi vakıayı bildiği de önemlidir. Kusur tartışmasıyla ilgisiz, yalnız taraflardan birinin genel karakteri hakkında yorum yapan tanık beyanı ile olayın doğrudan görgüsüne veya kendisine aktarılan somut olaya ilişkin tanıklık aynı ispat değerine sahip değildir. Tanık listesi hazırlanırken her tanığın hangi çekişmeli vakıa için dinletileceği dosya stratejisi bakımından belirlenmelidir.

WhatsApp, SMS, Fotoğraf ve Sosyal Medya Delilleri Ön İncelemede Nasıl Ele Alınır?

Dijital içeriklerin delil olarak gösterilmiş olması, bunların hukuka uygun elde edildiği ve otomatik olarak ispat gücüne sahip olduğu anlamına gelmez. Mahkeme önce delilin hangi vakıayla ilgili olduğunu, sonra usulüne uygun sunulup sunulmadığını, gerektiğinde kaynağını ve bütünlüğünü değerlendirir.

Ekran görüntüsünün tarih-saat, taraf bilgisi ve konuşma bütünlüğünü taşıması; yalnız seçilmiş birkaç satır yerine bağlamın korunması; gerektiğinde cihaz incelemesi, bilirkişi veya karşı tarafın ikrarı gibi destekleyici unsurlar önem taşır. Özel hayatın gizliliğini veya haberleşmenin gizliliğini ihlal eden yöntemlerle elde edilen kayıtlar bakımından HMK m.189/2’deki hukuka aykırı delil yasağı göz ardı edilmemelidir.

Ön İnceleme Duruşmasına Gelmezseniz Ne Olur?

Ön inceleme davetiyesinin usulüne uygun tebliği önemlidir. Tarafın geçerli bir mazereti olmaksızın duruşmaya katılmaması, yokluğunda usul işlemleri yapılmasına ve bazı hak kayıplarına yol açabilir. Mahkeme, dosyanın şartları ve davetiyede yapılan ihtarlara göre ön inceleme işlemlerini hazır tarafla sürdürebilir.

Boşanma davasında tarafın bizzat dinlenmesinin gerektiği özel durumlarla vekil aracılığıyla yürütülebilecek usul işlemlerini birbirinden ayırmak gerekir. Özellikle anlaşmalı boşanmada TMK m.166/3 nedeniyle tarafların hâkim tarafından bizzat dinlenmesi zorunludur. Çekişmeli boşanmada ise ön inceleme duruşmasının işlevi farklıdır ve vekille takip mümkündür; mahkeme gerekli gördüğü yerde tarafı ayrıca isticvap veya kişisel dinleme için çağırabilir.

Ön İncelemede İddia veya Savunma Değiştirilebilir mi?

7251 sayılı Kanunla değiştirilen HMK m.141’e göre taraflar, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri ile iddia veya savunmalarını serbestçe genişletebilir ya da değiştirebilir. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia veya savunma genişletilemez veya değiştirilemez. Islah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır.

Bu nedenle eski uygulamadaki “karşı taraf ön incelemeye gelmezse iddia ve savunma serbestçe genişletilir” bilgisi güncel kanun metni bakımından doğru değildir. 2020 değişikliği sonrasında genişletme yasağının başlangıcı dilekçelerin karşılıklı verilmesinin tamamlanmasına bağlanmıştır. Boşanma dosyasında yeni bir vakıa ileri sürülmesi gerekiyorsa HMK m.141, ıslah kuralları ve somut olayın aile hukukuna özgü özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.

Ön İncelemeden Sonra Tahkikat Nasıl Başlar?

Ön inceleme tamamlandığında mahkeme, çekişmeli vakıaların ispatı için tahkikat aşamasına geçer. Tanıklar dinlenir, kurum kayıtları gelir, gerekiyorsa sosyal ve ekonomik durum araştırmaları yapılır, bilirkişi incelemeleri gerçekleştirilir ve diğer deliller değerlendirilir.

Boşanma davasının uzunluğunu asıl etkileyen unsurlar çoğu zaman tahkikatın kapsamıdır. Çok sayıda tanık, şehir dışı talimat, banka ve operatör yazışmaları, sosyal inceleme, malvarlığı araştırması veya başka ceza-hukuk dosyalarının beklenmesi yargılamayı uzatabilir. Bu nedenle ön incelemede delil planının açık kurulması sürecin verimli ilerlemesi açısından kritiktir.

Velayet ve Nafaka Ön İnceleme Bitene Kadar Bekler mi?

Hayır. TMK m.169 uyarınca boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, malların yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır. Bu nedenle tedbir nafakası, geçici velayet ve kişisel ilişki gibi tedbirler için ön inceleme aşamasının tamamlanması zorunlu değildir.

Geçici tedbir ile davanın sonunda verilecek nihai karar birbirinden ayrıdır. Mahkeme yargılama sırasında yeni bir olgu ortaya çıkarsa ara kararını değiştirebilir. Boşanma açılmadan nafaka imkânı bakımından TMK m.197 kapsamında nafaka rehberimiz de ayrıca incelenebilir.

Ön İnceleme Duruşmasına Nasıl Hazırlanılır?

Hazırlığın ilk adımı dava ve cevap dilekçelerini yan yana koyarak her vakıanın kabul mü, inkâr mı edildiğini çıkarmaktır. İkinci adım, her çekişmeli vakıanın hangi delille ispatlanacağını eşleştirmektir. Üçüncü adım, dilekçede dayanılan fakat henüz sunulmayan belgelerin listesini hazırlamak; başka kurumdan getirilecek belgeler için yeterli açıklamayı oluşturmaktır.

