Veri Sözleşmelerinde Haksız Şartlar: Data Act 13

Kısa ve net cevap: Veri sözleşmelerinde haksız şartlar, (AB) 2023/2854 sayılı Data Act’in 13. maddesinde işletmeler arası ilişkiler için düzenlenmiştir. Veriye erişim ve kullanım veya bunlarla ilgili sorumluluk ve başvuru yolları konusunda bir işletmenin diğerine tek taraflı dayattığı haksız şart, şartın dayatıldığı işletmeyi bağlamaz. Ancak her standart hüküm otomatik olarak haksız değildir. Diğer tarafın müzakere girişimine rağmen içeriği etkileyememiş olması, şartın niteliği ve Tüzüğün kapsamı birlikte incelenir.

28 Eylül 2026 itibarıyla tarih ayrımı: Data Act m.50 uyarınca bu bölüm, 12 Eylül 2025’ten sonra kurulan sözleşmelere uygulanır. Daha önce veya o gün kurulan sözleşmelerden süresiz olanlar ve 11 Ocak 2024’ten en az on yıl sonra sona erecek olanlar için özel uygulama tarihi 12 Eylül 2027’dir. Dolayısıyla eski bir sözleşmedeki hükmü yalnız bugün de kullanıldığı gerekçesiyle yeni sözleşmeymiş gibi değerlendirmek doğru değildir.

Data Act 13 hangi sözleşme hükümlerini kapsar?

M.13/1, veriye erişim ve kullanım ile veri yükümlülüklerinin ihlali veya sona ermesinden doğan sorumluluk ve başvuru yollarına ilişkin şartları hedefler. Bu nedenle sözleşmenin tamamını yalnız veri sözleşmesi olarak adlandırmak gerekmez. Satış, bakım, üretim, yazılım veya dağıtım sözleşmesinin içindeki veri kullanım maddesi de kapsam bakımından incelenir. Hukuki değerlendirme, başlıktan çok ilgili hükmün işlevine yönelir.

Bu düzenleme işletmeler arası ilişkidedir. Tüketici sözleşmelerindeki haksız şart denetimiyle aynı hüküm değildir. Ayrıca yalnız küçük işletmeleri koruyan bir metin olarak anlatılmamalıdır; m.13’teki işletmeler arası koruma bu şekilde sınırlanmamıştır. Tarafların ekonomik büyüklüğü müzakerenin gerçekliğini açıklayan olgulardan biri olabilir, fakat metinde bulunmayan genel bir çalışan veya ciro eşiği başvuru şartı gibi eklenemez.

Tüzüğün coğrafi ve maddi kapsamı somut ilişki üzerinden belirlenmelidir. Türkiye’deki iki şirketin her yerel veri sözleşmesi otomatik olarak AB hukukuna tabi değildir. Buna karşılık AB’ye veri sağlayan veya AB bağlantılı ticari ilişkide veri kullanım şartını kabul eden Türk işletmesi, yalnız Türkiye’de kurulu olduğu için incelemeyi dışlamamalıdır. Data Act kapsamındaki bağlı ürün ve veri ilişkileri bu başlangıç ayrımını tamamlar.

Tek taraflı dayatma için müzakere girişimi neden önemlidir?

M.13/6, bir tarafın sunduğu hükmün diğer tarafın müzakere girişimine rağmen etkilenememiş olması durumunu tek taraflı dayatma olarak tanımlar. Bu nedenle yalnız sözleşmenin önceden hazırlanmış olmasıyla bütün inceleme bitmez. Değişiklik talebi, gönderilen karşı teklif, alınan yanıt ve nihai metin birlikte değerlendirilir. Hangi hükmün gerçekten tartışıldığı ve hangisinin değiştirilemediği gösterilmelidir.

Şartı sağlayan taraf, hükmün tek taraflı dayatılmadığını ispat yükünü taşır. Genel bir imza kutusu veya metnin okunduğuna ilişkin beyan, müzakerenin nasıl gerçekleştiği sorusunu her dosyada tek başına cevaplamaz. Buna karşılık tarafların belirli değişiklikler yaptığı kayıtlar da yalnız başlığı değiştirilmiş bir form gibi göz ardı edilmemelidir. Müzakere edilen husus ile uyuşmazlık konusu şartın aynı olup olmadığı incelenir.

İşletme için önerilen kayıt düzeni; ilk metin, değişiklik işaretli karşı metin, gerekçeli değişiklik talebi, cevap ve imzalanan sürümden oluşur. Bu, kanunda sayılı zorunlu belge listesi değildir; m.13/6’daki olguların ispatına yönelik hazırlıktır. Sonradan gerçekte yapılmamış müzakere varmış gibi belge oluşturulmamalıdır. Dosya, gerçek görüşme sürecini tarihleriyle göstermelidir.

M.13/6 ayrıca tartışılan şartı sunan tarafın o şartın haksızlığını ileri süremeyeceğini belirtir. İşletme kendi hazırladığı sınırlamadan faydalandıktan sonra aynı şartı kendisi bakımından haksız saydırarak ilişkiden çıkacağını varsaymamalıdır. Bu kural, şartın dayatıldığı tarafın korunmasıyla bağlantılıdır. Hangi tarafın hangi hükmü sunduğu bu yüzden yalnız şekli bir ayrıntı değildir.

Genel haksızlık ölçütü ve emredici hüküm ayrımı

M.13/3, veriye erişim ve kullanımda iyi ticari uygulamalardan dürüstlük ve adil işlem ilkelerine aykırı ağır sapmayı esas alır. Her ticari açıdan sert veya taraflardan biri için pahalı sonuç doğuran hüküm bu ölçütü kendiliğinden karşılamaz. Hükmün ekonomik ve teknik işlevi, taraflara tanıdığı yetkiler ve veri üzerindeki etkisi somutlaştırılır. İnceleme yalnız sözleşmede kullanılan güçlü kelimelere dayanmaz.

M.13/2, AB hukukunun emredici hükümlerini veya sözleşme düzenlenmemiş olsaydı uygulanacak AB hükümlerini yansıtan şartları ayrı tutar. Kanunun zaten öngördüğü sonucu sözleşmede açıklamakla, karşı taraf aleyhine kanuni düzeni değiştirmek aynı şey değildir. İtiraz edilen maddenin gerçekten hangi normu yansıttığı kontrol edilmelidir. Sözleşmeye yalnız mevzuat gereği ifadesi eklenmesi, bağımsız ve ağır bir kısıtlamayı kanuni zorunluluğa dönüştürmez.

Resmî ölçütlerin tamamı Data Act m.13’ün tam metninde yer alır. Aşağıdaki ayrımda, açıkça haksız kabul edilen şartlarla haksız olduğu karine olarak kabul edilen şartlar aynı kategoriye konulmamıştır. Bu farklılık, savunmanın kapsamını ve sözleşme revizyonunun gerekçesini etkiler.

Açıkça haksız kabul edilen sorumsuzluk ve tek taraflı karar şartları

M.13/4-a, şartı tek taraflı dayatan tarafın kastı veya ağır ihmali için sorumluluğunu kaldıran ya da sınırlayan hükmü haksız kabul eder. Bu nedenle her türlü veri kaybında sorumluluğun sıfırlandığı bir cümle, kast ve ağır ihmal kapsamını da içeriyorsa özellikle incelenmelidir. Sözleşmenin farklı bir bölümündeki genel güvenlik taahhüdü, bu sorumsuzluk kaydını kendiliğinden düzeltmez.

M.13/4-b, yükümlülük yerine getirilmediğinde diğer tarafa açık başvuru yollarının veya şartı dayatan tarafın ihlal sorumluluğunun tamamen kaldırılmasını hedefler. Hiçbir şekilde itiraz edilemez ve hiçbir talepte bulunulamaz biçimindeki düzenlemeler, veri yükümlülüğü bağlamında bu hükümle karşılaştırılır. Burada talep yolunun tamamen kaldırılmasıyla belirli sınırlar içinde düzenlenmesi arasındaki fark korunmalıdır.

M.13/4-c, sunulan verinin sözleşmeye uygun olup olmadığını belirleme veya herhangi bir sözleşme şartını yorumlama konusunda tek tarafa münhasır yetki verilmesini haksız kabul eder. Teknik sağlayıcının ilk kontrolü yapması ile nihai ve tartışılamaz kararın yalnız ona bırakılması farklıdır. Veri kalitesi konusunda ortak kabul ölçütleri, itiraz ve bağımsız inceleme yolu oluşturulması bu ayrımı görünür hâle getirir.

Haksızlık karinesine tabi şartlar neler?

M.13/5-a, başvuru yollarının veya sorumluluğun uygunsuz sınırlandırılması ve şartın dayatıldığı işletmenin sorumluluğunun genişletilmesini ele alır. Böylece tamamen kaldırma ile ölçüsüz sınırlama ayrı fıkralarda incelenir. Sözleşmedeki tazminat üst sınırı, veri yükümlülüğünün niteliği ve tarafların risk dağılımıyla ilişkilendirilmelidir. Tek bir rakamın yüksek veya düşük olması tek başına bütün hukuki değerlendirme değildir.

