Afette Destek İl Sistemi Nasıl Çalışır? İstişare, Kapasite Paylaşımı ve AFAD Bildirimi | 10809 m.15 (2026)

Büyük ölçekli afetlerde etkilenen ilin kendi personel, araç, ekipman ve lojistik kapasitesi yeterli olmayabilir. Türkiye Afet Müdahale Planı bu ihtiyacı “destek il” sistemiyle önceden planlar. 10809 sayılı Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliğinin 15 inci maddesi, destek illerin afet öncesinde bir araya gelmesini, karşılıklı kapasiteyi tanımasını, iş birliği esaslarını belirlemesini, alınan kararları uygulamasını ve AFAD’ı bilgilendirmesini öngören açık bir hazırlık mekanizması kurmuştur.

Destek il sistemi, afet meydana geldikten sonra hangi ilin yardım edeceğinin rastgele belirlenmesi değildir. TAMP ve ilgili afet grubu planlarında destek ilişkileri önceden kurulur. Afet öncesi istişare toplantılarıyla personel, ekipman, araç, depo, ulaşım ve diğer kaynakların hangi koşullarda sevk edileceği değerlendirilir. Böylece afet anında destek talebi daha hızlı ve somut kapasite üzerinden yürütülebilir.

Destek il sistemi nedir?

Destek il, afet veya acil durumdan etkilenen ilin kapasitesinin yetersiz kalması hâlinde personel, araç, ekipman, malzeme veya uzmanlık desteği sağlayacak il veya illeri ifade eden planlama mekanizmasının parçasıdır. Hangi ilin hangi hizmette destek sağlayacağı TAMP, ulusal ve yerel afet grubu planları içinde belirlenir.

Sistem iki temel amacı taşır. Birincisi, afet anında kaynak arayışını hızlandırmaktır. İkincisi, destek verecek ilin kendi kapasitesini önceden hazırlamasını sağlamaktır. Destek görevinin yalnızca bir isim eşleştirmesi olarak planlanması yeterli değildir; hangi ekip, araç ve kaynakların ne kadar sürede sevk edileceği bilinmelidir.

Destek il, etkilenen ilin idari yetkisini devralmaz. Sahaya gelen ekipler, TAMP ve afet yönetim merkezinin koordinasyonunda görev yapar. Destek mekanizması kaynak sağlar; yerel afet yönetiminin mülki idare sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Destek illerin hazırlık yükümlülüğü hangi maddede düzenlenir?

Doğrudan hukuki dayanak 10809 sayılı Yönetmelik m.15’tir. Madde, destek iller arasında istişare toplantıları yapılmasını, karşılıklı kapasite paylaşımı ve iş birliği esaslarının belirlenmesini, alınan kararların uygulanmasını ve AFAD Başkanlığının bilgilendirilmesini öngörür.

Destek il sistemi ayrıca m.6/4’te TAMP’ın destek il planlaması bağlamında düzenlenir. AFAD’ın yerel düzeyde ana çözüm ortağı olduğu afet gruplarının destek il planlaması TAMP’ta belirtilir. Belediyeler ve özel idare teşkilatları AFAD’ın destek il planlamasına uygun hareket eder. Diğer ana çözüm ortakları da kendi afet grupları bakımından destek il planlamasını olay etki seviyelerine göre ulusal planlarına yazar.

M.9/3 ise yerel düzey afet grubu planlarında destek ve yakın illerden temin edilebilecek kaynakların ayrı cetvel hâlinde gösterilmesini ister. Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde destek il sistemi hem ulusal hem yerel planın somut kaynak unsurudur.

Destek il sistemi TAMP’a nasıl bağlanır?

TAMP ulusal müdahale organizasyonunun temel planıdır. Afet gruplarının ana ve destek çözüm ortakları, servis yapısı ve destek il eşleşmeleri bu çerçevede belirlenir. Bir ilin başka bir ile hangi alanda destek vereceği, yalnızca valilikler arası iyi niyet ilişkisi değildir; ulusal planlama sistemi içinde tanımlanır.

Olay etki seviyesi yükseldikçe yerel kaynaklardan bölgesel ve ulusal kaynaklara geçilir. Destek il planlaması, bu ölçek büyümesinin ilk somut adımlarından biridir. Etkilenen il kapasite açığını belirler; önceden planlanmış destek il kaynakları koordinasyon içinde sevk edilir.

TAMP’ın hazırlanması, servis yapısı ve destek il planlamasının hukuki çerçevesi için TAMP m.6 rehberimiz incelenebilir.

Destek iller neden afet öncesinde istişare toplantısı yapar?

10809 m.15, destek iller arasında istişare toplantısını afet öncesi hazırlığın parçası hâline getirir. Çünkü plan üzerinde bir ilde bulunan kapasitenin gerçek durumu, ancak ilgili kurumların birlikte değerlendirmesiyle anlaşılabilir. Araç sayısı, ekiplerin uzmanlığı, ulaşım süresi, alternatif güzergâh, yakıt, konaklama ve sahaya kabul noktası gibi ayrıntılar toplantıda somutlaştırılır.

Toplantının amacı genel temenni kararı almak değildir. Hangi afet grubunda hangi ilin ne sağlayacağı, irtibat kişileri, sevk usulü, talep zinciri, teslim ve görevlendirme yöntemi netleştirilmelidir. Özellikle destek veren ilde de afet etkisinin oluşması ihtimaline karşı alternatif kapasite düşünülmelidir.

İstişare toplantıları aynı zamanda karşılıklı tanışıklık sağlar. Afet anında ilk kez birbirini arayan kurumlar yerine, önceden belirlenmiş iletişim ve görev zinciri devreye girer. Bu hazırlık, ilk saatlerdeki karar süresini kısaltır.

Hangi kaynaklar destek il kapasitesi içinde planlanabilir?

Destek il kapasitesi afet grubunun hizmet alanına göre değişir. Arama-kurtarma ekipleri, sağlık personeli, ambulans, iş makinesi, jeneratör, haberleşme cihazı, lojistik araç, geçici barınma malzemesi, mobil mutfak, su, teknik uzman ve diğer kaynaklar planlanabilir. M.9/3, personel, ekipman, araç-gereç ve diğer kaynakların destek ve yakın iller bakımından ayrı cetvelde gösterilmesini öngörür.

Kapasite yalnızca adet bilgisi değildir. Kaynağın bulunduğu yer, göreve çıkış süresi, operatörü, yakıtı, bakım durumu, taşıma yöntemi ve sahada ne kadar süre çalışabileceği bilinmelidir. Çalışmayan veya başka göreve tahsisli araç kâğıt üzerinde destek kapasitesi sayılamaz.

Destek il kendi günlük hizmetini tamamen durduracak biçimde kaynak göndermemelidir. Hangi kapasitenin afet desteğine ayrılabileceği ve kendi ilinin asgari hizmet ihtiyacının nasıl korunacağı planlanmalıdır.

İstişare toplantısında alınan kararlar uygulanmak zorunda mı?

Madde 15’in önemli yönlerinden biri, istişare toplantılarını yalnızca tavsiye niteliğinde bırakmamasıdır. Toplantılarda alınan kararların uygulanması öngörülür. Bu nedenle kurumlar kendilerine düşen hazırlık, eğitim, envanter, lojistik veya iletişim görevlerini plan döneminde yerine getirmelidir.

Örneğin belirli bir destek ilin ağır iş makinesi göndereceği kararlaştırılmışsa araçların görevli operatörü, intikal yöntemi ve bakım durumu önceden hazırlanmalıdır. Yalnızca karar tutanağında “iş makinesi desteği verilecektir” yazılması yeterli değildir.

Kararın uygulanabilirliği tatbikatla da test edilebilir. Gerçek intikal süresi, haberleşme zinciri ve saha kabul noktası tatbikatta ölçüldüğünde planın eksikleri görülebilir.

AFAD neden bilgilendirilir?

Destek il sistemi ulusal afet koordinasyonunun parçası olduğu için alınan kararların AFAD tarafından bilinmesi gerekir. Madde 15, istişare ve iş birliği sürecinin sonucunun Başkanlığa bildirilmesini öngörür. Böylece ulusal plan ile illerdeki fiilî hazırlık arasında uyum sağlanır.

AFAD’ın bilgisi, mükerrer kaynak tahsisini veya aynı ekipmanın birden fazla ile tam kapasite taahhüt edilmesini önlemeye yardımcı olur. Destek il kapasitesindeki önemli değişiklikler ulusal karar destek sistemine yansıtılmalıdır.

Plan ve AYDES verilerinin güncellenmesi de bu bütünlüğün parçasıdır. 10809 m.11, ilgili afet grubu verilerinin AYDES’e yüklenmesini ve sürekli güncel tutulmasını emreder.

Afet meydana geldiğinde destek il ekipleri nasıl sevk edilir?

Afet anında etkilenen ilin ihtiyacı, il afet ve acil durum yönetim merkezi ve ilgili afet grupları tarafından belirlenir. Yerel kapasite yetersizse önceden planlanmış destek mekanizması devreye alınır. Sevk, AFAD ve ilgili afet yönetim merkezinin koordinasyonunda yapılır.

Destek ekibinin yalnızca “yola çıkması” yeterli değildir. Hangi güzergâhı kullanacağı, nereye rapor vereceği, sahada kimin emrine gireceği, hangi görev bölgesine yönlendirileceği ve lojistik ihtiyacını nasıl karşılayacağı bildirilmelidir. Kontrolsüz gönüllü veya kurum sevki, afet sahasında trafik ve kaynak karmaşası yaratabilir.

Yönetmelik m.28, destek illerden görevlendirilecek personelin görev ve izin belgeleriyle hareket etmesine ilişkin düzenleme getirir. Görev belgesi olmadan plansız personel sevki yapılmamalıdır.

Destek il ekiplerinin lojistiği nasıl planlanır?

İller arası destek, yalnızca ekip ve araç sayısından ibaret değildir. Yakıt, bakım, beslenme, barınma, hijyen, iletişim ve vardiya desteği gereklidir. Etkilenen ilin lojistik kapasitesi zaten baskı altında olabileceği için destek ekiplerinin ilk aşamada kendi kendine yeterli olması beklenir.

Sevk güzergâhında köprü, tünel, yol hasarı veya yoğun trafik olabilir. Alternatif yollar ve gerekirse deniz/hava ulaşımı düşünülmelidir. Ağır araçların geçiş kısıtları, yakıt ikmali ve dinlenme noktaları önceden planlanmalıdır.

Varışta kabul ve kayıt sistemi kurulmalıdır. Hangi il, hangi kurum, kaç personel ve hangi araçla geldi; hangi göreve verildi; ekip nerede konuşlandı; dönüş zamanı nedir gibi bilgiler afet yönetim merkezinde izlenmelidir.

Destek ekiplerin 72 saat kendi kendine yeterli olması gerekir mi?

Evet. 10809 sayılı Yönetmelik m.16/5, afet bölgesine sevk edilen ekiplerin en az 72 saat boyunca personel, araç, malzeme, barınma, beslenme ve hijyen ihtiyaçlarını karşılayabilecek biçimde hareket etmesini öngörür. Bu kural destek il ekipleri açısından özellikle önemlidir.

72 saatlik yeterlilik, etkilenen ilin sınırlı kaynaklarının dışarıdan gelen ekiplere ayrılmasını önler. Destek ekibi kendi çadırı, yiyeceği, suyu, kişisel koruyucu ekipmanı, enerji kaynağı ve temel sarfıyla sahaya gitmelidir.

Bu konu için eğitimli personel ve hazır kapasite rehberimiz de kurumların genel hazırlık yükümlülüğünü açıklar. 72 saat kuralı için ayrıca ayrı derin rehberimiz bu kümenin devamında yayımlanacaktır.

Destek il kapasitesi ne zaman güncellenir?

Destek kapasitesi sabit değildir. Araç hizmet dışına çıkabilir, ekip personeli değişebilir, yeni teknik imkan eklenebilir veya kurum teşkilatı yeniden yapılandırılabilir. Bu değişiklikler yerel afet grubu planına ve AYDES verilerine gecikmeden yansıtılmalıdır.

Yıllık plan onay süresi, veri güncellemesinin tek zamanı değildir. 10809 m.11’e göre AYDES verisi sürekli güncel tutulmalıdır. Destek il cetvelinin yıl sonuna kadar eski bilgiyle bırakılması afet anında yanlış kaynak hesabına yol açabilir.

Planların 30 Haziran ve 31 Aralık güncelleme takvimini m.11 rehberimizde ayrıntılı ele aldık.

Mersin bakımından destek il sistemi nasıl uygulanır?

Mersin’de hangi ilin hangi afet grubunda destek il olduğu, yürürlükteki TAMP ve ilgili afet grubu planlarından belirlenmelidir. Bu eşleştirme zaman içinde değişebileceği için tahmine dayalı il adı verilmemelidir. Mersin Valiliği, Mersin İl AFAD Müdürlüğü ve ilgili ana-destek çözüm ortakları güncel plan üzerinden hareket eder.

Mersin’in liman, otoyol, kıyı ulaşımı, sanayi ve geniş ilçe coğrafyası, bazı afet gruplarında hem destek alırken hem başka illere destek verirken önemli lojistik kapasite sağlayabilir. Ancak hangi kaynağın afet desteğine ayrılacağı kurumların güncel envanteri ve ulusal planlamaya göre belirlenir.

Yerel afet grubunun destek ve yakın illerden kaynak cetveli tutma yükümlülüğü için m.9 rehberimiz birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç

10809 sayılı Yönetmelik m.15, destek il sistemini afet öncesi hazırlığın aktif bir parçası hâline getirir. Destek iller istişare toplantıları yapmalı, karşılıklı kapasite ve iş birliği usullerini belirlemeli, toplantı kararlarını uygulamalı ve AFAD’ı bilgilendirmelidir.

Etkin destek il sistemi; güncel kaynak envanteri, gerçekçi intikal süresi, görevli personel, lojistik yeterlilik, 72 saat kendi kendine yeterlilik ve planlı saha kabul mekanizması gerektirir. Böylece afet anında plansız yardım trafiği yerine, TAMP içinde önceden hazırlanmış ve kayıtlı kapasite devreye girer.

Resmî kaynak: 31 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete – 10809 sayılı Karar eki Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği. Güncel TAMP ve kurumsal afet planlaması için AFAD kaynakları esas alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular