Birden Çok İlde Devlet Yararına Kamulaştırmada Karar Mercii | 2942 m.5/a-11 (2026)

2942 m.5/a-11 Hangi Yetki Kuralını Getirir?

Kamulaştırma Kanunu m.5, kamu yararı kararını verecek makamı kamulaştırmanın yararlanıcısı ve coğrafi kapsamına göre belirler. Devlet yararına kamulaştırmalar tek bir il sınırında yürütülüyorsa m.5/a-5 kapsamında il idare kurulu gündeme gelir. Buna karşılık Devlet yararına proje birden çok il sınırını kapsıyorsa m.5/a-11 özel hükmü uygulanır ve kamu yararı kararını Cumhurbaşkanı verir.

Bu düzenleme, geniş coğrafi etkiye sahip devlet projelerinde kamu yararı iradesinin merkezi düzeyde kurulmasını sağlar. Otoyol, demiryolu, büyük ölçekli kamu altyapısı veya birden çok ilde taşınmaz edinimini gerektiren başka devlet projelerinde somut özel mevzuatla birlikte m.5/a-11 incelenebilir. Ancak yalnız projenin büyük olması veya birçok parsel içermesi bu bendi uygulamak için yeterli değildir; kamulaştırmanın gerçekten Devlet yararına ve birden çok il sınırları içinde yapılması gerekir.

Anayasa m.46, kamulaştırmayı kamu yararı ve gerçek karşılık şartına bağlar. 2942 m.5/a-11 ise bu anayasal müdahalede kamu yararı kararının hangi makam tarafından tesis edileceğini belirleyen yetki hükmüdür. Yetki kuralı, bedel hesabından bağımsızdır.

“Devlet Yararına Kamulaştırma” Nasıl Ayrılır?

Devlet yararına kamulaştırma ile bir kamu kurumunun, belediyenin veya başka bir kamu tüzel kişisinin kendi yararına yaptığı kamulaştırma aynı hukuki kategori değildir. m.5 içinde bu yararlanıcılar için ayrı bentler bulunduğundan önce projenin hukuki sahibi ve kamulaştırma adına hareket edilen kamu kesimi belirlenmelidir.

Bir bakanlığın merkezî devlet hizmeti için yürüttüğü ve birden fazla ilde taşınmaz gerektiren proje Devlet yararı kapsamında değerlendirilebilir. Buna karşılık ayrı kamu tüzel kişiliği bulunan bir kurumun kendi tesisleri için yaptığı kamulaştırmada m.5/b veya özel kanun hükümleri uygulanabilir. Belediyelerin ortak yararına proje ise m.5/a-8, a-9 veya a-10 kapsamına girebilir.

Dosyada yatırım programı, kamu yararı talep yazısı, projenin hukuki sahibi, bütçe ve işletme modeli, taşınmazın hangi idare adına tescil edileceği ve varsa özel kanundaki yetki hükümleri birlikte incelenmelidir. Yalnız projeyi yürüten teknik kuruluşun adı, yararlanıcıyı kesin olarak belirlemeyebilir.

“Birden Çok İl Sınırları İçinde” Şartı Nasıl Tespit Edilir?

m.5/a-11 bakımından proje kapsamında kamulaştırma işlemleri birden çok il sınırında yürütülmelidir. Aynı il içinde birden fazla ilçeden geçen Devlet projesi, sırf çok ilçeli olduğu için m.5/a-11 kapsamına girmez; m.5/a-5 ve diğer ilgili hükümler değerlendirilir. İl sınırının aşılması bu özel bendin coğrafi unsurudur.

Güzergâh projelerinde kamulaştırma planları farklı tarihlerde etaplar halinde hazırlanabilir. İlk etap tek ilde, sonraki etap başka ilde ise projenin baştan itibaren birden çok ili kapsayıp kapsamadığı ve kamu yararı kararının hangi toplam proje için verildiği incelenmelidir. Bir kararın yalnız belirli kilometre veya etap aralığını kapsaması hâlinde sonraki genişleme otomatik olarak aynı kararın içinde kabul edilmemelidir.