Tanık deliline dayanılmışsa isim ve adresler kontrol edilmeli; dijital delillerin kaynağı ve bütünlüğü korunmalı; banka, tapu, SGK, hastane veya kolluk kayıtları gibi üçüncü kişilerde bulunan kayıtların hangi dönem ve olay için istendiği somutlaştırılmalıdır. Velayet tartışması varsa çocuğun eğitim, sağlık ve fiilî bakım düzenini gösteren güncel bilgiler hazırlanmalıdır.

Ön İnceleme Tutanağı Tahkikatın Sınırını Nasıl Belirler?

HMK m.140/3 uyarınca ön inceleme duruşmasının sonunda tarafların sulh veya arabuluculuk faaliyetinden sonuç alıp almadıkları ve sonuç alınamamışsa anlaşamadıkları hususlar tutanakla tespit edilir. Bu tutanağın altı duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür. Bu nedenle boşanma dosyasında kusur, velayet, nafaka, maddi-manevi tazminat veya diğer çekişmeli vakıaların tutanakta doğru çerçevelenmesi önemlidir.

Tutanakta açık maddi hata veya uyuşmazlık başlığının eksik yazılması fark edilirse duruşma sona ermeden bunun düzeltilmesi istenmeli ve talep zapta geçirilmelidir. Ön inceleme tutanağı, tarafların dilekçelerinin yerine geçen yeni bir iddia listesi değildir; dilekçelerle kurulan uyuşmazlığı tahkikat bakımından somutlaştıran usul belgesidir.

Ön İnceleme Kaç Celse Sürer?

HMK m.140/4 ön incelemenin kural olarak tek duruşmada tamamlanmasını öngörür. Zorunlu hâllerde yalnız bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin edilebilir. Dolayısıyla ön incelemenin gereksiz biçimde çok sayıda celseye yayılması kanunun kurduğu modele uygun değildir; ikinci celse ancak zorunluluk bulunduğunda gündeme gelir.

Bu kural, boşanma davasının tamamının tek celsede biteceği anlamına gelmez. Ön inceleme bittikten sonra tahkikat aşamasında tanıkların dinlenmesi, kurum kayıtlarının gelmesi, sosyal inceleme veya bilirkişi işlemleri için ayrı duruşmalar yapılabilir. Tek celse esası yalnız ön inceleme aşamasına ilişkindir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Ön inceleme duruşması ilk duruşma mıdır?

Çoğu çekişmeli hukuk davasında tarafların ilk kez hâkim karşısına çıktığı celse ön inceleme olabilir; ancak hukuken belirleyici olan celsenin adı değil, HMK m.137-140 işlemlerinin yapılmasıdır.

2. Ön incelemede tanık dinlenir mi?

Ön incelemenin temel amacı delilleri değerlendirmek değil tahkikatı hazırlamaktır. Tanık dinlenmesi esas olarak tahkikat aşamasında yapılır.

3. Ön inceleme yapılmadan hüküm verilebilir mi?

HMK m.137/2 uyarınca ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez. Ön inceleme işlemlerinin atlanması önemli usul sorunlarına yol açar.

4. İki haftalık kesin süre her türlü yeni delil için midir?

Hayır. HMK m.140/5, dilekçelerde gösterilmiş fakat henüz sunulmamış belgelerin sunulması veya başka yerden getirilecek belgeler için gereken açıklamanın yapılmasına yöneliktir.

5. Kesin süreyi kaçırırsam ne olur?

Kanundaki koşullar oluşmuşsa mahkeme ilgili delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılmasına karar verebilir. Sürenin usulüne uygun verilmiş ve sonucunun ihtar edilmiş olması ayrıca önemlidir.

6. Ön incelemede yeni boşanma sebebi ekleyebilir miyim?

Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra HMK m.141’deki iddia ve savunmayı genişletme yasağı uygulanır. Islah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır.

7. Karşı taraf gelmezse dava otomatik kazanılır mı?

Hayır. Yokluk davanın esası bakımından otomatik kabul anlamına gelmez. Mahkeme mevcut iddia, savunma ve delilleri kanuna göre değerlendirir.

8. Tedbir nafakası için ön incelemeyi beklemek gerekir mi?

Hayır. TMK m.169 kapsamındaki geçici önlemler dava açıldıktan sonra yargılama boyunca alınabilir.

9. Ön inceleme tutanağı neden önemlidir?

Çünkü uyuşmazlık noktaları ve tahkikatın çerçevesi bu tutanakta belirginleşir. Tutanak, sonraki delil incelemesinin yol haritasıdır.

10. WhatsApp ekran görüntüsünü ön incelemede verebilir miyim?

Dilekçede bu delile dayanılmış olması, sunma süresi ve hukuka uygun elde edilme şartları birlikte değerlendirilir. Ekran görüntüsünün bağlam ve kaynağı korunmalıdır.

11. Ön inceleme tek celsede biter mi?

HMK sisteminde ön incelemenin mümkün olduğunca etkin ve tek celsede tamamlanması amaçlanır; ancak dosyanın özellikleri ve eksik usul işlemleri nedeniyle farklı durumlar ortaya çıkabilir.

12. Ön incelemeden sonra ne olur?

Mahkeme tahkikat aşamasına geçer; tanık, belge, bilirkişi ve diğer deliller çekişmeli vakıalar yönünden incelenir.

Resmî Kaynaklar

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.137-142 ve ilgili delil hükümleri; boşanma süresince geçici önlemler için 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.169 esas alınmıştır.