Jeotermal İşletme Ruhsatında İzinsiz Proje Revizyonu ve Kuyu Değişikliği: Teminat, Durdurma ve İptal | Yönetmelik m.9/6 (2026)

Jeotermal İşletme Projesinde Değişiklik Yapmanın Hukuki Dayanağı

Jeotermal işletme ruhsatı projeye dayalı bir idari haktır. Ruhsat sahibinin hangi kuyulardan, hangi kapasiteyle, hangi üretim ve reenjeksiyon sistemiyle faaliyet göstereceği işletme projesi üzerinden idari dosyaya bağlanır. Bu nedenle ruhsat alındıktan sonra yatırımcının saha içinde dilediği teknik değişikliği yalnızca ticari veya mühendislik kararıyla uygulaması mümkün değildir.

Uygulama Yönetmeliği m.9/6 bu sistemi açık biçimde kurar. İşletme ruhsat sahibi, işletme projesinde belirttiği faaliyetler dışında İdareden izin almadan proje değişikliği ve revizyon yapamaz. Aynı fıkra bazı teknik işlemleri ayrıca sayarak izin zorunluluğunu somutlaştırır: projedeki herhangi bir kuyu lokasyonunun değiştirilmesi, kuyu sayısının ve kapasitesinin artırılması, gradyan, enjeksiyon, reenjeksiyon, üretim ve diğer amaçlara yönelik sondaj faaliyetleri.

Bu hüküm, işletme projesinin ruhsatın merkezindeki belge olduğunu gösterir. İşletme ruhsatına başvurudaki proje ve eksiklik düzenini Jeotermal İşletme Ruhsatı Eksik Belge Süresi rehberimizde; projenin zaman boyutunu oluşturan termin planını ise Termin Planı ve 6 Ay Ek Süre yazımızda açıkladık.

Hangi Jeotermal Proje Değişiklikleri Önceden İzin Gerektirir?

m.9/6 iki katmanlı bir yasak içerir. İlk katman genel niteliktedir: işletme projesinde belirtilen faaliyetler dışında İdareden izin alınmadan proje değişikliği ve revizyon yapılamaz. İkinci katman ise belirli teknik işlemleri açıkça sayar. Bu yapı nedeniyle yalnızca maddede tek tek sayılan işlemler değil, onaylı projenin esaslı biçimde dışına çıkan diğer faaliyetler de izin yönünden incelenmelidir.

Örneğin üretim düzeninin, tesis yerleşiminin, kapasite kurgusunun veya kullanım amacının değiştirilmesi işletme projesinin içeriğini etkiliyorsa “maddede aynen adı geçmiyor” denilerek doğrudan uygulamaya geçilmemelidir. Önce mevcut projenin kapsamı ile planlanan işlem karşılaştırılmalı, İdareye sunulacak revizyon ve teknik gerekçe hazırlanmalıdır.

İzin sürecinin amacı yalnızca bürokratik kayıt değildir. Kuyu lokasyonu veya kapasite değişikliği komşu ruhsat sahalarını, rezervuar dengesini, kaynak koruma alanını, reenjeksiyon sistemini ve çevresel izinleri etkileyebilir. Ruhsat sahibinin proje değişikliğini İdare kontrolünden geçirerek yapması, kaynağın sürdürülebilir işletilmesi ve üçüncü kişi haklarının korunması açısından da önemlidir.

Kuyu Lokasyonu, Kuyu Sayısı ve Kapasite Değişikliği İzne Tabi midir?

Evet. Yönetmelik m.9/6 kuyu lokasyonunun değiştirilmesini, kuyu sayısının artırılmasını ve kapasitenin artırılmasını açık biçimde izin kapsamına alır. Projede belirli koordinatta gösterilen kuyunun sahada başka bir noktaya kaydırılması, ruhsat alanı içinde kalıyor olsa dahi otomatik olarak serbest değildir. Ruhsat alanı sınırı ile onaylı proje lokasyonu iki farklı hukuki kontrol noktasıdır.

Bu ayrım uygulamada özellikle önemlidir. Bir kuyu yeni koordinatta hâlâ ruhsat poligonu içinde olsa bile projedeki lokasyon değiştirilmiş olabilir. Değişiklik rezervuar davranışı, komşu sahaya etkisi veya koruma alanı bakımından yeni değerlendirme gerektirebilir. Yönetmelik bu nedenle “ruhsat alanının içindeyim” savunmasını tek başına yeterli görmeyen bir proje disiplini kurar.

Kapasite artışı da benzer biçimde yalnızca ticari üretim hedefi değildir. Emniyetli verim, rezervuar sürdürülebilirliği ve reenjeksiyon dengesi teknik sorumlunun değerlendirmesiyle ele alınmalıdır. Teknik sorumlunun bulunması ise proje değişikliği için İdare izninin yerine geçmez; teknik sorumluluk ve idari izin birbirinden ayrı yükümlülüklerdir.

Ruhsat sahalarının koordinat ve çakışma sorunları açısından ayrı kurallar bulunduğundan, konunun ruhsat alanı boyutu için Jeotermal Ruhsat Çakışması ve MAPEG Kontrolü yazımız da incelenebilir.

Enjeksiyon, Reenjeksiyon, Üretim ve Diğer Sondajlar İçin Önceden İzin Gerekir mi?

m.9/6, gradyan, enjeksiyon, reenjeksiyon, üretim ve diğer amaçlara yönelik sondaj faaliyetlerinde İdareden izin alınmadan bulunulamayacağını açıkça düzenler. Bu nedenle “deneme amaçlı”, “kısa süreli” veya “tesis içi teknik ihtiyaç” gibi adlandırmalar işletme dönemindeki sondajın izin yükümlülüğünü kendiliğinden kaldırmaz.

Arama ruhsatı döneminde test amaçlı üretime ilişkin kurallar farklıdır. Arama aşamasında İdareye bilgi verilerek belirli testlerin yapılabilmesi, işletme ruhsatı dönemindeki m.9/6 izin rejimiyle karıştırılmamalıdır. Ruhsatın hangi aşamada olduğu, yapılacak sondajın amacı ve onaylı projede bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilmelidir.

Reenjeksiyon kuyusu da “çevresel tedbir olduğu için serbest” kabul edilmemelidir. Yeni reenjeksiyon lokasyonu rezervuar basıncını ve komşu kuyuları etkileyebilir. Bu nedenle proje ve izin sürecinin teknik verilerle hazırlanması gerekir. Sonraki aşamada deşarj ve reenjeksiyonun m.24 kapsamındaki özel şartları ayrıca uygulanır.

İzinsiz Proje Değişikliği Tespit Edilirse Ne Olur?

Yönetmelik m.9/6 yaptırımı birden fazla aşamada düzenler. İdareden izin alınmadan yapılan işlem veya faaliyet tespit edildiğinde öncelikle teminat irat kaydedilir ve faaliyetler durdurulur. Bunun yanında teminat üç katına çıkarılarak bir ay içinde tamamlatılır. Bu üç sonuç birlikte değerlendirilmelidir.

Teminatın irat kaydı, mevcut teminatın gelir kaydedilmesidir. Ardından üç katına çıkarılan yeni teminatın bir aylık sürede tamamlanması gerekir. Dolayısıyla ihlalin mali sonucu yalnızca mevcut teminatın kaybı değildir; faaliyetin yeniden açılabilmesi için yeni teminat yükümlülüğü de doğar.

Faaliyet durdurma işlemi de yalnızca izinsiz yeni kuyunun kapatılması şeklinde dar yorumlanmamalıdır. İdari kararın kapsamı somut ihlale ve faaliyete göre belirlenir. Ruhsat sahibi durdurma kararından sonra faaliyeti kendiliğinden sürdürmemeli; m.9/6’nın öngördüğü düzeltme ve yeni teminat aşamalarını tamamlamalıdır.

İzinsiz İşlemden Sonra Faaliyet Nasıl Yeniden Başlatılabilir?

Yönetmelik, ilk ihlal tespitinden sonra düzeltme imkânı tanır; ancak bunun şartları vardır. Birincisi, yeni teminat belirtilen süre içinde yatırılmalıdır. İkincisi, yapılmış faaliyetin İdare tarafından uygun bulunması ve revize proje ile kayıtlara alınması veya yapılan işlemlerin düzeltilmesi ve oluşan zararın tazmin edilmesi gerekir. Bu koşullar sağlandığında faaliyetlere yeniden izin verilebilir.

Burada “izinsiz yaptım, sonra projeye ekletirim” şeklinde bir serbestlik yoktur. Önceden izin kuralı ihlal edilmiş olduğu için yaptırım önce doğar. Sonradan revize projeye alınabilme, yapılan işlemin teknik ve hukuki olarak uygun bulunmasına bağlıdır. İdare işlemi uygun bulmazsa fiziki düzeltme ve zararın tazmini gündeme gelir.

İdare, izinsiz işlemin uygunluğu veya düzeltilmesi konusunda gerekli görürse bedeli İdare tarafından ödenmek kaydıyla MTA’dan değerlendirme isteyebilir ve kararını bu değerlendirme sonucuna göre verebilir. Bu mekanizma özellikle rezervuara etkisi teknik inceleme gerektiren kuyu veya üretim değişikliklerinde önem taşır.

Aynı İzinsiz Fiil Tekrar Edilirse Ruhsat İptal Edilir mi?

Evet. Yönetmelik m.9/6’nın son cümlesi aynı fiilin tekrarı hâlinde teminatın irat kaydedilerek ruhsatın iptal edileceğini düzenler. İlk tespitte düzeltme imkânı bulunması, aynı ihlalin tekrarında da aynı şekilde yalnızca yeni teminatla faaliyete dönülebileceği anlamına gelmez.

Bu nedenle ilk ihlal sonrasında şirketin yalnızca somut kuyuyu düzeltmesi yeterli değildir; iç izin prosedürünün de değiştirilmesi gerekir. Saha ekibinin, sondaj yüklenicisinin ve teknik sorumlunun hangi değişiklikte İdare izni gerektiğini bilmesi; izin alınmadan mobilizasyon veya sondaj başlangıcı yapılmaması gerekir.

Ruhsat iptali, 30 yıllık ruhsat süresinin henüz dolmamış olmasına rağmen hakkın sona ermesine neden olabilir. İşletme ruhsatının 30 yıllık ana süresi ve 10 yıllık uzatma sistemi hakkında m.9/4 rehberimiz incelenebilir; ancak bu uzun süre, mevzuat ihlali nedeniyle iptal riskini ortadan kaldırmaz.

Danıştay Uygulamasında Kuyu Lokasyonu ve Önceden İzin Neden Önemlidir?

Danıştay 8. Dairenin 2018/6361 esas ve 2023/2877 karar sayılı uyuşmazlığında, işletme ruhsatı sahası içinde olduğu ileri sürülen kuyular bakımından dahi projede yer alan koordinatlar dışında sondaj faaliyetine başlanması ve önceden İdare izni alınmaması tartışılmıştır. Karar özetinde, Yönetmelik m.9/6’nın kuyu lokasyonu ve izin sisteminin esas alındığı görülmektedir.

Bu kararın uygulama açısından verdiği temel mesaj, ruhsat poligonu içinde kalmanın tek başına proje uyumu anlamına gelmemesidir. Ruhsat sahibinin onaylı işletme projesindeki kuyu koordinatları ve İdare izinleri ayrıca kontrol edilir. Bu nedenle yeni kuyu veya lokasyon değişikliğinde “alanımızın içinde” tespiti yapıldıktan sonra ikinci kontrol mutlaka “onaylı projede ve izin dosyasında var mı?” olmalıdır.

Her somut olayın teknik ve usulî özellikleri farklı olduğundan, karar numarasını genel bir otomatik sonuç gibi kullanmak yerine somut idari işlem, tutanak, proje ve koordinat kayıtları birlikte incelenmelidir.

Jeotermal Proje Değişikliği Öncesi Kontrol Tablosu

Resmî Kaynaklar ve Mevzuat Kontrolü

5686 sayılı Kanun için MAPEG Maden Kanunları, uygulama düzenlemeleri için MAPEG Yönetmelikler ve Yönetmeliğin yayımlandığı 11 Aralık 2007 tarihli Resmî Gazete kullanılmalıdır. m.9/6’nın yaptırım ve düzeltme sistemi 24 Eylül 2013 tarihli değişikliklerle bugünkü yapısına kavuşmuştur.

Proje değişikliği yapılacak somut dosyada güncel işletme projesi, ruhsat sicili, önceki izin ve revizyonlar, kuyu koordinatları ve teknik sorumlu kayıtları birlikte kontrol edilmelidir. Eski proje kopyası üzerinden işlem yapılması, hukuken izinli bir değişikliği dahi dosyada izinsiz görünür hâle getirebilir.

Sık Sorulan Sorular

1. Ruhsat sahası içinde istediğim yere yeni kuyu açabilir miyim?

Hayır. Kuyu lokasyonu onaylı işletme projesi ve İdare izni yönünden ayrıca kontrol edilmelidir.

2. Kuyu lokasyonunu birkaç metre değiştirmek de izne tabi midir?

Yönetmelik kuyu lokasyonunun değiştirilmesini genel olarak izin kapsamına alır; somut değişiklik başlamadan önce İdareye sunulmalıdır.

3. Kuyu sayısını artırmak için izin gerekir mi?

Evet. m.9/6 kuyu sayısının artırılmasını açıkça sayar.

4. Üretim kapasitesi artırılabilir mi?

İdarenin izni ve uygun proje revizyonu olmadan kapasite artırımı yapılmamalıdır.

5. Reenjeksiyon kuyusu açmak için de izin gerekir mi?

Evet. Reenjeksiyon amaçlı sondaj m.9/6 kapsamında açıkça izin gerektiren faaliyetlerdendir.

6. İzinsiz değişiklik tespit edilirse ilk yaptırım nedir?

Teminat irat kaydedilir, faaliyetler durdurulur ve teminat üç katına çıkarılarak bir ay içinde tamamlatılır.

7. İzinsiz işlem sonradan projeye alınabilir mi?

Yeni teminat süresinde yatırılır ve işlem uygun bulunursa revize proje ile kayıtlara alınabilir; uygun değilse işlemin düzeltilmesi ve zararın tazmini gerekir.

8. MTA görüşü istenebilir mi?

Evet. İdare gerekli görürse izinsiz işlemin uygunluğu veya düzeltilmesi konusunda MTA’dan değerlendirme isteyebilir.

9. Aynı izinsiz işlem tekrar edilirse ne olur?

Teminat irat kaydedilir ve ruhsat iptal edilir.

10. Teknik sorumlunun onayı İdare izninin yerine geçer mi?

Hayır. Teknik sorumluluk mühendislik gözetimidir; m.9/6 kapsamındaki İdare izni ayrı bir idari şarttır.