M.13/5-b, diğer tarafın verilerine onun meşru menfaatlerine ciddi zarar verecek şekilde erişme ve kullanma imkânını düzenler. Ticari açıdan hassas veri, ticari sır ve fikrî hak korumasındaki içerik burada özellikle önemlidir. Bütün operasyon verilerinin sınırsız biçimde rakip faaliyetlerde kullanılmasına izin veren hüküm, belirli hizmetin yürütülmesi için verilen sınırlı kullanımla aynı değildir. Hangi amaç için hangi veri kategorisinin kullanılacağı yazılmalıdır.

M.13/5-c, işletmenin sağladığı veya sözleşme sırasında ürettiği verileri kullanmasını engelleyen ya da bunlara erişim ve kontrolünü verinin değerinden yeterince yararlanamayacağı ölçüde daraltan şartları kapsar. Bu inceleme, verinin klasik mülkiyetinin kime ait olduğu tartışmasına indirgenmemelidir. Veri üzerinde hangi fiilî ve hukuki kullanım imkânının bırakıldığı önemlidir. Tarafın kendi işleyişini sürdüremeyeceği bir veri bağımlılığı yaratılıp yaratılmadığı somut olarak gösterilir.

M.13/5-d ve e, makul sürede sona erdirmenin engellenmesi ile sağlanan veya üretilen verinin kopyasının sözleşme sırasında ya da sona erdikten sonraki makul sürede alınamamasını ayrı düzenler. Veriyi alma hakkı, sözleşme bittikten sonra her hizmetin ücretsiz ve sınırsız sürmesi anlamına gelmez. Ancak tüm kopyaların anında erişilmez olmasıyla işletmenin kendi kayıtlarını alabilmesi için makul düzen kurulması arasında açık fark vardır.

Fesih bildirimi ve tek taraflı fiyat değişikliği

M.13/5-f, şartı dayatan tarafın sözleşmeyi makul olmayan derecede kısa bildirimle sona erdirebilmesini karine kapsamına alır. Diğer tarafın karşılaştırılabilir alternatif hizmete geçme imkânı ve sona ermenin mali etkisi dikkate alınır; ciddi sona erdirme nedenleri saklıdır. Bu nedenle her bildirim süresini bütün veri ilişkileri için tek bir gün sayısıyla açıklamak doğru değildir. Hizmet bağımlılığı ve geçiş ihtiyacı incelenir.

M.13/5-g, fiyatın veya paylaşılacak verinin niteliği, formatı, kalitesi ve miktarı gibi esaslı koşulların önemli ölçüde değiştirilmesini ele alır. Sözleşmede geçerli neden ve değişiklik hâlinde diğer tarafın sona erdirme hakkı bulunmaması önem taşır. Fiyat düzenlemesi ile verinin kalitesini düşürme yetkisi ayrı cümlelerde saklanmış olsa da ekonomik sonuç birlikte değerlendirilmelidir.

Süresiz sözleşmede tek taraflı değişiklik için özel açıklama vardır: sözleşmede geçerli neden belirtilmeli, değişiklik önceden makul bildirimle duyurulmalı ve diğer taraf masrafsız sona erdirebilmelidir. Bu koşullar, dilediğimiz zaman değiştiririz kaydını tek başına yeterli kılmaz. Değişikliğin bildirimi, yürürlüğe gireceği tarih ve sona erdirme yöntemi karşı tarafa anlaşılır biçimde gösterilmelidir.

Fiyatın yüksek olması veya sözleşmenin ana konusu tek başına denetlenir mi?

M.13/8, ana konuyu tanımlayan şartları ve verilen veri karşılığında fiyatın yeterliliğini bu madde kapsamındaki denetimin dışında bırakır. Bu nedenle salt pahalı bulunduğu için bedelin m.13 yoluyla yeniden belirlenmesi istenebileceği söylenemez. Buna karşılık fiyatın tek taraflı değiştirilme mekanizması, ana bedelin ekonomik yeterliliğiyle aynı mesele değildir. M.13/5-g bu değişiklik yetkisini ayrıca ele alır.

Benzer şekilde, bulut sağlayıcısı değiştirmede alınan bedeller için m.29’daki özel kurallar vardır. Bulut geçişinde süre ve ücret rehberi bu ayrı düzeni açıklar. Haksız şart denetimi, bütün diğer fiyat ve maliyet hükümlerini gereksiz kılmaz. Her itiraz doğru norm ve doğru bedel kalemiyle ilişkilendirilmelidir.

