İhracatçı Birliği Nasıl Kurulur? 75 İhracatçı ve İhracat Eşikleri | 5910 m.3 (2026)
Kısa ve net cevap: Yeni bir ihracatçı birliğinin kurulması, yalnızca bir grup firmanın dernek benzeri bir örgütlenme kararı almasıyla mümkün değildir. 5910 sayılı Kanunun 3. maddesi uyarınca birlik, TİM’in teklifi ve Ticaret Bakanlığının onayıyla kurulur; kuruluş tebliğinin Resmî Gazete’de yayımlanmasıyla tüzel kişilik kazanır. Türkiye İhracatçılar Meclisi ile İhracatçı Birliklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmeliğin 4. maddesi ise tarım sektörleri için son iki takvim yılı ortalama yıllık ihracatının en az 100 milyon ABD doları, sanayi ve madencilik sektörleri için en az 200 milyon ABD doları olmasını; başvuran ihracatçıların ilgili sektörün aynı dönemdeki ortalama ihracatının yüzde 20’sinden fazlasını gerçekleştirmesini ve en az 75 ihracatçının başvurmasını arar. Bu şartların gerçekleşmesi tek başına birlik kurmaz; TİM teklifi ve Bakanlık onayı ayrıca zorunludur.
İhracatçı Birliği Kuruluşunun Kanuni Dayanağı Nedir?
İhracatçı birlikleri özel hukuk tüzel kişileri gibi serbest iradeyle kurulmaz. Kuruluş rejimi doğrudan 18 Haziran 2009 tarihli ve 5910 sayılı Türkiye İhracatçılar Meclisi ile İhracatçı Birliklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunla düzenlenmiştir. Kanunun 3/1. maddesi, birliğin TİM’in teklifi, ilgili idari değerlendirme ve Bakanlık onayıyla kurulacağını; kuruluş tebliğinin Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte tüzel kişilik kazanacağını hükme bağlar. Güncel idari yapı bakımından yetkili bakanlık Ticaret Bakanlığıdır.
Kanunun 23/3. maddesine dayanılarak çıkarılan Yönetmelik, kuruluşun ölçülebilir performans kriterlerini ayrıntılandırır. Bu nedenle uygulamada yalnız 5910 sayılı Kanunun 3. maddesine bakmak yeterli değildir. Kuruluş dosyası hazırlanırken Yönetmeliğin özellikle 4. maddesindeki ihracat tutarı, sektör payı, ihracatçı sayısı ve resmî kayıtla doğrulama şartları birlikte incelenmelidir.
Kanunun güncel metnine Mevzuat Bilgi Sistemi – 5910 sayılı Kanun, Yönetmeliğin güncel metnine ise Mevzuat Bilgi Sistemi – İhracatçı Birlikleri Yönetmeliği üzerinden ulaşılabilir.
İhracatçı Birliği Kurmak İçin Hangi Şartlar Gerekir?
Yönetmeliğin 4/1. maddesi aynı sektörde faaliyet gösteren ihracatçılar bakımından dört temel unsur getirir. Birincisi, başvurunun en az 75 ihracatçı tarafından yapılmasıdır. İkincisi, bu ihracatçıların son iki takvim yılı esas alınarak hesaplanan ortalama yıllık ihracatının sektör için öngörülen parasal eşiğin altında kalmamasıdır. Üçüncüsü, başvuran ihracatçıların toplam performansının ilgili sektörün son iki takvim yılındaki ortalama yıllık ihracatının yüzde 20’sinden fazla olmasıdır. Dördüncüsü, ihracat performansının gümrük beyannameleriyle tevsik edilmesi veya resmî dış ticaret kayıtlarıyla teyit edilmesidir.
Tarım ile ilgili sektörlerde parasal alt sınır 100 milyon ABD dolarıdır. Sanayi ve madencilik ile ilgili sektörlerde ise alt sınır 200 milyon ABD dolarıdır. Bu rakamlar tek bir ihracatçının ihracatı olarak değil, birlik kurmak üzere başvuran ihracatçıların Yönetmelikte tarif edilen dönem ve yöntem içindeki toplam performansı bakımından değerlendirilir. Aynı zamanda yüzde 20 sektör payı şartı da sağlanmalıdır. Dolayısıyla 75 firma sayısına ulaşılması, parasal eşik veya sektör payı eksikse kuruluş için yeterli değildir.
Yönetmelik ayrıca kurulacak birliğin gelirlerinin giderlerini karşılamasını esas kabul eder. Bu kural, kuruluş değerlendirmesinin yalnız ihracat hacmi üzerinden yapılmadığını gösterir. Birlik, Kanunda öngörülen organları, genel sekreterlik hizmetleri, personel, denetim, genel kurul ve diğer kurumsal yükümlülükleri sürdürebilecek mali yapıya sahip olmalıdır.