Malik açısından kendi taşınmazının karar kapsamındaki il ve güzergâh içinde bulunup bulunmadığını kontrol etmek önemlidir. Cumhurbaşkanı kararının proje adını taşıması yeterli değildir; ekli kroki, koordinat, liste veya proje tanımıyla taşınmaz arasındaki bağ kurulmalıdır.

Cumhurbaşkanı Kararı İçin Başka Onay Gerekir mi?

2942 m.6’nın ikinci fıkrası uyarınca Cumhurbaşkanı veya bakanlıklar tarafından verilen kamu yararı kararlarının ayrıca onaylanması gerekmez. Dolayısıyla m.5/a-11 kapsamındaki Cumhurbaşkanı kararı için vali veya başka bir makamın onayı aranmaz. Bu, onay sürecinin olmadığı anlamına gelir; kamulaştırmanın geri kalan usul adımları yine uygulanır.

Kararın ayrıca onaya tabi olmaması, kararın kapsamı dışında kalan taşınmazların kamulaştırılabileceği anlamına gelmez. İdarenin m.7 kapsamında hazırladığı kamulaştırma planının, kamu yararı kararındaki proje ve coğrafi kapsamla örtüşmesi gerekir. Sonradan değişen güzergâh veya yeni il eklenmesi halinde kararın yeni kapsamı taşıyıp taşımadığı yeniden incelenmelidir.

İdare ayrıca m.8 satın alma usulünü yürütmek, anlaşma olmazsa m.10 davasını açmak ve m.11’e göre gerçek karşılık hesabını yaptırmak zorundadır. Cumhurbaşkanı kararı bedeli tek taraflı kesinleştirmez.

m.5/a-10 ile m.5/a-11 Arasındaki Temel Fark

Her iki bentte de karar mercii Cumhurbaşkanıdır ancak hukuki sebep farklıdır. m.5/a-10, ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzel kişisi yararına kamulaştırmayı düzenler. m.5/a-11 ise birden çok il sınırları içindeki Devlet yararına kamulaştırmayı kapsar.

Örneğin farklı illerdeki iki belediyenin ortak tesisi için kamulaştırma m.5/a-10 yönünden; Devletin tek bir ulusal ulaşım projesinin üç ildeki taşınmazları için kamulaştırma m.5/a-11 yönünden değerlendirilir. Karar merciinin aynı olması, bentlerin birbirinin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez. Yararlanıcı ve proje hukuki niteliği doğru belirlenmelidir.

Bu ayrım özellikle dava dilekçesinde önemlidir. Malik, yetki itirazını yalnız “kararı kim verdi” sorusuna değil, kararın doğru hukuki bent kapsamında verilip verilmediğine dayandırmalıdır.

Özel Kanunlu Projelerde Hangi Hüküm Uygulanır?

Enerji, maden, petrol, endüstri bölgeleri, afet alanları veya başka özel sektörlerde kamulaştırma yetkisini ve kamu yararı merciini özel kanunlar ayrıca düzenleyebilir. Bu durumda 2942 sayılı Kanunun genel usulü ile özel kanunun yetki hükümleri birlikte okunmalıdır. Özel kanun belirli bir kurum veya makamı kamu yararı kararına yetkili kılmışsa doğrudan m.5/a-11 sonucuna gidilemez.

Bu nedenle “proje üç ilde” bilgisi tek başına yeterli değildir. Önce projenin özel kanuna tabi olup olmadığı, özel kanunda kamulaştırmaya özgü karar veya onay hükmü bulunup bulunmadığı, sonra 2942’nin genel hükümleri incelenmelidir.

Sitemizde maden, elektrik, petrol ve endüstri bölgelerine ilişkin özel kamulaştırma içerikleri bulunduğundan, sektörel projelerde önce o özel düzenlemenin yetki hükmüyle karşılaştırma yapılması SEO açısından da hukuken de daha sağlıklı sonuç verir.

Onaylı İmar Planı veya Özel Plan-Proje İstisnası

2942 m.6’nın son fıkrası, onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için ayrıca kamu yararı kararı alınmasına ve onaylanmasına gerek olmadığını düzenler. Böyle bir durumda yetkili icra organı kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren karar alır.

Birden çok ili kapsayan Devlet projesinde m.6 son fıkra dayanağı kullanılacaksa, ilgili plan veya projenin kanundaki onay şartını taşıdığı ve kamulaştırılan her etap/parseli kapsadığı dosyada gösterilmelidir. Taslak veya ön etüt niteliğindeki çalışma bu istisnayı doğurmaz.

Malik ayrı Cumhurbaşkanı kararı bulamadığında doğrudan hukuka aykırılık sonucu çıkarmadan m.6 son fıkra kapsamında onaylı plan/proje bulunup bulunmadığını araştırmalıdır.

Kamu Yararı Kararından Sonraki İşlemler

2942 m.7 gereğince kamulaştırılacak taşınmazların sınırı, yüzölçümü ve cinsi belirlenir; malik veya zilyetler ile adresleri araştırılır. Çok illi projelerde farklı tapu müdürlükleri ve yerel kayıtlar üzerinden kapsamlı araştırma yapılabilir. Her taşınmazın kamulaştırma planında doğru gösterilmesi gerekir.

m.8 satın alma usulü zorunlu aşamadır. Kıymet takdir komisyonu tahmini bedeli belirler ve uzlaşma komisyonu malikle görüşür. Anlaşma olmazsa m.10 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açılır. Çok illi tek proje, yargısal olarak tek mahkeme dosyası anlamına gelmez.

Bedel m.11’e göre taşınmaz bazında hesaplanır. Tarla niteliğinde net gelir yöntemi, arsa niteliğinde özel amacı olmayan emsal satışlar, yapıda resmi birim fiyatlar ve yıpranma payı gibi kriterler uygulanır. Kamulaştırma bedeli nasıl hesaplanır? rehberimiz değerleme kısmını ayrıntılı açıklar.

Malik Hangi Sürede ve Hangi Yargıda Dava Açar?

2942 m.14 uyarınca malik, m.10 mahkeme tebligatı gününden; tebligat yapılamayan hâllerde kanundaki ilan tarihinden itibaren 30 gün içinde kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal davası açabilir. Kamu yararı kararının yetkisi, projenin Devlet yararına olup olmadığı ve malikin taşınmazının karar kapsamında bulunup bulunmadığı dava konuları arasında olabilir.

Bedel uyuşmazlığı ise adli yargıda, m.10 bedel tespiti ve tescil davasında incelenir. Malik idari işlemde hukuka aykırılık bulunduğunu düşünüyorsa bilirkişi raporunu bekleyerek m.14 süresini geçirmemelidir. Kamulaştırma işlemine karşı dava süresi rehberimiz bu ayrımı detaylandırır.

Çok illi projede idari dava yetkisi somut işlemin niteliğine ve idari yargılama kurallarına göre ayrıca belirlenmelidir. Bu yazı m.5/a-11’deki kamu yararı karar merciine odaklanır; görev ve yetki somut dava evrakıyla kontrol edilmelidir.

Uygulama Örnekleri

Örnek 1 – üç ilde Devlet ulaşım projesi: Devlet yararına tek ulaşım projesi A, B ve C illerindeki özel mülkiyet taşınmazlarını kapsıyorsa ve özel kanunda farklı yetki hükmü yoksa m.5/a-11 kapsamında Cumhurbaşkanı kararı değerlendirilir.

Örnek 2 – iki ilde tek kamu kurumu tesisi: Ayrı kamu tüzel kişiliği bulunan tek kurum iki ilde tesis kuracaksa, yalnız il sayısı nedeniyle m.5/a-11 uygulanmayabilir. Kamulaştırmanın Devlet yararına mı yoksa kurum yararına mı olduğu belirlenmelidir.