Haksız şart bütün sözleşmeyi geçersiz yapar mı?

M.13/7, haksız hüküm geri kalan sözleşmeden ayrılabiliyorsa diğer hükümlerin bağlayıcılığını korur. Bu nedenle tek bir şartın uygulanmamasıyla bütün veri ilişkisinin hiç kurulmamış sayılacağı sonucu otomatik değildir. İtiraz edilen hükmün sözleşmedeki yeri, diğer şartlara etkisi ve ayrılabilirliği incelenir. Taraflar hangi edimlerin devam ettiğini açıkça belirlemelidir.

M.13/9, tarafların bu maddenin uygulanmasını kaldırmasını, ondan sapmasını veya etkisini değiştirmesini engeller. Dolayısıyla sözleşmeye Data Act haksız şart hükümleri uygulanmaz yazılması, kapsam içindeki zorunlu korumayı ortadan kaldırmaz. Ancak bu sonuç, uygulanacak hukukun veya coğrafi kapsamın hiç incelenmeyeceği anlamına gelmez. Önce düzenlemenin ilişkiye uygulanması belirlenir, sonra sözleşmedeki dışlama girişimi değerlendirilir.

Eski sözleşmeler ve 12 Eylül 2027 geçişi

M.50’ye göre 12 Eylül 2025’ten sonra kurulan sözleşmeler yeni bölümün başlangıç kapsamındadır. O gün veya öncesinde kurulanlar için maddenin özel ikinci geçiş grubuna bakılır. Bu grupta süresiz sözleşmeler ile sona ermesi 11 Ocak 2024’ten en az on yıl sonraya denk gelen sözleşmeler yer alır; bölüm bunlara 12 Eylül 2027’den itibaren uygulanır. Her eski sözleşmenin aynı gün kapsam içine girdiği ileri sürülmemelidir.

Ek protokol veya yenileme bulunan ilişkide bunun gerçekten yeni sözleşme mi, mevcut metnin değişikliği mi olduğu ayrıca belirlenir. Bir dosyanın adının yenileme olması tek başına tarih sorununu çözmez. İmzalar, yürürlük düzeni, değiştirilen edimler ve önceki sözleşmenin devam edip etmediği birlikte okunur. Tarih çizelgesi, yalnız son faturadan veya internet sayfasının güncellenme tarihinden çıkarılmamalıdır.

Şart inceleme dosyası nasıl hazırlanır?

İlk adım, itiraz edilen metni değişmeden kaydetmektir. Ardından hükmün veri erişimi, kullanım, sorumluluk, fesih veya kopya alma üzerindeki etkisi yazılır. Üçüncü adımda müzakere girişimi ve yanıtları eşleştirilir. Son olarak ilgili m.13 fıkrası, talep edilen düzeltme ve sözleşmenin geri kalanı üzerindeki etki belirlenir. Bu çalışma soyut bir haksızlık şikâyetini somut sözleşme incelemesine dönüştürür.

Revizyon talebinde bütün verilerin paylaşımını durdurmak yerine hangi hükmün neden düzeltilmesinin istendiği gösterilmelidir. Kişisel veri ve güvenlik yükümlülükleri de ayrı değerlendirilir. Veri işleme ilişkisindeki güvenlik sorumluluğu, sözleşmesel müzakerenin veri güvenliğini ihmal etmek için gerekçe olmadığını gösteren tamamlayıcı konudur. Gerçek bir uyuşmazlıkta ilgili ülkenin yargılama ve başvuru usulleri ayrıca incelenir.

Revizyon teklifinde hangi somut değişiklik istenir?

Bir sorumsuzluk kaydına itiraz edilirken yalnız hükmün kaldırılmasını istemekle yetinilmemelidir. Kaydın hangi fiilleri kapsadığı ve m.13/4-a bakımından kast ile ağır ihmali dışlaması gereği belirtilir. Veri uygunluğunu tek taraflı belirleyen bir şartta ise teknik kabul ölçütleri, hatanın bildirileceği kanal ve itirazın incelenme yolu yazılı olarak önerilir. Bu çalışma, mahkemenin yapacağı haksızlık denetiminin yerine geçmez; tarafların uyuşmazlık çıkmadan anlaşılır ve denetlenebilir bir metin kurmasına yöneliktir.

Kopya alma hakkı için veri kategorisi, teslim biçimi ve sona erme sonrası erişim dönemi somutlaştırılır. M.13/5-e kapsamında makul sürede kopya alınmasının engellenmesi tartışılırken, hangi kayıtların işletmenin kendi faaliyetiyle oluştuğu açıkça gösterilmelidir. Sağlayıcının korunan kaynak kodunu istemek ile işletmenin kendi ticari kayıtlarını istemek ayrılır. Teknik ek, veri tesliminin yalnız okunabilmesini değil, tanımlanan iş amacı için kullanılabilmesini de açıklamalıdır. Bu öneri her sözleşmeye aynı dosya biçimini zorunlu kılan bir kanun hükmü değildir.

Fiyat veya veri niteliği değişikliğinde teklif üç ayrı başlık içerir: değişikliği haklı kılan neden, değişiklikten önce yapılacak bildirim ve karşı tarafın sona erdirme imkânı. Yeni bedelin hangi hizmet veya veri kategorisini karşıladığı gösterilir. Hükmün işletmenin geçmişte sağladığı verilere geriye dönük etkisi de ayrıca ele alınır. İmzalanan son metindeki bir cümle ile ek tarifedeki çelişen ifade birlikte düzeltilmelidir; yalnız ana sözleşmede değişiklik yapılması her zaman sorunu çözmez.

Görüşme sonunda kabul edilmeyen değişiklikler ayrıca kayda alınır. Bu kayıt, ticari ilişkinin sürdürülmesi hâlinde hangi itirazların ileri sürüldüğünü gösterir; kanundan doğan korumayı kendi başına yaratmaz veya kaldırmaz. İşletme, gerçek bir müzakere girişimini belgelemeli ve karşı tarafın cevabını aynen saklamalıdır. Sözlü görüşmenin sonradan tarihli bir özetle doğrulanması yararlıdır; fakat diğer tarafın onaylamadığı açıklamalar kesin kabul beyanı gibi gösterilmemelidir.

Sık sorulan sorular

Data Act 13 yalnız tüketicileri mi korur?

Hayır. Madde işletmeler arası veri erişimi, kullanım ve bağlantılı sorumluluk şartlarına yöneliktir. Tüketici koruması ayrı hükümlere dayanır.

Standart sözleşme otomatik olarak haksız mı?

Hayır. M.13/6’daki müzakere girişimine rağmen içeriği etkileyememe koşulu ve ilgili haksızlık ölçütleri birlikte değerlendirilir.

Şartın dayatılmadığını kim ispatlar?

M.13/6, şartı sunan tarafa bu konuda ispat yükü getirir. Gerçek müzakere kayıtları bu nedenle önemlidir.

Ağır ihmal için sorumsuzluk kaydı konulabilir mi?

M.13/4-a kapsamındaki tek taraflı dayatılmış kast veya ağır ihmal sorumsuzluğu haksız şart sayılır ve karşı işletmeyi bağlamaz.

Veri kalitesini yalnız sağlayıcı kesin olarak belirleyebilir mi?

M.13/4-c, uygunluğu veya sözleşme yorumunu münhasıran şartı dayatan tarafa bırakan düzenlemeyi haksız kabul eder.

Fiyatın pahalı olması bu maddeyle indirim sağlar mı?

Fiyatın veri karşılığındaki yeterliliği m.13/8 kapsamında dışarıdadır. Tek taraflı esaslı fiyat değişikliği ise ayrı olarak m.13/5-g’de incelenir.

Haksız şart bulunursa sözleşmenin tamamı sona erer mi?

Hüküm ayrılabiliyorsa m.13/7 uyarınca diğer şartlar bağlayıcı kalır. Bütün sözleşme için otomatik sonuç kurulmaz.

Sözleşmede Data Act uygulanmaz yazması yeterli mi?

Kapsam içindeki ilişkide m.13/9 zorunlu korumanın sözleşmeyle dışlanmasına izin vermez. Önce Tüzüğün uygulanma koşulları belirlenir.

2024 tarihli her sözleşme bugün m.13 kapsamında mı?

Hayır. M.50, eski sözleşmelerin belirli grupları için 12 Eylül 2027 tarihini öngörür. Süre ve sona erme tarihi ayrıca incelenir.

Kendi hazırladığı şartın haksızlığını işletme ileri sürebilir mi?

M.13/6, tartışılan şartı sunan tarafın o şartın haksızlığına dayanmasını engeller. Hükmün kimden geldiği belirlenmelidir.

Resmî kaynaklar ve hukuki kapsam

EUR-Lex — (AB) 2023/2854, özellikle m.1, 13 ve 50; Avrupa Komisyonu — işletmeler arası haksız sözleşme şartları açıklaması. Bu yazı, genel bağlı ürün rehberinden farklı olarak belirli sözleşme kayıtlarının denetimine odaklanır.