Karşılıklı Sigorta Nedir? TTK 1402 ve Kooperatif Şirket Şartı | 2026

Güncelleme tarihi: 17 Eylül 2026

1. TTK 1402’nin Hukuki Dayanağı

Karşılıklı sigorta, Türk sigorta hukukunda doğrudan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1402. maddesinde tanımlanmıştır. Madde iki temel kural getirir. Birincisi, birden çok kişi ortak bir risk paylaşım düzeni içinde birleşir ve içlerinden herhangi birinin belirli riziko nedeniyle uğrayacağı zararı tazmin etmeyi üstlenir. İkincisi, bu faaliyetin kurumsal biçimi serbest bırakılmamış; karşılıklı sigorta faaliyetinin yalnızca kooperatif şirket şeklinde yürütülebileceği emredici biçimde belirtilmiştir.

TTK 1402, TTK 1401’deki genel sigorta sözleşmesi tanımının hemen ardından gelir. Bu sistematik önemlidir. TTK 1401 sigortacı, prim, riziko, menfaat ve sigortacının edimini genel olarak ortaya koyarken; TTK 1402, riskin üyeler arasında karşılıklı esasla taşındığı özel modeli düzenler. Kanunun güncel konsolide metni Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.

Karşılıklı sigortanın kooperatif şeklinde örgütlenmesi, sigortacılık mevzuatındaki ruhsat ve denetim yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Faaliyetin kapsamına göre 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu ve Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu düzenlemeleri ayrıca uygulanır. Bu nedenle TTK 1402 tek başına kuruluş ve faaliyet izni sağlayan bir madde değildir; hukuki modelin temel biçimini belirler.

2. Karşılıklı Sigortanın Zorunlu Unsurları Nelerdir?

Karşılıklı sigortanın ilk unsuru birden fazla kişinin bulunmasıdır. Model, tek kişinin kendi riskini finanse etmesi değildir. Bir topluluğun ortak bir yapı altında birleşmesi ve risklerden birinin gerçekleşmesi hâlinde zarar yükünü karşılıklı olarak paylaşmayı kabul etmesi gerekir. İkinci unsur belirli bir rizikodur. Hangi olayların karşılıklı koruma kapsamına gireceği sözleşme, anasözleşme, poliçe ve ilgili sigorta mevzuatı çerçevesinde belirlenmelidir.

Üçüncü unsur tazmin yükümlülüğüdür. TTK 1402’de üyelerden birinin belli rizikonun gerçekleşmesi sonucu doğacak zararının tazmin edilmesi esas alınır. Bu yapı, yalnızca üyeler arasında dayanışma amacıyla para biriktirmekten ayrılır. Ortada sigorta hukuku anlamında belirli bir riskin ekonomik sonucunu karşılamaya yönelik kurumsal bir faaliyet bulunmalıdır.

Dördüncü unsur kooperatif şirket biçimidir. Kanun “ancak kooperatif şirket şeklinde” ifadesini kullanarak farklı tüzel kişi biçimlerini dışlamıştır. Bu nedenle bir dernek tüzüğüne “üyelerin zararları karşılanır” hükmü yazılması, o yapıya TTK 1402 anlamında karşılıklı sigorta faaliyeti yürütme yetkisi vermez. Aynı şekilde adi ortaklık veya sözleşmesel fon kurulması da kanundaki şirket biçimi şartını karşılamaz.

3. Neden Kooperatif Şirket Şartı Var?

Karşılıklı sigortada sigortalılar yalnızca hizmet alan kişiler değil, aynı zamanda risk havuzunun oluşumuna katılan üyeler konumundadır. Bu nedenle sistemin üyelik, sermaye, yönetim, denetim, genel kurul ve ortak sorumluluğu gibi kurumsal başlıklara ihtiyaç duyması doğaldır. Türk kanun koyucusu bu yapıyı kooperatif şirket modeli üzerinden kurmuştur.

Kooperatifin kuruluşu ve iç işleyişi bakımından 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu önem taşır; ancak sigortacılık faaliyeti söz konusu olduğunda yalnızca kooperatif mevzuatına uyulması yeterli değildir. Sigortacılık sektörü ayrıca özel izin, mali yeterlilik, teknik karşılık, gözetim ve denetim kurallarına tabidir. Dolayısıyla “kooperatif kuruldu, artık sigorta yapılabilir” sonucu çıkarılamaz.

Bu ayrım özellikle üyelerine sağlık, araç, işyeri, mesleki sorumluluk veya başka riskler için “ortak fon” adı altında ödeme taahhüt eden yapılar bakımından önemlidir. Yapılan faaliyetin hukuki niteliği fiilen sigortacılık ise, adının yardımlaşma fonu veya dayanışma sistemi olması özel mevzuat yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Faaliyetin gerçek içeriği, alınan bedel, üstlenilen risk, ödeme vaadi ve kurumsal yapı birlikte incelenmelidir.

4. Karşılıklı Sigorta ile Klasik Sigorta Arasındaki Fark

Klasik sigorta modelinde sigorta şirketi, sigorta ettirenden prim alır ve sözleşmede tanımlanan rizikoyu kendi sigorta portföyü içinde üstlenir. Karşılıklı sigortada ise risk paylaşımının kurumsal dayanağı kooperatif üyeliği ve üyelerin birbirlerinin risklerine karşı ortak sistem içinde güvence oluşturmasıdır. Buna rağmen sigorta ilişkisinin temel kavramları ortadan kalkmaz: riziko, teminat kapsamı, sigorta süresi, bildirim yükümlülükleri ve tazminat koşulları yine açıkça belirlenmelidir.

Karşılıklı yapı, “zarar olduğu kadar para toplanır” şeklinde belirsiz bir borç ilişkisi anlamına gelmez. Üyelerin mali yükümlülükleri, sistemin finansmanı, ödeme esasları ve sigorta korumasının sınırları önceden belirlenmiş kurallara dayanmalıdır. Kooperatif anasözleşmesi ile sigorta sözleşmesi/poliçe hükümleri arasında işlev farkı bulunur: anasözleşme kurumsal ilişkiyi, sigorta düzenlemeleri ise somut riziko ve teminat ilişkisini şekillendirir.

Klasik sigortada sigorta ettiren şirketin ortağı olmak zorunda değildir. Karşılıklı sigortada ise sistemin ayırt edici yönü üyelerin karşılıklı risk topluluğu oluşturmasıdır. Bu nedenle üyelikten çıkma, üyeliğin sona ermesi veya kooperatif yapısındaki değişikliklerin sigorta korumasına etkisi, ilgili sözleşmeler ve emredici mevzuat birlikte incelenerek belirlenmelidir.

5. Üyelik ve Risk Paylaşımı Nasıl Değerlendirilir?

Karşılıklı sigorta kooperatifinde üyelik ilişkisinin kimde bulunduğu açık olmalıdır. Bir şirketin çalışanları, bir meslek grubunun mensupları veya belirli bir ekonomik faaliyeti yürüten kişiler için sistem kurulması düşünülebilir; ancak her modelde kooperatif ortaklığı şartları, sigorta ettiren/sigortalı sıfatı ve varsa lehtar ayrıca belirlenmelidir. Bu sıfatların birbirine karıştırılması ödeme ve sorumluluk uyuşmazlıklarına yol açabilir.

Örneğin tüzel kişi ortak olduğu hâlde belirli gerçek kişilerin rizikosu güvence altına alınacaksa, sözleşme tarafı ile sigortalı arasındaki ilişki açıkça kurulmalıdır. TTK 1401’deki sigorta ettiren-sigortalı ayrımı burada da önemlidir. Can sigortalarında lehtar sıfatı ayrıca gündeme gelebilir. Her durumda kimden ödeme alınacağı, kimin zararının karşılanacağı ve tazminatın kime ödeneceği belgelerde birbiriyle uyumlu olmalıdır.

Risk havuzunun üyelerden oluşması, her zararın otomatik olarak karşılanacağı anlamına gelmez. Teminat altındaki riziko, istisnalar, muafiyet, sigorta bedeli veya limiti ve bildirim yükümlülükleri belirleyicidir. Teminat kapsamı bakımından sigorta sözleşmesinin genel unsurları ve TTK 1409’daki ispat kuralı birlikte dikkate alınmalıdır.

6. Prim, Katkı ve Ek Ödeme Kavramları Nasıl Ayrılır?

Karşılıklı sigorta modelinin finansmanı değerlendirilirken kooperatif ortaklığından doğan sermaye, aidat veya ek ödeme yükümlülükleri ile sigorta korumasının karşılığı olan prim veya benzeri sigortacılık tahsilatları birbirinden ayrılmalıdır. Bir ödemenin adı değil, hangi hukuki borcun karşılığı olduğu önemlidir. Kooperatif ortaklık payı başka, sigorta teminatının finansmanı başka hukuki işlemdir.

Sigorta primi ve ödeme zamanı bakımından TTK’nın genel hükümleri geçerlidir. Sigorta korumasının başlangıcı, primin ilk taksidinin ödenmesi, temerrüt ve prim iadesi gibi konular somut sigorta türüne göre değerlendirilir. sigorta priminin ödenmemesi hakkındaki rehber, prim borcunun genel sonuçlarını ayrıca açıklar.

Kooperatifin üyelerden sonradan ek mali katkı istemesi hâlinde bu talebin dayanağı da açık olmalıdır. Kooperatif mevzuatındaki ortaklık yükümlülükleri ile sigorta tazminat yükümlülüğünün karşılanması amacıyla oluşturulan mali yapı birbirine karıştırılmamalıdır. Özellikle ek ödeme istenmesi, genel kurul kararı, anasözleşme ve emredici hükümler bakımından ayrıca incelenir.

7. Kooperatif Kurmak Sigorta Ruhsatı Yerine Geçer mi?

Hayır. TTK 1402’nin kooperatif şirket şartını düzenlemesi, 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu kapsamındaki izin ve denetim sistemini ortadan kaldırmaz. Türkiye’de sigortacılık ve özel emeklilik sektörünün düzenleme ve denetim otoritesi SEDDK’dır. Faaliyetin hangi sigorta dalında yürütüleceği, ruhsat şartları, teknik karşılıklar, mali yeterlilik ve diğer sektörel yükümlülükler güncel mevzuattan ayrıca kontrol edilmelidir.

Bu nedenle karşılıklı sigorta kurmak isteyen bir yapının hukuki incelemesi iki katmanlı yapılır. Birinci katman kooperatif şirketin kuruluşu, organları, ortakları ve iç yönetimidir. İkinci katman sigortacılık faaliyetinin ruhsatı, ürün yapısı, poliçe, genel şart, finansal yeterlilik ve düzenleyici denetimidir. Bir katmandaki uygunluk diğerindeki eksikliği gidermez.

Güncel düzenleme ve duyurular için SEDDK resmî sitesi ve 5684 sayılı Kanun için Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır. Ruhsat veya faaliyet yetkisinin varlığı sözleşme tarihindeki resmî kayıtlardan kontrol edilmelidir.

8. Karşılıklı Sigorta Uyuşmazlıklarında Hangi Belgeler İncelenir?

Uyuşmazlıkta yalnız poliçe değil, kooperatif anasözleşmesi, ortaklık kaydı, genel kurul kararları, ödeme belgeleri, prim/katkı tahakkukları, sigorta genel ve özel şartları, hasar ihbarı, ekspertiz belgeleri ve ret veya ödeme yazıları birlikte incelenmelidir. Çünkü karşılıklı sigorta ilişkisinde hem kooperatif ortaklığı hem sigorta sözleşmesi aynı olayda hukuki önem taşıyabilir.

İlk sorulardan biri, talepte bulunan kişinin hangi sıfatla hareket ettiğidir. Kooperatif ortağı olmak tek başına belirli bir tazminatın hak sahibi olduğunu göstermez; somut sigorta sözleşmesinde sigortalı veya lehtar sıfatı ayrıca değerlendirilmelidir. Tersine, sigortalının kooperatif iç ilişkisindeki yükümlülükleri de poliçe hakkından bağımsız sonuçlar doğurabilir.

Hasar reddedilmişse ret gerekçesinin hangi sözleşme veya mevzuat hükmüne dayandığı açıkça saptanmalıdır. Sigortacının teminat dışı hâl iddiasında TTK 1409’daki ispat kuralı önemlidir. Tazminatın muacceliyeti bakımından ise TTK 1427 kapsamındaki ödeme süreci ayrıca incelenir.

9. Karşılıklı Sigorta İçin 10 Noktalı Hukuki Kontrol Listesi

1. Faaliyetin gerçekten sigortacılık niteliğinde olup olmadığını belirleyin.
2. Yapının kooperatif şirket şeklinde kurulup kurulmadığını kontrol edin.
3. Sigortacılık faaliyeti için gerekli ruhsat ve izinleri doğrulayın.
4. Kooperatif anasözleşmesi ile sigorta belgelerini ayrı ayrı inceleyin.
5. Sigorta ettiren, sigortalı, ortak ve varsa lehtar sıfatlarını belirleyin.
6. Teminat altındaki rizikoyu ve kapsam dışı hâlleri açıkça tespit edin.
7. Ortaklık payı, aidat, ek ödeme ve sigorta primi kalemlerini birbirinden ayırın.
8. Hasar ihbarı ve istenen belgelerin tarihlerini kaydedin.
9. Ret veya eksik ödeme gerekçesini poliçe ve kanunla karşılaştırın.
10. Başvuru, tahkim veya dava yolunu uyuşmazlığın niteliğine göre belirleyin.

10. Kooperatif Anasözleşmesi ile Sigorta Poliçesi Arasındaki İlişki

Karşılıklı sigortada iki farklı hukuki belge grubunun aynı dosyada bulunması sık rastlanan bir durumdur. Kooperatif anasözleşmesi; ortaklığa kabul, ortaklıktan çıkma, organların yetkisi, sermaye ve ortakların kooperatif içindeki hak ve yükümlülüklerini düzenler. Sigorta poliçesi ve sigorta şartları ise hangi rizikonun hangi süre, limit ve koşullarla teminat altına alındığını gösterir. Bu nedenle anasözleşmede yer alan genel bir dayanışma hükmünden hareketle poliçede bulunmayan bir rizikonun otomatik olarak teminat kapsamında olduğu sonucu çıkarılamaz. Aynı şekilde poliçedeki bir hakkın kullanılmasında kooperatif içindeki temsil veya yetki kurallarının önem taşıdığı hâller de olabilir.

Uyuşmazlıkta belgeler arasında çelişki görülürse önce hükümlerin hangi ilişkiyi düzenlediği ayrıştırılmalıdır. Kooperatif ortaklığına ilişkin hüküm ile sigorta teminatına ilişkin hüküm aynı işlevi görmez. Sigorta sözleşmesinin emredici hükümleri, genel ve özel şartlar ile kooperatif mevzuatı birlikte incelenir. Sigorta ettirenin aleyhine emredici kuralları bertaraf eden bir düzenleme sırf anasözleşmede yer aldığı için geçerli hâle gelmez.

11. Hasar ve Tazminat Hesabında Karşılıklılık Ne Değiştirir?

Karşılıklı sigorta modeli, zarar sigortalarında tazminat ilkesini ortadan kaldırmaz. Teminat altındaki riziko gerçekleştiğinde zarar, sigorta bedeli veya limit, muafiyet, eksik ya da aşkın sigorta hükümleri ve ilgili özel düzenlemeler çerçevesinde hesaplanır. Kooperatifin üyelerce finanse edilmesi, sigortalıya gerçek zararını aşan sınırsız ödeme talep hakkı vermez. Zararın kapsamı ve ödeme borcunun doğması, TTK’nın zarar sigortasına ilişkin hükümleriyle somut poliçenin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

Hasar dosyasında rizikonun tarihi, zararın sebebi, eksper veya teknik tespitler, onarım ya da ikame bedelleri ve sigorta limiti ayrı ayrı belgelenmelidir. Kooperatif yönetiminin iç kararları, sigorta sözleşmesinden doğan tazminat borcunun kanuni ve sözleşmesel şartlarını tek taraflı olarak değiştiremez. Bir ödeme reddedildiğinde, ret gerekçesinin kooperatif içi bir karara mı yoksa poliçe ve kanun hükmüne mi dayandığı açık biçimde ayrılmalıdır.

12. Üyeliğin Sona Ermesi Sigorta Korumasını Otomatik Bitirir mi?

Bu soruya yalnız TTK 1402’ye bakılarak tek cümleyle cevap verilemez; çünkü TTK 1402 karşılıklı sigortanın tanımını ve kooperatif şirket biçimini düzenler, üyeliğin sona erdiği her durumda teminatın hangi anda biteceğini ayrıca belirlemez. Sonuç; kooperatif anasözleşmesi, sigorta sözleşmesinin başlangıç ve bitiş tarihleri, fesih hükümleri, emredici TTK hükümleri ve varsa özel sigorta düzenlemeleri birlikte incelenerek belirlenir. Bu noktada belirsiz genelleme yapmak yerine somut belgelerdeki tarihler karşılaştırılmalıdır.

Özellikle üyelikten çıkış bildirimi ile sigorta döneminin sonu farklı tarihlere denk geliyorsa, hangi tarihe kadar prim borcu doğduğu ve hangi tarihe kadar teminatın sürdüğü ayrıca tespit edilmelidir. Riziko üyeliğin sona ermesinden önce gerçekleşmişse, sonradan yapılan üyelik işleminin doğmuş tazminat talebine etkisi de kanun ve sözleşme hükümlerine göre değerlendirilir. Bu nedenle ortaklıktan ayrılma belgesi, poliçe, prim kayıtları ve hasar tarihi aynı kronoloji içinde incelenmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Karşılıklı sigorta hangi maddede düzenlenmiştir?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1402’de düzenlenmiştir.

Karşılıklı sigorta kimler arasında kurulur?

Birden çok kişinin birleşerek üyelerden birinin belirli riziko sonucu doğacak zararını tazmin etmeyi üstlendiği yapıdır.

Karşılıklı sigorta şirketi anonim şirket olabilir mi?

TTK 1402 karşılıklı sigorta faaliyetinin ancak kooperatif şirket şeklinde yürütülebileceğini açıkça düzenler.

Dernek karşılıklı sigorta yapabilir mi?

TTK 1402’de aranan şirket biçimi kooperatiftir. Dernek yapısı bu şartı karşılamaz.

Kooperatif kurmak tek başına sigorta faaliyeti için yeterli mi?

Hayır. 5684 sayılı Kanun ve SEDDK düzenlemelerindeki ruhsat ve faaliyet şartları ayrıca uygulanır.

Karşılıklı sigortada herkes aynı zamanda sigortalı mı?

Somut yapıda ortaklık, sigorta ettiren ve sigortalı sıfatları ayrı ayrı belirlenmelidir; bunların her olayda otomatik olarak aynı kişide birleştiği kabul edilemez.

Kooperatif aidatı sigorta primiyle aynı şey mi?

Hayır. Ödemenin hukuki dayanağına bakılır; ortaklık payı, aidat ve sigorta primi farklı borç ilişkilerinden kaynaklanabilir.

Karşılıklı sigortada teminat dışı hâli kim ispatlar?

TTK 1409’daki genel kural uyarınca sözleşmede öngörülen rizikolardan birinin teminat dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir.

Hasar reddedilirse hangi belgeler gerekir?

Poliçe, anasözleşme, ortaklık belgeleri, prim veya katkı ödeme belgeleri, hasar ihbarı, ekspertiz belgeleri ve ret yazısı birlikte incelenmelidir.