Tarımsal Üretim Sözleşmesinde Fiyat, Miktar ve Avans Şartlarını Kim Belirler? | 5488 m.13/a (2026)

5488 sayılı Tarım Kanunu m.13/a neyi düzenler?

5488 sayılı Tarım Kanunu m.13, sözleşmeli üretimin hukuki çerçevesini kurar. Maddenin (a) bendi; sözleşmenin taraflarında aranacak nitelikler, sözleşmenin kapsamı ve şekli, sözleşmeye konu ürünün teslim ve tesellüm koşulları, fiyat ve miktarlardaki değişim oranları, ayni ve nakdi avansların sınırları ile benzeri hususların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceğini hükme bağlar.

Bu sistemde sözleşme serbestisi tamamen ortadan kalkmaz; ancak tarafların sözleşmeye istedikleri her hükmü sınırsız biçimde koyabileceği de söylenemez. Tarımsal üretim sözleşmesi 5488 m.13 ile bu maddeye dayanılarak çıkarılan ikincil mevzuata uygun olmalıdır.

2023 tarihli Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik neden önemlidir?

15 Eylül 2023 tarihli ve 32310 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, 5488 m.13’e dayanır. Yönetmeliğin kapsamı; sözleşmenin taraflarında aranacak vasıfları, teslim ve tesellüm koşullarını, fiyat ve miktardaki değişim oranlarını, ayni ve nakdi avansın sınır ve kapsamını ve tarımsal üretim sözleşmesinin diğer hükümlerini içerir.

Bu nedenle 2026 yılında sözleşmeli üretim sözleşmesi hazırlanırken yalnız Tarım Kanunu’nun birkaç fıkrasına bakmak yeterli değildir. Güncel Yönetmelik ve Bakanlığın yayımladığı ürün veya üretim alanına uygun tip sözleşmeler birlikte kontrol edilmelidir.

Taraflar Bakanlığın tip sözleşmesine uymak zorunda mı?

Bakanlığın resmi sözleşmeli üretim rehberi ve uygulama düzeninde tarafların, Bakanlığın internet sitesinde yayımladığı tip sözleşme örneklerine uygun sözleşme düzenlemesi öngörülür. Tip sözleşmeden farklı içerik ve şekilde sözleşme yapılması, sözleşmeli üretime özgü hüküm ve desteklerden yararlanma bakımından hukuki sonuç doğurabilir.

Bu nedenle sözleşme hazırlarken internetten bulunan genel bir satış sözleşmesi kullanılmamalıdır. Bitkisel üretim, çiğ süt, kırmızı et, kanatlı, arı ürünleri veya su ürünleri gibi alanlarda Bakanlığın yayımladığı güncel tip metinler esas alınmalıdır.

Ürünün satış fiyatını Bakanlık mı belirler?

5488 m.13/a Bakanlığa her sözleşmedeki satış fiyatını tek tek belirleme yetkisi veren bir hüküm değildir. Madde, fiyat ve miktarlardaki değişim oranları ile sözleşmenin genel şartlarının yönetmelikle düzenlenmesini öngörür. Sözleşmede uygulanacak fiyat veya fiyat belirleme yöntemi taraflarca, mevzuatın emredici çerçevesine uygun biçimde açıkça yazılmalıdır.

Fiyat sabit tutar olarak kararlaştırılabilir veya ölçülebilir bir endeks, borsa, referans fiyat ya da tarafların önceden belirlediği başka bir hesap yöntemine bağlanabilir. Hangi yöntemin kullanıldığı belirsiz bırakılmamalıdır. Fiyatın sonradan tek taraflı ve objektif ölçüt olmadan değiştirilebilmesine izin veren kayıtlar uyuşmazlık riskini büyütür.

Fiyat güncelleme yöntemi nasıl yazılmalıdır?

Sözleşme fiyatı üretim dönemi boyunca değişebilecekse başlangıç fiyatı, güncelleme tarihi, kullanılacak veri kaynağı, artış veya azalış yöntemi ve varsa değişim sınırı belirlenmelidir. “Piyasa şartlarına göre fiyat değişebilir” şeklindeki tek cümle, hangi piyasanın ve hangi tarihin esas alınacağını göstermediği için taraflar arasında ciddi belirsizlik yaratır.

Ürün kalite sınıfına göre farklı fiyat uygulanacaksa kalite ölçümü, numune alma yöntemi, analiz kurumu ve fiyat farkı açık olmalıdır. Üretici teslim anında hangi kalite değerinin hangi fiyata karşılık geldiğini hesaplayabilmelidir.

Sözleşmede ürün miktarı nasıl belirlenmelidir?