100 Milyon ve 200 Milyon Dolarlık Eşik Nasıl Hesaplanır?
Hesaplamada Yönetmelik açık biçimde “son iki takvim yılı itibarıyla ortalama yıllık ihracat” ölçütünü kullanır. Başvuru 2026 yılında yapılıyorsa tamamlanmış son iki takvim yılı verileri esas alınır; henüz tamamlanmamış cari yılın geçici verileri iki takvim yıllık ortalamanın yerine konulmaz. İlgili yıllara ait ihracat tutarları resmî dış ticaret kayıtlarıyla teyit edilir.
Örneğin tarım sektöründe birlik kurulması planlanıyorsa iki yıllık toplam ihracat performansının yıllık ortalaması en az 100 milyon ABD doları olmalıdır. Bunun yanında başvuru grubunun aynı iki yıllık dönem üzerinden ilgili sektörün ortalama yıllık ihracatının yüzde 20’sinden fazlasını gerçekleştirmiş olması gerekir. Bir şartın karşılanıp diğerinin karşılanmaması halinde Yönetmelik m.4/1’deki kuruluş kriterleri birlikte tamamlanmış sayılmaz.
Sanayi ve madencilikte aynı yöntem uygulanır; yalnız parasal alt sınır 200 milyon ABD dolarıdır. Sektör sınıflandırmasının doğru yapılması bu nedenle önemlidir. Bir faaliyetin hangi sektör veya iştigal sahasında değerlendirileceği, kurulacak yapının hangi parasal eşiğe tabi olacağını doğrudan etkiler. İhracatçı birliğinin iştigal sahasının belirlenmesine ilişkin rehberimiz bu ayrımı ayrıca açıklamaktadır.
Yüzde 20 Sektör Payı Şartı Ne Anlama Gelir?
Yüzde 20 şartı, başvuru grubunun sektör içinde yeterli ekonomik temsil gücüne sahip olmasını ölçer. Yönetmelik “yüzde yirminin üzerinde” ifadesini kullanır. Bu nedenle tam yüzde 20 seviyesinde kalan bir performans metindeki “üzerinde” koşulunu karşılamaz. Hesaplamanın paydasında ilgili sektörün son iki takvim yılındaki ortalama yıllık ihracatı, payında ise başvuran ihracatçıların aynı yöntemle belirlenen ihracat performansı bulunur.
Bu kriter, başvuru dosyasındaki firma listesinin sonradan değiştirilmesi halinde yeniden kontrol edilmelidir. Bir veya birkaç yüksek hacimli ihracatçının gruptan çıkması hem yüzde 20 sektör payını hem 100 milyon veya 200 milyon dolarlık parasal alt sınırı etkileyebilir. Bu nedenle TİM’e sunulacak başvurudan önce firma bazında resmî kayıtların toplu hesapla mutabık olması gerekir.
En Az 75 İhracatçı Şartında Kimler Dikkate Alınır?
Yönetmelik, aynı sektörde faaliyet gösteren en az 75 ihracatçının TİM’e başvurusunu arar. Salt destek beyanında bulunan fakat kuruluş başvurusuna dahil edilmeyen bir işletme bu sayıya otomatik olarak eklenemez. Başvuranların ihracat performansları gümrük beyannameleriyle tevsik edilmeli veya resmî dış ticaret kayıtlarından teyit edilmelidir.
Başvuru sahiplerinin ihracatçı niteliği ile sektör ilişkisinin açık biçimde kurulması gerekir. Özellikle çok sektörlü şirketlerde hangi ihracat kalemlerinin kurulması istenen birliğin iştigal alanına girdiği ayrı olarak belirlenmelidir. Sonradan oluşacak üyelik yapısı ise 5910 sayılı Kanunun 4. maddesi ve Yönetmeliğin 6. maddesine tabidir. ihracatçı birliğine üyelik zorunluluğu hakkında ayrı rehberde üyelik kuralları incelenmiştir.
Başvuru Doğrudan Ticaret Bakanlığına mı Yapılır?
Yönetmelik m.4/1’de tarif edilen ana modelde başvuru en az 75 ihracatçı tarafından TİM’e yapılır. TİM değerlendirmesinden sonra kuruluş TİM’in teklifi ve Bakanlık onayı ile gerçekleşir. Bu yapı, başvurunun yalnız Bakanlığa verilen tek taraflı bir dilekçeyle tamamlanmadığını gösterir. TİM aşaması kuruluş prosedürünün kanuni unsurudur.
Tarım, sanayi ve madencilik dışında kalan alanlarda ise Yönetmelik m.4/2 farklı bir usul öngörür. Bu alanlarda faaliyet gösterecek birlikler, TİM’in teklifi üzerine Bakanlıkça belirlenecek usul ve esaslara göre yapılacak başvurunun TİM tarafından değerlendirilmesinden sonra Bakanlık onayı ile kurulur. Dolayısıyla 100 milyon/200 milyon dolar ve 75 ihracatçı formülü Yönetmelik m.4/1’de sayılan sektörler bakımından doğrudan uygulanırken, diğer alanlarda m.4/2’deki özel prosedür dikkate alınır.
İhracat Performansı Hangi Belgelerle İspatlanır?
Yönetmelik m.4, ihracatın gümrük beyannameleriyle tevsik edilmesini veya resmî dış ticaret kayıtlarıyla teyit edilmesini öngörür. Bu nedenle şirket içi satış raporu, fatura toplamı veya banka döviz hareketi tek başına Yönetmelikte belirtilen teyit mekanizmasının yerine geçmez. Kuruluş değerlendirmesi resmî dış ticaret verileri üzerinden yapılır.
Başvuru dosyasında her ihracatçının unvanı, ticaret sicili bilgileri, sektörle bağlantısı ve dikkate alınacak dönemdeki doğrulanabilir ihracat performansı birbiriyle tutarlı olmalıdır. Farklı firmaların verileri toplulaştırılırken aynı ihracat işleminin iki kez hesaba katılmaması, ihraç kaydıyla satış veya aracı şirket üzerinden yapılan işlemlerin hangi kayıt altında değerlendirildiğinin açıklanması önem taşır. Yönetmelik m.4/3 de gerekli performans kriterlerinin yerine getirilip getirilmediğinin resmî dış ticaret kayıtlarıyla teyit edileceğini ayrıca hükme bağlar.
Birlik Ne Zaman Tüzel Kişilik Kazanır?
Kuruluş için ihracatçıların başvuru yapması, TİM’in olumlu değerlendirmesi veya Bakanlık onayı tek başına tüzel kişiliğin doğduğu an değildir. 5910 sayılı Kanun m.3/1 ve Yönetmelik m.4/4 uyarınca birlik, kuruluşuna ilişkin tebliğin Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte tüzel kişilik kazanır. Bu tarih, birliğin hukuki varlığının başlangıç noktasıdır.
Yetkili organlar oluşuncaya kadar gerekli idari işlemler, birliğin işlerini yürütecek genel sekreterlik belirlenmişse bu genel sekreterlik; belirlenmemişse TİM Genel Sekreterliği tarafından yürütülür. Kuruluş genel kurulunun zamanı ve organların oluşumu Yönetmelikte ayrıca düzenlenmiştir. tüzel kişiliğin kazanılma anı ve kuruluş genel kurulu başlıklı incelememizde bu aşama ayrıntılı ele alınmıştır.
Kuruluş Şartları Sonradan Kaybedilirse Ne Olur?
Kuruluş anındaki performans kriterleri süresiz olarak önemsiz hale gelmez. 5910 sayılı Kanun m.3/4, kuruluş amacının ortadan kalkması veya Yönetmelikte belirtilen performans kriterlerinin yerine getirilememesi halinde birliğin sona erdirilebileceğini düzenler. Yönetmelik m.4/5 bu sebepleri somutlaştırır.
Örneğin üyelerin toplam ihracatının iki takvim yılı üst üste ilgili sektör toplam ihracatının yüzde 2’sinin altında kalması; sektöründe tek olan birlikler hariç genel kurula katılma hakkına sahip üye sayısının kuruluş için gerekli sayının altına düşmesi ve bu durumun takip eden genel kurulda tekrarlanması; iki yıl üst üste genel kurul yapılamaması veya personel giderlerinin mevzuattaki yüzde 40 sınırını belirtilen dönemlerde aşması sona erdirme sebepleri arasındadır. Ayrıntılı koşullar ihracatçı birliğinin sona erdirilmesi yazımızda incelenmiştir.
Kuruluş Kararı Otomatik Bir Hak mıdır?
Hayır. Yönetmelikteki nicel eşiklerin sağlanması, başvuru yapılabilmesinin ve değerlendirilmesinin temelini oluşturur; fakat mevzuat kuruluşu otomatik tescil sistemine bağlamamıştır. Kanun açıkça TİM’in teklifini ve Bakanlık onayını arar. Bu nedenle performans kriterlerini sağlayan ihracatçı grubunun “şartları sağladık, birlik kendiliğinden kuruldu” şeklinde hukuki sonuç çıkarması mümkün değildir.
Ayrıca kurulacak birliğin gelirlerinin giderlerini karşılaması esastır. Kurumsal sürdürülebilirlik, görevlerin yerine getirilebilmesi ve mevcut sektörel yapılanma, idari değerlendirmede mevzuatın öngördüğü yapının parçasıdır. Birliğin görevlerinin kapsamı için 5910 sayılı Kanun m.3 kapsamındaki görevler rehberine bakılabilir.
Kuruluş Dosyasında Kontrol Edilmesi Gerekenler
Başvuru hazırlığında ilk kontrol sektör sınıflandırmasıdır. Tarım, sanayi veya madencilik kategorisinin yanlış belirlenmesi parasal eşiğin de yanlış uygulanmasına yol açar. İkinci kontrol, başvuran ihracatçı sayısının en az 75 olmasıdır. Üçüncü kontrol, iki takvim yıllık resmî veriler üzerinden yıllık ortalamanın doğru hesaplanmasıdır. Dördüncü kontrol, yüzde 20’nin üzerinde sektör payının sağlanmasıdır. Beşinci kontrol, gelir-gider sürdürülebilirliği ile kurulacak yapının organizasyon planıdır.
Başvuru metni ile eklerdeki rakamlar arasında farklılık bulunmamalıdır. Firma unvan değişiklikleri, birleşme veya bölünmeler, ticaret sicili kayıtları ve ihracat kayıtlarındaki firma tanımlayıcıları mutabık hale getirilmelidir. Bir şirketin aynı işlemini iki farklı başvuru sahibi altında gösterecek mükerrer hesaplamadan kaçınılmalıdır. Resmî verilerle doğrulanamayan tutarlar performans hesabının dayanağı yapılmamalıdır.
İhracatçı Birliği Kuruluşu ile Üyelik Birbirinden Farklıdır
Birlik kurulması, yeni bir tüzel kişinin mevzuattaki prosedürle meydana getirilmesidir. Üyelik ise mevcut bir birliğe ihracatçının kaydıdır. Kuruluşta TİM teklifi, Bakanlık onayı, sektör performansı ve Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğ belirleyicidir. Üyelikte ise 5910 sayılı Kanun m.4 ve Yönetmelik m.6 uygulanır. Bu iki sürecin aynı başvuru gibi değerlendirilmesi hatalıdır.
Birliğe üyelik, ihracatçının ihracat faaliyeti bakımından getirilmiş kanuni yükümlülüktür. Buna karşılık 75 ihracatçının bir araya gelmesi yeni birlik kurulmasını kendiliğinden sağlamaz. üyelikten ayrılma ve eski aidat borçları da kuruluş prosedüründen ayrı hukuki sonuçlara tabidir.
Sık Sorulan Sorular
1. İhracatçı birliği kurmak için en az kaç ihracatçı gerekir?
Yönetmelik m.4/1 kapsamındaki tarım, sanayi ve madencilik sektörlerinde en az 75 ihracatçının TİM’e başvurması gerekir.
2. Tarım sektöründe asgari ihracat tutarı nedir?
Son iki takvim yılı itibarıyla ortalama yıllık ihracat en az 100 milyon ABD doları olmalıdır; ayrıca yüzde 20’nin üzerinde sektör payı şartı da sağlanır.
3. Sanayi sektöründe eşik kaç dolardır?
Sanayi ile ilgili sektörlerde son iki takvim yılının ortalama yıllık ihracat eşiği en az 200 milyon ABD dolarıdır.
4. Madencilik sektöründe de 200 milyon dolar mı uygulanır?
Evet. Yönetmelik m.4/1 sanayi ve madencilik sektörleri için 200 milyon ABD doları alt sınırını birlikte düzenler.
5. Tam yüzde 20 sektör payı yeterli midir?
Yönetmelik “yüzde yirminin üzerinde” şartını kullanır. Bu nedenle hesap sonucunun yüzde 20’yi aşması gerekir.
6. Başvuru nereye yapılır?
Yönetmelik m.4/1 kapsamındaki başvuru ihracatçılar tarafından TİM’e yapılır; kuruluş TİM’in teklifi ve Ticaret Bakanlığının onayı ile gerçekleşir.
7. Bakanlık onayı alınca birlik hemen tüzel kişi olur mu?
Tüzel kişilik, kuruluş tebliğinin Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte kazanılır.
8. İhracat rakamı şirket beyanıyla ispatlanabilir mi?
Kuruluş performansının gümrük beyannameleriyle tevsik edilmesi veya resmî dış ticaret kayıtlarıyla teyit edilmesi gerekir.
9. Diğer sektörlerde aynı eşikler zorunlu mudur?
Yönetmelik m.4/2, m.4/1’de belirtilen sektörler dışındaki alanlarda Bakanlıkça belirlenecek usul ve esaslara dayalı ayrı bir prosedür öngörür.
10. Kuruluş şartları sonradan kaybedilirse birlik sona erer mi?
Kanun m.3/4 ve Yönetmelik m.4/5’teki şartların oluşması halinde birlik TİM’in teklifi ile Bakanlık tarafından sona erdirilebilir; sonuç otomatik fesih şeklinde düzenlenmemiştir.
Resmî Kaynaklar
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
