3091 Soruşturması Nasıl Yapılır? Yerinde İnceleme ve Yetkili Memur | m.5 (2026)

Kısa ve net cevap: 3091 sayılı Kanun m.5’e göre başvuru üzerine soruşturma taşınmazın bulunduğu yerde yapılır. Yerinde soruşturmayı karar vermeye yetkili vali/vali yardımcısı veya kaymakam bizzat yapabileceği gibi, görevlendireceği bir veya birkaç memur da yapabilir. Gerektiğinde soruşturmayı yapanlara teknik eleman ve yardımcı verilir. Başvurunun Kanun kapsamı dışında kaldığı dilekçeden açık ve kesin biçimde anlaşılıyorsa yerinde soruşturma yapılmadan yazılı ret kararı verilebilir. İlçeler arası sınır anlaşmazlığında görevli kaymakamlığı vali; iller arası sınır anlaşmazlığında görevli valilik veya kaymakamlığı İçişleri Bakanlığı belirler.

3091 soruşturması bir masa başı tapu incelemesi değildir. Kanunun amacı fiili zilyetliğe yapılan tecavüz veya müdahaleyi tespit etmek olduğu için taşınmazın mevcut durumu yerinde görülür; zilyetlik, müdahalenin sınırı, tarafların gösterdiği fiziki unsurlar ve deliller incelenir. Teknik konu varsa harita, kadastro, ölçüm veya başka uzmanlık bilgisi sağlayacak teknik elemandan yararlanılır.

3091 m.5 soruşturmayı nasıl düzenler?

Madde 5, başvurunun esastan incelenmesinin temel usulünü kurar. Başvuru üzerine karar vermeye yetkili kişiler veya onların görevlendireceği bir ya da birkaç memur tarafından yerinde soruşturma yapılır. Bu ifade, taşınmazın görülmesi ve fiili durumun mahallinde değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Yetkili makam, soruşturmayı kendisi yapabilir. Uygulamada dosyalar çoğunlukla görevlendirilen memur veya memurlar eliyle incelenir. Birden fazla memurun görevlendirilmesi mümkündür. Soruşturmayı yapan kişilere gerektiğinde teknik eleman ve yardımcı verilebilir. Kanun böylece özellikle sınır, ölçüm, yapı veya arazi kullanımının teknik bilgi gerektirdiği durumlarda idari soruşturmanın somut veriye dayanmasını sağlar.

Resmî metin için 3091 sayılı Kanun – Mevzuat Bilgi Sistemi kullanılmalıdır. Kanunun uygulanmasına ilişkin idari açıklamaya resmî Kaymakamlık sayfasından da ulaşılabilir.

Neden soruşturma taşınmazın başında yapılır?

3091’in koruduğu esas olgu zilyetliktir. Zilyetlik ise çoğu zaman yalnız tapu kaydından değil, taşınmaz üzerindeki fiili kullanımdan anlaşılır. Kimin tarlayı sürdüğü, bahçeyi işlettiği, sınır işaretlerini kullandığı, yapıyı fiilen elinde tuttuğu, giriş-çıkışı kontrol ettiği veya kamu alanını işgal ettiği taşınmazın başında daha açık tespit edilir.

Yerinde incelemede müdahalenin fiziki sınırı da belirlenir. Komşu parselden kaç metre girildiği, hangi çitin yer değiştirdiği, hangi bölümün sürüldüğü, geçişin nerede kapatıldığı, yapının hangi noktaya kurulduğu veya kamu alanının hangi bölümünün kapatıldığı gözlenir. Bu tespit, kararın infaz edilebilir olması bakımından zorunludur. Belirsiz bir “işgal vardır” kararı yerine, hangi müdahalenin kaldırılacağı açık biçimde ortaya konmalıdır.

Yerinde soruşturma aynı zamanda tarafların gösterdiği tanık ve fiziki delillerin bağlamını anlamayı sağlar. Fotoğraftaki duvarın, ağacın, yolun veya sınır taşının gerçek konumu mahallinde görülebilir. Bu nedenle başvurucu taşınmazın yerini ve müdahale alanını soruşturma memuruna açıkça gösterebilmelidir.

Soruşturmayı yapan memurun görevi nedir?

Görevlendirilen memur, karar makamının yerine geçerek mülkiyet davası çözmez. Görevi, 3091’in aradığı fiili olguları araştırmak ve karar verilmesini sağlayacak tespitleri toplamaktır. Zilyetliğin kimde olduğu, müdahalenin ne zaman ve nasıl gerçekleştiği, sınırı, tarafların açıklamaları, tanıklar ve gerektiğinde kamu kurumlarından alınan bilgiler incelenir.

Soruşturma memuru m.6 uyarınca tarafların tanıklarını dinler; gerekli görürse tarafsız kişileri ve ilgisine göre Hazine, özel idare ve belediye temsilcilerini, köy muhtarı ve ihtiyar kurulu üyelerini de dinleyebilir. Bu nedenle m.5 ve m.6 birbirini tamamlayan hükümler olarak uygulanır.

Başvurucu soruşturma memurundan tapu iptali, tazminat miktarı, ecrimisil hesabı veya mülkiyetin kesin tespiti gibi 3091 dışındaki sonuçları istememelidir. Talep, tecavüz veya müdahalenin önlenmesine ve taşınmazın zilyede teslimine odaklanmalıdır.

Teknik eleman hangi durumlarda gerekir?

Kanun, soruşturmayı yapan kişilere gerektiğinde teknik eleman ve yardımcı verileceğini açıkça düzenler. Teknik eleman ihtiyacı özellikle sınırın zeminde anlaşılması, kroki ve paftanın uygulanması, yapının hangi parselde kaldığının belirlenmesi veya müdahale alanının ölçülmesi gereken dosyalarda ortaya çıkar.

Teknik eleman görevlendirilmesi, idari makamın taşınmaz mülkiyetini kesin olarak çözdüğü anlamına gelmez. Teknik personelin rolü fiili ve teknik veriyi ortaya koymaktır. Kadastro paftasının uygulanması, ölçüm veya koordinat kontrolü yapılabilir; ancak ciddi tapu ve kadastro uyuşmazlığı varsa kesin çözüm adli yargının görevindedir.

Başvurucu, teknik inceleme gerektiren bir durum varsa bunu dilekçesinde somut biçimde belirtmelidir. “Sınır ihlali var” demek yerine, hangi sınır noktasında ve yaklaşık ne kadarlık alanda müdahale bulunduğu, varsa aplikasyon krokisi veya ölçüm belgesiyle açıklanmalıdır.

Yerinde soruşturmada hangi konular incelenir?

İlk olarak başvurucunun zilyetlik iddiası incelenir. Taşınmazı müdahaleden önce kimin kullandığı, bu kullanımın nasıl sürdürüldüğü ve zilyetliği gösteren belgeler değerlendirilir. İkinci olarak karşı tarafın fiili belirlenir: taşınmaza giriş, ekim, çit, yapı, kapatma, yol kesme, ürün toplama veya başka bir müdahale somutlaştırılır.

Üçüncü olarak zaman unsuru incelenir. M.4’teki öğrenmeden itibaren 60 günlük ve fiilden itibaren bir yıllık süre bakımından olayın tarihi araştırılır. Dördüncü olarak aynı taşınmaz uyuşmazlığının mahkemeye taşınıp taşınmadığı ve ihtiyati tedbir bulunup bulunmadığı kontrol edilir; çünkü m.14 belirli hâllerde 3091 uygulamasını engeller.

Beşinci olarak müdahalenin kapsamı belirlenir. Karar infaz aşamasında uygulanacağı için hangi bölümün teslim edileceği veya hangi müdahalenin kaldırılacağı anlaşılır olmalıdır. Gerekirse kroki, fotoğraf ve işaretlemeler soruşturma tutanağıyla ilişkilendirilir.

Hangi başvuru yerinde soruşturma yapılmadan reddedilebilir?

Madde 5, Kanun kapsamı dışında kaldığı dilekçeden açıkça ve kesinlikle anlaşılan başvuruların yerinde soruşturma yapılmadan yazılı olarak reddedilebileceğini düzenler. Bu istisna, her tereddütlü dosyanın masa başında reddedilebileceği anlamına gelmez. Kapsam dışılık dilekçenin içeriğinden açık ve kesin olmalıdır.

Örneğin dilekçe hiçbir fiili zilyetlik müdahalesi ileri sürmeden yalnız tapu kaydının düzeltilmesini veya bir sözleşmeden doğan para alacağının tahsilini istiyorsa 3091 kapsamı dışında olduğu açıktır. Aynı şekilde salt yapı ruhsatı iptali veya kira borcu talebi 3091’in konusu değildir.

Ret yazılı olmalıdır. M.8 uyarınca talebin esastan veya süreden reddine ilişkin karar ve işlemler 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre ilgililere duyurulur. Ret kararına karşı idari yargı yolu m.7 gereğince açıktır.

İlçe veya il sınırı anlaşmazlığı varsa soruşturmayı kim yapar?

Taşınmaz aynı ile bağlı iki ilçe arasında sınır anlaşmazlığı bulunan yerdeyse yetkili kaymakamlığı vali belirler. Taşınmaz iller arası sınır anlaşmazlığı bulunan yerdeyse yetkili valiliği veya kaymakamlığı İçişleri Bakanlığı belirler. Bu hüküm, görev tartışmasının soruşturmayı kilitlemesini önlemek için m.5’e eklenmiştir.

Buradaki mesele parselin özel hukuk sınırı değil, hangi idari birimin görevli olduğunu belirleyen il/ilçe sınırıdır. Parselin kendi kadastro sınırı tartışmalıysa teknik inceleme ve gerektiğinde adli yargı yoluna ihtiyaç vardır. İdari sınır ve tapu sınırı aynı kavram değildir.

Görevli makamla ilgili temel düzenleme 3091 m.2 rehberinde ayrıntılıdır.

Yerinde soruşturmaya taraflar nasıl hazırlanmalıdır?

Başvurucu, soruşturma günü taşınmazın yerini ve müdahale bölümünü açıkça göstermelidir. Tapu/kadastro belgesi, kira veya kullanım belgesi, eski ve yeni fotoğraflar, ürün veya abonelik kayıtları, varsa teknik kroki ve tanık listesi hazır edilmelidir. Deliller tarih sırasına konulmalıdır.

M.8 gereğince şikâyetçinin, varsa kanuni vekilinin veya dilekçede adı belirtilen temsilcisinin soruşturma sırasında taşınmazın başında bulunması zorunludur. Köy halkından yapılan m.3/3 başvurusunda köy muhtarı veya ihtiyar meclisi üyelerinden birinin bulunması gerekir. Bu nedenle tebligatta bildirilen yer, tarih ve saat dikkatle takip edilmelidir.

Karşı taraf gelmese bile usulüne uygun bildirim veya ilan koşulları sağlandıysa soruşturma yokluğunda yapılabilir. Müdahale failinin gelmemesi dosyayı otomatik olarak düşürmez.

Soruşturma tutanağı neden önemlidir?

Yerinde soruşturmanın sonucu, karara dayanak olacak kayıt ve tutanaklara bağlanır. Taşınmazın konumu, tarafların hazır olup olmadığı, tanıkların anlatımı, fiziki bulgular, teknik eleman tespitleri ve müdahalenin sınırı tutanakta anlaşılır biçimde yer almalıdır. Fotoğraf veya kroki kullanılıyorsa hangi noktayı gösterdiği belirtilmelidir.

Kararın daha sonra idari yargıda denetlenmesi hâlinde soruşturma dosyası temel inceleme malzemesidir. Eksik, çelişkili veya taşınmazı tanımlamayan tespitler hukuki sorun yaratır. Bu nedenle tarafların beyanlarının doğru yazılıp yazılmadığı ve gösterilen fiziki unsurların tutanağa geçirilip geçirilmediği soruşturma sırasında kontrol edilmelidir.

Soruşturma en geç m.6’daki on beş günlük süre içinde tamamlanarak karara bağlanmalıdır. Bu süreye ilişkin ayrıntı sonraki rehberde ele alınmaktadır.

3091 soruşturması ile mahkeme keşfi aynı şey midir?

Hayır. Yerinde 3091 soruşturması bir idari incelemedir; mahkeme keşfi ise yargılama usulüne bağlı yargısal delil işlemidir. 3091 memuru hâkim değildir ve ayni hak uyuşmazlığı hakkında kesin hüküm vermez. Mahkeme keşfinde bilirkişi raporu, keşif tutanağı ve usul hükümleri HMK veya ilgili yargılama kanunlarına göre yürür.

3091 başvurusu kapsam dışı kalıyor veya mülkiyetin kesin çözümü gerekiyorsa elatmanın önlenmesi ve sınır uyuşmazlığı rehberi ile tapu iptal ve tescil davası incelenmelidir.

Resmî kaynaklar ve ilgili içerikler

• 3091 sayılı Kanun – resmî mevzuat
• 3091 uygulaması – resmî Kaymakamlık
• 3091 başvuru süreleri
• 3091 başvurusunu kim yapabilir?

Sık sorulan sorular

3091 soruşturması mutlaka yerinde mi yapılır?

Esastan incelenecek başvuruda m.5 kuralı yerinde soruşturmadır. Kanun kapsamı dışında olduğu dilekçeden açık ve kesin anlaşılan başvuru ise yerinde inceleme yapılmadan yazılı reddedilebilir.

Soruşturmayı kaymakam bizzat yapmak zorunda mı?

Hayır. Kaymakam veya diğer karar yetkilisi bir veya birkaç memur görevlendirebilir.

Harita mühendisi veya teknik eleman getirilebilir mi?

Gerektiğinde soruşturmayı yapan kişilere teknik eleman ve yardımcı verilir. Teknik ihtiyacın niteliğine göre uygun personel görevlendirilir.

Yerinde incelemede tapu mülkiyeti kesinleşir mi?

Hayır. İnceleme zilyetlik ve müdahale içindir; mülkiyetin kesin çözümü adli yargının konusudur.

Başvuru kapsam dışıysa mutlaka araziye gidilir mi?

Hayır. Kapsam dışılık dilekçeden açık ve kesin anlaşılıyorsa yazılı ret verilebilir.

İki ilçe yetki konusunda anlaşamazsa kim karar verir?

Aynı il içindeki ilçeler arası sınır anlaşmazlığında görevli kaymakamlığı vali belirler.

İki il arasında sınır anlaşmazlığı varsa kim belirler?

Yetkili valilik veya kaymakamlığı İçişleri Bakanlığı belirler.

Şikâyetçinin soruşturma günü taşınmazda olması gerekir mi?

Evet. M.8, şikâyetçi veya kanuni vekili/temsilcisinin taşınmaz başında bulunmasını zorunlu tutar.