Ürün miktarı kilogram, ton, litre, adet veya üretimin niteliğine uygun ölçü birimiyle yazılmalıdır. Üretim alanı veya hayvan sayısı miktar hesabında esas alınıyorsa bunların da sözleşmede gösterilmesi gerekir. Tarımsal üretimde doğal verim farklılıkları bulunabileceği için Yönetmelik kapsamında miktardaki değişim oranları ve bu değişimin tarafların borçlarına etkisi açıkça düzenlenmelidir.

Miktar kaydı, 5488 m.13/d’deki ceza koşulu bakımından doğrudan önem taşır. Alım veya satımdan vazgeçilen ürünün sözleşme bedeli hesaplanırken hangi miktarın sözleşme kapsamında olduğu belirlenebilir olmalıdır.

Miktar değişim oranı neden önceden yazılmalıdır?

Sözleşmede öngörülen üretim miktarı ile gerçekleşen üretim arasında fark oluşabilir. Bu farkın hangi orana kadar kabul edilebilir olduğu, eksik veya fazla üretimin teslim ve fiyat üzerindeki sonucu, alıcının fazlayı almak zorunda olup olmadığı ve üreticinin eksik kalan miktar için hangi sorumluluğu taşıdığı mevzuata uygun biçimde belirlenmelidir.

Bu hususların üretim bittikten sonra taraflardan birinin tek taraflı kararına bırakılması doğru değildir. Miktar değişim mekanizması sözleşme kurulurken öngörülebilir olmalıdır.

Ayni avans nedir?

Ayni avans; alıcının üreticiye üretim sürecinde tohum, fide, fidan, gübre, yem, ilaç, ambalaj, ekipman veya üretime ilişkin başka bir mal veya girdi sağlamasıdır. 5488 m.13/a, ayni avansların sınırlarının ve kapsamının yönetmelikle düzenlenmesini öngörür.

Sözleşmede hangi girdinin hangi miktarda ve hangi değerden üreticiye verildiği yazılmalıdır. Girdinin ürün bedelinden mahsup edilip edilmeyeceği, edilecekse hangi değerle ve hangi tarihte mahsup edileceği açık olmalıdır. Üretici teslim almadığı veya ayıplı olduğunu bildirdiği girdinin borcunu sonradan tartışmak zorunda kalmamalıdır.

Nakdi avans nedir?

Nakdi avans, alıcının üretim giderlerini karşılamak amacıyla üreticiye sözleşme kapsamında para ödemesidir. Avans tutarı, ödeme tarihi, ödeme kanalı, ürün bedelinden mahsup şekli ve üretimin kısmen veya tamamen gerçekleşmemesi hâlinde avansın nasıl tasfiye edileceği sözleşmede gösterilmelidir.

Nakdi avans ürün bedelinin peşin ödenmiş kısmı olarak düzenlenebileceği gibi üretim finansmanı niteliğinde ayrı bir sözleşme kalemi de olabilir. Hangi hukuki amaçla verildiği açık değilse sonradan faiz, mahsup ve iade uyuşmazlığı çıkabilir.

Ayni ve nakdi avans nasıl mahsup edilmelidir?

Mahsup hesabı şeffaf olmalıdır. Ürün teslim edildiğinde brüt ürün bedeli, varsa kalite veya miktar farkı, daha önce verilen ayni girdilerin sözleşmedeki değeri, nakdi avans ve tarafların kanuna uygun diğer alacakları ayrı satırlarda gösterilmelidir. Üreticiye net ödeme tutarının nasıl oluştuğunu gösteren hesap verilmelidir.

Alıcının sözleşmede bulunmayan kesintileri sonradan tek taraflı biçimde ürün bedelinden düşmesi hukuki uyuşmazlık yaratır. Kesintinin sözleşme veya kanuni dayanağı açık olmalıdır.

Ürünün teslim ve tesellüm şartları nasıl düzenlenmelidir?

Teslim yeri, teslim tarihi veya dönemi, taşıma sorumluluğu, tartım yöntemi, kabul saati, ürünün kontrolü, kalite analizi, ret nedenleri ve teslim belgesinin şekli sözleşmede açıkça yer almalıdır. “Hasatta teslim edilir” gibi tek başına tarih ve yer göstermeyen kayıtlar taraflara yeterli hukuki güvenlik sağlamaz.

Alıcı ürünü kabul ettiğinde teslim tutanağı veya eşdeğer kayıt düzenlenmelidir. Kısmi teslimde hangi miktarın alındığı ve kalan miktarın teslim tarihi ayrıca kaydedilmelidir.

Kalite şartları nasıl yazılmalıdır?

Ürün standardı, sınıfı, nem, kalibre, yağ/protein oranı, hastalık veya kalıntı kriteri gibi teknik ölçüler ürünün niteliğine göre belirlenebilir. Ancak kriterlerin ölçülebilir olması gerekir. Kaliteye bağlı fiyat farkı varsa hangi değer aralığında hangi fiyatın uygulanacağı sözleşme veya ekinde açıkça gösterilmelidir.

Analiz yapılacaksa numunenin nasıl alınacağı, hangi laboratuvarda analiz edileceği ve itiraz hâlinde ikinci analiz usulü düzenlenmelidir. Böylece teslim anındaki kalite uyuşmazlığı kayıt altına alınabilir.

Sözleşme ne zaman imzalanmalıdır?

Bakanlığın sözleşmeli tarım rehberinde bitkisel üretimde tek yıllık bitkiler için ekim veya dikimden önce, çok yıllık bitkilerde üretim sezonu başlangıcından önce; hayvansal üretimde ilgili ürün ve yetiştiricilik türüne göre üretim veya teslim dönemi başlamadan önce sözleşme kurulması esası benimsenmiştir. Su ürünlerinde de üretim materyalinin sözleşmede hedeflenen ağırlığa ulaşmasından önce özel imza zamanları öngörülür.

Sözleşmenin hasat veya teslim tamamlandıktan sonra geriye dönük düzenlenmesi, sözleşmeli üretimin planlama ve risk paylaşımı amacına aykırıdır.

Sözleşme kaç nüsha düzenlenir ve Bakanlık kaydı nasıl yapılır?

Bakanlığın güncel sözleşmeli üretim düzeninde sözleşmenin üretici ve alıcıda birer nüsha bulunacak şekilde üç nüsha hazırlanması ve üçüncü nüshanın ilgili Bakanlık il/ilçe birimine ulaştırılması öngörülür. Bakanlık ayrıca sözleşmelerin kayıt sistemleri üzerinden düzenlenebilmesine imkân tanır.

Kayıt sistemi hakkında ayrıntılı bilgi için Sözleşmeli Üretim Kayıt Sistemi Nedir? rehberi incelenebilir.

Fiyat ve avans şartları sigorta yükümlülüğünü etkiler mi?

Hayır. 5488 m.13/ç, sözleşmeye konu ürün veya üretim varlığının sigortalanmasını zorunlu tutar. Taraflar fiyat ve avansı ayrıntılı düzenlemiş olsa dahi sigorta yükümlülüğü ayrıca yerine getirilmelidir.

Sigorta konusunda Sözleşmeli Tarımda Ürün Sigortası Zorunlu mu? rehberi incelenebilir.

Fiyat veya miktar uyuşmazlığı ceza koşulunu nasıl etkiler?

5488 m.13/d, mücbir sebep dışında sözleşme kapsamındaki ürünü almaktan veya satmaktan vazgeçilmesi hâlinde ceza koşulunu vazgeçilen ürünün sözleşme bedelinin yüzde 20 ile yüzde 50’si arasında sınırlar. Bu nedenle sözleşme bedelinin belirlenebilir olması ceza hesabının da temelidir.

Ceza koşulu hakkında Sözleşmeli Üretimde Ceza Koşulu rehberi incelenebilir.

Uyuşmazlıkta doğrudan dava açılabilir mi?

Hayır. 5488 m.13/e uyarınca tarımsal üretim sözleşmesinden doğan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabulucu başvuruyu görevlendirme tarihinden itibaren iki hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde süre en fazla bir hafta uzatılabilir.

Anlaşma olmazsa m.13/f uyarınca basit yargılama usulü uygulanır ve dava ivedilikle görülür. Üretici ayrıca yargılama ve icra takip giderlerinden geçici olarak muaftır.

Sözleşme imzalanmadan önce son kontrol listesi

Bakanlığın ürün veya faaliyet alanına uygun güncel tip sözleşmesini kontrol edin. Taraf kimlik ve temsil bilgilerini doğrulayın. Ürün, miktar, fiyat veya fiyat formülü, değişim oranı, teslim yeri ve zamanı, kalite, ödeme tarihi, ayni ve nakdi avans, mahsup yöntemi, sigorta, mücbir sebep ve ceza koşulunu açıkça yazın.

Sözleşme nüshalarını ve Bakanlık kayıt işlemlerini tamamlayın. Üretim izni gereken üründe 5488 m.7 iznini ayrıca alın. Sözleşme değişikliklerini sözlü bırakmayın; yazılı ve kayıt sistemiyle uyumlu hâle getirin.

İlgili içerikler

• Sözleşmeli Üretim Kayıt Sistemi Nedir?
• Sözleşmeli Tarımda Ürün Sigortası
• Sözleşmeli Üretimde Ceza Koşulu
• Tarımsal Üretim Sözleşmesinde Arabuluculuk

Resmî kaynaklar

• 5488 sayılı Tarım Kanunu
• Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
• Tarım ve Orman Bakanlığı Tip Sözleşmeler

Sık Sorulan Sorular