Örnek 3 – farklı illerdeki belediyelerin ortak tesisi: Yararlanıcı Devlet değil iki belediyeyse m.5/a-10 gündeme gelir. Karar makamı yine Cumhurbaşkanı olabilir ancak hukuki bent farklıdır.

Örnek 4 – proje sonradan ikinci ile uzuyor: İlk kamu yararı kararı tek ildeki Devlet projesi için il idare kurulunca alınmışken güzergâh başka ile genişletilmişse m.5/a-11 bakımından yeni yetki analizi yapılmalıdır. Eski kararın coğrafi kapsamı kendiliğinden genişlemez.

Malik ve İdare İçin Belge Kontrol Listesi

1. Projenin hukuki yararlanıcısının Devlet olup olmadığını belirleyin.
2. Kamulaştırma alanının birden çok il sınırına yayılıp yayılmadığını teknik paftadan kontrol edin.
3. Cumhurbaşkanı kararının tarih, sayı ve proje kapsamını inceleyin.
4. Kararın ayrıca onaya tabi olmadığını fakat taşınmazın karar kapsamına girdiğini doğrulayın.
5. Özel kanunda farklı kamu yararı veya kamulaştırma yetkisi olup olmadığını kontrol edin.
6. m.6 son fıkra plan/proje istisnasına dayanılıyorsa onay belgesini inceleyin.
7. m.7 kamulaştırma planı ve malik araştırmasını kontrol edin.
8. m.8 satın alma daveti ve görüşme tutanaklarını inceleyin.
9. m.10 tebligatı ve m.14 30 günlük süreyi tarih çizelgesine yazın.

Resmî Kaynak ve İç Bağlantılar

Güncel kanun metni için Mevzuat Bilgi Sistemi – 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu esas alınmalıdır. Ayrı illerdeki birden çok kamu tüzel kişisi yararına kamulaştırma için m.5/a-10 rehberimiz ile karşılaştırma yapılabilir; bedel davası için m.10 rehberimiz kullanılabilir.

Sık Sorulan Sorular

Devlet yararına iki ili kapsayan kamulaştırmada kararı kim verir?

2942 m.5/a-11 uyarınca Cumhurbaşkanı verir.

Cumhurbaşkanı kararını vali onaylar mı?

Hayır. 2942 m.6 uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından verilen kamu yararı kararlarının ayrıca onayı gerekmez.

Tek ilde Devlet yararına kamulaştırmada m.5/a-11 uygulanır mı?

Hayır. m.5/a-11 birden çok il sınırları içindeki Devlet yararına kamulaştırmaya özgüdür.

Üç ildeki tek kamu kurumunun projesi mutlaka Devlet yararı sayılır mı?

Hayır. Kamu kurumunun ayrı tüzel kişiliği ve projenin hukuki yararlanıcısı incelenmeli; m.5/b veya özel mevzuat değerlendirilmelidir.

m.5/a-10 ile m.5/a-11 arasındaki temel fark nedir?

m.5/a-10 ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzel kişisi yararına; m.5/a-11 ise birden çok il sınırları içindeki Devlet yararına kamulaştırmayı düzenler.

Onaylı özel proje varsa Cumhurbaşkanı kararı gerekir mi?

m.6 son fıkra şartları gerçekleşmişse ayrıca kamu yararı kararı ve onay aranmaz; yetkili icra organının başlangıç kararı gerekir.

Proje sonradan başka ile genişlerse ilk karar yeterli olur mu?

İlk kararın kapsamı ve yetki dayanağı yeni il ve parseller bakımından yeniden incelenmelidir.

Dava süresi kaç gündür?

2942 m.14 kapsamında kural olarak m.10 tebligatı veya şartları varsa ilan tarihinden itibaren 30 gündür.

Cumhurbaşkanı kararı bedeli belirler mi?

Hayır. Kamulaştırma bedeli m.11 ve devamı hükümlerine göre ayrıca belirlenir.

Çok illi projede bedel davasını hangi mahkeme görür?

2942 m.10 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesi görevli olduğundan taşınmazlar farklı yargı çevrelerinde olabilir.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →