Cape Town Sözleşmesi Türk Hukukuna Göre Öncelikli mi? Uluslararası Teminatlar | 2920 m.68/A (2026)

2920 sayılı Kanun m.68/A neyi emrediyor?

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu’na 2012 yılında eklenen m.68/A’nın işlevi açıktır: Türkiye Cumhuriyeti adına 16 Kasım 2001 tarihinde Cape Town’da imzalanan Taşınır Donanım Üzerindeki Uluslararası Teminatlar Hakkında Sözleşme ile bu sözleşmeye ilişkin Hava Aracı Donanımına Özgü Konulara Dair Protokol ve Türk kanunlarının aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle uyuşmazlık çıkarsa, sözleşme ile protokol hükümleri esas alınır.

Bu hüküm, 2920 sayılı Kanun’un kendi içinde uluslararası teminat rejimine özel bir çatışma kuralı kurar. Dolayısıyla uyuşmazlık çözümünde ilk soru “Türk hukukunda hangi rehin veya ipotek hükmü var?” değildir. Önce Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü kapsamındaki bir uluslararası teminatın bulunup bulunmadığı, daha sonra aynı konuya ilişkin ulusal düzenlemenin ne söylediği saptanır.

m.68/A’nın dili “esas alınır” şeklindedir. Bu nedenle aynı konuda farklı hüküm varsa uluslararası metinlerin önceliği bir yorum tercihi değil, kanunun doğrudan verdiği normatif sonuçtur. Ancak sözleşme veya protokolün düzenlemediği alanlarda Türk hukuku uygulanmaya devam eder. Öncelik, kapsam dışındaki bütün hukuki ilişkileri ortadan kaldıran sınırsız bir üstünlük kuralı değildir.

Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü hangi metinlerdir?

Cape Town sistemi iki temel metinden oluşur. Birincisi, taşınır donanım üzerindeki uluslararası teminatlara ilişkin genel çerçeveyi kuran sözleşmedir. İkincisi ise hava aracı donanımına özgü kuralları belirleyen protokoldür. Türkiye bakımından bu metinlerin onaylanmasının uygun bulunması 10 Mart 2011 tarihli ve 6192 sayılı Kanunla kabul edilmiştir.

Hava aracı finansmanında yalnız sözleşme metnini okuyup protokolü dışarıda bırakmak doğru değildir. Protokol, hava aracı gövdesi, uçak motoru ve belirli hava aracı donanımları bakımından genel rejimi havacılık sektörünün özelliklerine uyarlayan özel hükümler taşır. m.68/A da zaten iki metni birlikte anmaktadır.

Uygulamada finansör, lessor, malik, işletici ve teminat temsilcisi bakımından hangi hakların doğduğu; uluslararası teminatın kurulması, tescili, önceliği veya temerrüt halinde kullanılabilecek mekanizmalar değerlendirilirken hem sözleşme hem protokol birlikte incelenmelidir. Tarafların sözleşmesindeki “Türk hukuku uygulanır” hükmü de m.68/A’nın emredici çatışma sonucunu ortadan kaldırmaz.

“Aynı konuda farklı hüküm” nasıl tespit edilir?

m.68/A’nın uygulanabilmesi için iki ayrı düzenlemenin gerçekten aynı hukuki meseleye cevap vermesi ve sonuçlarının farklı olması gerekir. Örneğin uluslararası teminatın öncelik sırası, tescilin etkisi veya temerrüt halinde belirli bir hakkın kullanılması hem Cape Town rejiminde hem ulusal mevzuatta düzenlenmiş ve sonuçlar çelişiyorsa, m.68/A devreye girer.

Buna karşılık uluslararası metnin hiç düzenlemediği bir usul meselesi, vergi, şirket yetkisi, temsil, imza sirküleri, Türk uçak sicilinde yapılacak tamamlayıcı işlem veya kamu hukuku izni bakımından “çatışma” varmış gibi davranılamaz. Bu alanlarda ilgili Türk mevzuatı uygulanır.

Hukuki analiz üç aşamalı yapılmalıdır: Önce somut hakkın veya teminatın niteliği belirlenir. İkinci olarak Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolünün o konuya ilişkin hükmü tespit edilir. Üçüncü olarak ulusal hükümle karşılaştırma yapılır. Yalnız farklı sonuç bulunduğunda m.68/A’daki öncelik uygulanır. Bu yöntem, “uluslararası sözleşme var, Türk hukuku uygulanmaz” şeklindeki aşırı ve hatalı genellemeyi önler.

m.68/A hangi işlemlerde özellikle önem taşır?

Hava aracı finansmanı, finansal veya operasyonel kiralama yapıları, uçak veya motor satışları, teminatlı kredi işlemleri, güvence devri niteliğindeki yapılar ve uluslararası teminatların kurulması m.68/A’nın önem kazandığı başlıca alanlardır. Hava aracı donanımı sınır ötesi niteliğe sahip olduğundan aynı varlık üzerinde farklı ülkelerde hak iddialarıyla karşılaşılabilir.

Türk tescilli bir uçağın yabancı finansörce finanse edilmesi, yabancı lessor’un Türk işleticiye uçak kiralaması veya Türkiye’deki bir finansmanın Cape Town rejimindeki uluslararası teminat mekanizmalarından yararlanması halinde işlem belgeleri yalnız iç hukuk ipoteği mantığıyla hazırlanamaz.

Buna karşılık sıradan bir yolcu taşıma uyuşmazlığı, uçuş gecikmesi veya havalimanı hizmeti m.68/A’nın doğrudan konusu değildir. Bu hükmün esas alanı uluslararası teminatlar ve hava aracı donanımı üzerindeki haklardır. Arama niyeti bakımından da m.68/A, yolcu hakları içeriğinden değil; uçak finansmanı ve havacılıkta ayni teminat kümesinden değerlendirilmelidir.

Türk uçak sicili ile uluslararası teminat sistemi aynı şey mi?

Hayır. 2920 sayılı Kanun’un 50 ve devamı maddeleri Türk uçak sicilini; 66 ve devamı maddeleri ise hava aracı üzerindeki mülkiyet ve ipotek gibi ayni hakları düzenler. Cape Town rejimi ise uluslararası teminatlara özgü ayrı bir sistem kurar. Bir hakkın Türk uçak sicilinde tescili ile uluslararası rejim bakımından gerekli kayıt aynı hukuki işlem olarak kabul edilmemelidir.

Bu ayrım dosya yönetiminde kritik önemdedir. Taraf, yalnız ulusal sicil işlemini yaptığı için uluslararası teminat bakımından gereken bütün adımların tamamlandığını varsaymamalıdır. Tersi de geçerlidir: Uluslararası rejimde yapılan kayıt, Türk hukukunun öngördüğü mülkiyet, kira, ipotek veya diğer sicil işlemlerini otomatik olarak gereksiz hale getirmez.

Bu nedenle kapanış kontrol listesinde iki ayrı sütun tutulması yararlıdır: Türk uçak sicili işlemleri ve Cape Town/Hava Aracı Protokolü işlemleri. Her bir işlem için yetkili taraf, belge, imza, tescil anı ve üçüncü kişilere karşı etki ayrı ayrı doğrulanmalıdır.

Finansman ve leasing sözleşmelerinde m.68/A nasıl dikkate alınmalı?

Finansman sözleşmesinde teminat paketinin yalnız “uçak ipoteği” başlığıyla bırakılması yeterli değildir. Hava aracının veya motorun niteliği, kayıt devleti, malik ve işletici yapısı, finansörün hukuki sıfatı, mevcut teminatlar ve Cape Town rejimi bakımından yapılacak işlemler kapanış şartları içinde açıkça düzenlenmelidir.

Leasing işleminde lessor’un mülkiyet hakkı, işleticiye verilen kullanım yetkisi, temerrüt halleri, iade yükümlülüğü ve sicil kayıtlarının yanı sıra Cape Town rejiminin tanıdığı haklarla çelişen veya bu hakları işlevsiz bırakan hükümler bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Uluslararası finans kuruluşları açısından legal opinion hazırlanırken m.68/A açıkça değerlendirilmelidir.

Sözleşmeye yalnız yabancı hukuk seçimi yapılması da tek başına çözüm değildir. Türk siciline kayıtlı veya Türkiye ile hukuki bağlantısı bulunan hava aracı bakımından emredici kamu hukuku, sicil, işletme ve güvenlik kuralları varlığını sürdürür. Cape Town önceliği, tüm Türk hukukunun taraf iradesiyle dışlanması anlamına gelmez.

Temerrüt veya borçlunun mali sıkıntısı halinde neden m.68/A önem kazanır?

Uluslararası teminatların ekonomik amacı, yüksek değerli ve hareketli hava aracı donanımında finansör ve diğer hak sahiplerinin öngörülebilir bir teminat sistemine erişmesini sağlamaktır. Bu nedenle temerrüt, yeniden yapılandırma veya iflas benzeri durumlarda Cape Town rejiminin hangi hakları tanıdığı ve Türkiye’nin sözleşme/protokol kapsamında yaptığı beyanlar somut dosyada incelenmelidir.

m.68/A’nın varlığı, ulusal hukukta görülen her sonuçla yetinilemeyeceğini gösterir. Ulusal mevzuat ile sözleşme/protokol aynı konuya farklı sonuç bağlıyorsa uluslararası metin esas alınır. Ancak icra usulü, mahkeme yetkisi, geçici hukuki koruma veya kamu makamlarının görevleri gibi tamamlayıcı konularda uygulanacak iç hukuk hükümleri ayrıca belirlenir.

Bu nedenle temerrüt sonrası ilk kez Cape Town incelemesi yapmak risklidir. Finansman kapanışında teminat mimarisi doğru kurulmalı, kayıtlar tamamlanmalı ve uyuşmazlık halinde kullanılacak belgeler şimdiden dosyalanmalıdır.

m.68/A bakımından işlem dosyasında hangi belgeler bulunmalı?

İlk olarak hava aracının üretici, model ve seri numarası; motorların kimliği; Türk uçak sicilindeki kayıt; malik ve işletici bilgileri doğrulanmalıdır. Ardından satış, lease, kredi ve teminat sözleşmeleri tek dosyada çapraz kontrol edilmelidir.

İkinci olarak Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü kapsamındaki işlemler bakımından tarafların yetkileri ve kayıt bilgileri belgelenmelidir. Teminatın hangi borcu güvence altına aldığı, hangi varlığı kapsadığı ve öncelik analizinin hangi kayıt anına dayandığı açık olmalıdır.

Üçüncü olarak ulusal sicil işlemleri tamamlanmalıdır. 2920 m.66–84 arasındaki mülkiyet, ipotek, sigorta ve teminat hükümleri ile m.68/A birlikte okunmalıdır. Hava aracı ipoteği için gereken yazılı şekil, noter onayı ve sicil tescili gibi ulusal şartlar, Cape Town analizi yapıldı diye göz ardı edilemez.

Son olarak işlem kapanışında güncel sicil örnekleri, kayıt teyitleri, ödeme ve teslim belgeleri, kurumsal yetki kararları ve hukuki görüş aynı tarihli closing set içinde saklanmalıdır.

Cape Town öncelik kuralında sık yapılan hatalar

Birinci hata, m.68/A’yı “bütün havacılık uyuşmazlıklarında uluslararası sözleşmeler daima uygulanır” biçiminde okumaktır. Hüküm, belirli iki uluslararası metin ile kanunların aynı konuda farklı hükümlerinden doğan uyuşmazlığa özgüdür.

İkinci hata, Türk uçak sicili ile uluslararası teminat kaydını birbirinin yerine koymaktır. Bunlar farklı hukuki rejimlerdir ve işlem bazında her iki sistemin gerekleri tamamlanmalıdır.

Üçüncü hata, yalnız uçak gövdesine odaklanıp motor ve diğer protokol kapsamındaki donanımları ayrı değerlendirmemektir. Teminat konusu malvarlığı unsurları tek tek tanımlanmalıdır.

Dördüncü hata, sözleşmedeki hukuk seçiminin emredici m.68/A kuralını bertaraf edeceğini varsaymaktır. Uygulanacak hukuk maddesi, uluslararası teminat rejimini ve zorunlu sicil kurallarını yok etmez.

Beşinci hata, işlem kurulduktan yıllar sonra temerrüt sırasında kayıt eksiklerini tamamlamaya çalışmaktır. Öncelik ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik açısından zamanlama, kayıt sırası ve belge bütünlüğü finansman kapanışında güvence altına alınmalıdır.

2920 m.68/A için 14 maddelik kontrol listesi

• Somut işlem Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolünün konu bakımından kapsamına giriyor mu?
• Hava aracı gövdesi, motor ve diğer donanımlar doğru tanımlandı mı?
• Malik, işletici, lessor ve finansörün hukuki sıfatları doğrulandı mı?
• Türk uçak sicili kaydı güncel mi?
• Mevcut ipotek ve diğer takyidatlar incelendi mi?
• Uluslararası teminatın dayandığı sözleşme açık mı?
• Ulusal hukuk ile uluslararası metin arasında aynı konuda farklı sonuç bulunuyor mu?
• m.68/A’nın öncelik sonucu yalnız çatışan konuya mı uygulanıyor?
• Türk sicili işlemleri ayrıca tamamlandı mı?
• Cape Town rejimi bakımından gereken kayıtlar ayrıca tamamlandı mı?
• Tarafların temsil ve imza yetkileri belgeli mi?
• Temerrüt ve iade hükümleri sözleşme/protokolle uyumlu mu?
• Closing set içinde sicil ve kayıt teyitleri saklanıyor mu?
• Hukuki görüş m.68/A’yı açıkça ele alıyor mu?

Site içi ilgili içerikler

Uçak parçaları ve teferruat – 2920 m.68 · Uçak ipoteği – 2920 m.69 · Sözleşmeyle uçak ipoteği – 2920 m.70 · Yapım ve tamir alacağı için kanuni ipotek – m.71

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.68/A
• 6192 sayılı Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolünün Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun
• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü – güncel mevzuat

Sık Sorulan Sorular