Uçak Parçaları ve Teferruat Hangi Hukuka Tabidir? | 2920 m.68

2920 sayılı Kanun m.68 neyi düzenler?

m.68, hava aracının hangi unsurlarının ana eşyanın hukuki kaderini izlediği, hangilerinin ayrı hak ve mülkiyet ilişkisine konu olabileceği sorununda medeni hukuk kurallarına gönderme yapar. Uçak finansmanı ve leasing piyasasında bu ayrım önemlidir; çünkü gövde ile motor veya başka pahalı ekipmanın maliki aynı kişi olmayabilir.

Bir önceki m.67 sicile tabi olmayan hava aracının mülkiyet devrini, m.66 ise sicilli uçak mülkiyet devrini düzenler. m.68, uçağın içindeki veya üzerindeki parça ve eklentilerin hukuki konumunu anlamak için tamamlayıcıdır.

Hava aracındaki her parçayı “uçak malikinindir” veya tersine “seri numarası varsa tamamen bağımsızdır” şeklinde tek cümleyle sınıflandırmak doğru değildir. Fiziksel, ekonomik, sözleşmesel ve eşya hukuku kriterleri birlikte değerlendirilmelidir.

Uluslararası leasingte yabancı lessor, engine lessor veya component provider hakları bulunduğunda kanunlar ihtilafı ve yabancı sicil/uluslararası teminat kayıtları da ayrıca önem kazanır.

m.68’deki Medeni Kanun 619 ve 621 atıfları bugün nasıl okunmalıdır?

2920 sayılı Kanun 1983 yılında kabul edildi. O tarihte yürürlükte 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi bulunuyordu. Bu nedenle m.68’deki 619 ve 621 madde numaraları eski kanun sistemine aittir.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu 1 Ocak 2002’de yürürlüğe girdi ve eski Medeni Kanunu yürürlükten kaldırdı. Günümüzde bütünleyici parça ve eklenti kavramlarının temel hükümleri 4721 sayılı Kanunun m.684 ve m.686 düzenlemelerinde yer alır.

Bu yüzden dilekçe, sözleşme veya hukuki görüşte “TMK m.619 ve m.621 uyarınca uçak teferruatı” demek teknik olarak yanlış yönlendirebilir. Doğru yaklaşım, 2920 m.68’in tarihsel atfını belirtmek ve güncel medeni hukuk hükümlerini ayrıca göstermektir.

Kanun metnindeki eski numaranın güncellenmemiş olması m.68’i uygulanamaz hale getirmez; gönderme yapılan hukuki kurumun güncel mevzuattaki karşılığı ve geçiş hükümleri hukuk tekniğiyle belirlenir.

Bütünleyici parça ne demektir?

4721 sayılı TMK m.684, bir şeye malik olan kimsenin o şeyin bütünleyici parçalarına da malik olacağını düzenler. Bütünleyici parça, yerel âdete göre asıl şeyin temel unsuru olan ve o şey yok edilmedikçe, zarara uğratılmadıkça veya yapısı değiştirilmedikçe ondan ayrılmasına olanak bulunmayan parçadır.

Uçakta bu kriter doğrudan teknik mühendislik değerlendirmesiyle kesişir. Gövdenin yapısal elemanları, kalıcı biçimde bütünleşmiş sistemler veya ayrılması uçağın temel yapısını bozacak unsurlar bütünleyici parça tartışmasına konu olabilir.

Bir parçanın pahalı olması onu otomatik bütünleyici parça yapmaz. Tersine kolay sökülebilir olması da her durumda bağımsız eşya sonucunu tek başına doğurmaz. İşlev, yerel/ticari teamül ve sürekli özgülenme birlikte incelenir.

Bakım amacıyla geçici sökülme, parçanın hukuki niteliğini mutlaka değiştirmez. Örneğin ağır bakıma alınan sistem sonradan aynı uçağa takılmak üzere geçici çıkarılmış olabilir.

Eklenti veya teferruat nedir?

4721 sayılı TMK m.686, asıl şey malikinin anlaşılabilen arzusuna veya yerel âdete göre işletilmesi, korunması veya yarar sağlaması için asıl şeye sürekli olarak özgülenen ve kullanımda birleştirme, takma veya başka biçimde asıl şeye bağlı kılınan taşınır malı eklenti olarak tanımlar.

Eklenti, bütünleyici parçadan farklı olarak ayrı eşya niteliğini tamamen kaybetmez. Bu ayrım mülkiyet ve teminat işlemlerinde önemlidir.

Uçakta belirli yedek ekipman, kabin donanımı veya görev ekipmanı somut kullanım ve özgülenme biçimine göre eklenti tartışmasına konu olabilir. Ancak her ekipman için otomatik sonuç verilmemelidir.

Tarafların açık sözleşmesi ve üçüncü kişi mülkiyet kayıtları, özellikle profesyonel leasing piyasasında hukuki değerlendirmede önemli delildir.

Uçak motoru mutlaka gövde malikinin midir?

Hayır. Ticari havacılıkta motorlar ayrı leasing, finansman, pooling ve exchange işlemlerine sıkça konu olur. Bir motor belirli gövdeye geçici olarak takılabilir ve başka şirkete ait olabilir.

Bu nedenle motorun fiziksel olarak kanat altında bulunması tek başına motor mülkiyetinin gövde malikine geçtiği sonucunu doğurmaz. Motor seri numarası, lease agreement, bill of sale, technical records ve ilgili teminat kayıtları incelenmelidir.

Motorun uçağın uçabilmesi için zorunlu olması, eşya hukuku bakımından bütünleyici parça analizinin yalnız işlevsel zorunlulukla yapılacağı anlamına gelmez. Ticari teamül ve bağımsız ekonomik dolaşım da önemlidir.

Uçak satışı yapılırken “airframe together with engines installed thereon” gibi sözleşme ifadeleri hangi motorların satışa dahil olduğunu seri numarasıyla açık göstermelidir.

APU, avionik ve diğer ekipmanın statüsü nasıl belirlenir?

APU, iniş takımı, avionik üniteler, koltuklar, galley ekipmanı, life raft veya başka komponentler farklı kullanım ve finansman modellerine sahip olabilir. Parça yüksek değerdeyse ayrı mülkiyet ve lease kaydı bulunabilir.

Line-replaceable unit gibi sık sökülüp değiştirilen ekipman, teknik operasyon açısından bağımsız izlenir. Bu durum eşya hukuku değerlendirmesinde önemli olmakla birlikte tek başına kesin sınıflandırma değildir.

Kabin dönüşümü sırasında sökülen business-class koltukların satışı, takılı oldukları dönemdeki mülkiyet ve eklenti statüsüne göre incelenmelidir.

Parçanın uçak üzerine takılmasıyla üçüncü kişinin mülkiyetini kaybetmeyeceğine ilişkin sözleşmesel hükümler uluslararası işlemlerde yaygındır; Türk hukukundaki ayni hak etkisi ayrıca değerlendirilir.

Leasing sözleşmelerinde parça mülkiyeti nasıl korunur?

Lease sözleşmesinde airframe, engines, parts ve replacements ayrı tanımlanmalıdır. Her motorun seri numarası ek listede yer almalı ve değişim halinde kayıt güncellenmelidir.

“Replacement part becomes property of lessor” veya “engine remains property of engine lessor” gibi hükümler tarafların borç ilişkisini açıklar. Ancak üçüncü kişilere karşı ayni etki için uygulanabilir Türk eşya hukuku ve ilgili kayıt sistemi ayrıca incelenir.

Pooling sisteminde uçaktan sökülen parça havuza döner, yerine aynı tip başka parça takılır. Mülkiyetin hangi anda kime geçtiği ve replacement title rejimi sözleşmede ayrıntılı düzenlenmelidir.

Uçak iade edilirken “same engine” şartı mı yoksa “equivalent engine” şartı mı olduğu önemlidir. Seri numarası ve teknik değer kriterleri teslim protokolünde gösterilir.

Uçak ipoteği motor ve parçaları kapsar mı?

m.69 ve devamındaki uçak ipoteği ana hava aracı üzerinde kurulan özel ayni teminattır. İpoteğin bütünleyici parça ve eklentilere etkisi, m.68’in eşya hukuku bağlantısıyla birlikte değerlendirilir.

Üçüncü kişiye ait bağımsız motor veya ekipman bakımından “uçak ipoteği otomatik hepsini kapsar” sonucu güvenli değildir. Mülkiyet, parçanın hukuki niteliği, sözleşme ve varsa ayrı teminat kayıtları incelenmelidir.

Kreditör due diligence sırasında installed engine list, ownership certificate ve lease kayıtlarını ister. Teminat değerine dahil edilmeyen üçüncü kişi motoru finansman değerlemesinden ayrılmalıdır.

İpotek sözleşmesinde parça, replacement ve proceeds hükümleri açık yazılmalı; fakat sözleşmesel geniş tanımın üçüncü kişinin ayni hakkını otomatik yok etmeyeceği göz önünde tutulmalıdır.

Parça uçaktan sökülünce hukuki statüsü değişir mi?

Parçanın geçici bakım için sökülmesi ile kalıcı biçimde uçaktan çıkarılıp ayrı mal olarak satışa hazırlanması aynı değildir. Sürekli özgülenme ve bütünleyici parça bağlantısı somut olaya göre değerlendirilir.

Bir motor overhaul için atölyeye gönderildiğinde maliki değişmez. Takılı bulunduğu gövdeden ayrılması tek başına satış veya devir değildir.

Scrap edilen uçaktan sökülen serviceable parçalar ise ayrı ticari dolaşıma girebilir. Bu aşamada parça mülkiyeti, salvage hakkı ve teknik traceability birlikte önem kazanır.

Kaza soruşturması veya sigorta total loss dosyasında parçaların sökülmesi yetkili makam/insurer iznine tabi olabilir.

Teknik kayıtlar mülkiyet açısından neden önemlidir?

Teknik kayıt doğrudan mülkiyet senedi değildir; ancak motor veya komponentin seri numarası, takılma-sökülme tarihleri ve hangi gövdede bulunduğunu ispatlayan güçlü ticari delildir.

Engine LLP, component history, EASA Form 1/uygun release belgeleri ve shop visit kayıtları parçanın teknik kimliğini korur. Mülkiyet zinciri de bill of sale ve lease kayıtlarıyla paralel tutulmalıdır.

Parça seri numarasının sözleşmedeki numarayla uyuşmaması teminat, sigorta ve teslim uyuşmazlığı yaratabilir.

Şirketler teknik sistem ile hukuk/varlık envanterini periyodik karşılaştırmalıdır.

Parça mülkiyet dosyasında hangi belgeler bulunmalı?

Airframe ve motor bill of sale belgeleri, engine lease, component lease/pooling sözleşmeleri ve replacement hükümleri temel dosyadır.

Motor ve ana komponent seri numarası tablosu; takılma-sökülme kayıtları; üçüncü kişi malik onayları ve varsa teminat belgeleri ayrı sekmede tutulmalıdır.

Uçak satışı veya ipoteği öncesinde hangi ekipmanın satıcıya ait olmadığı açık disclosure listesiyle gösterilmelidir.

İade veya satış kapanışında fiziksel inspection ile belge listesi eşleştirilmelidir.

m.68 için 12 maddelik kontrol listesi

• 2920 m.68’deki 619/621 atıflarının eski 743 sayılı Kanuna ait olduğu doğru gösterildi mi?
• Güncel TMK m.684 bütünleyici parça analizi yapıldı mı?
• Güncel TMK m.686 eklenti analizi yapıldı mı?
• Motorun gerçek maliki seri numarasıyla doğrulandı mı?
• Engine lease veya pooling sözleşmesi var mı?
• APU ve yüksek değerli komponentlerin mülkiyeti belirlendi mi?
• Replacement part hükümleri açık mı?
• Üçüncü kişi ekipmanı satış kapsamından ayrıldı mı?
• Uçak ipoteği kapsamı parça mülkiyetiyle karşılaştırıldı mı?
• Sökülen parçaların mülkiyet/teknik statüsü kayda alındı mı?
• Teknik traceability ile hukuk envanteri uyumlu mu?
• Satış/lease iadesinde fiziksel ve hukuki envanter karşılaştırıldı mı?

Site içi ilgili içerikler

Sicile kaydı gerekmeyen uçakta mülkiyet – m.67 · Uçak mülkiyeti devri – m.66 · Taşınır mal rejimi – m.65 · Türk uçak sicili – m.50

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.68
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – özellikle m.684 ve m.686
• SHGM – Güncel sektörel mevzuat

Sık Sorulan Sorular