Hava Kargoda Alıcı Değiştirme ve Gönderiyi Geri Çekme: Montreal 12–15

Kısa ve net cevap: Montreal Sözleşmesi m.12, göndericinin sözleşmedeki borçlarını yerine getirmesi şartıyla hava kargosu üzerinde belirli tasarruf yetkileri tanır. Gönderici, kargoyu hareket veya varış havalimanından geri çekebilir, yolculuk sırasında iniş yapılan yerde durdurabilir, ilk alıcı dışında birine teslim edilmesini veya hareket havalimanına geri gönderilmesini isteyebilir. Bu yetki taşıyıcıya veya diğer göndericilere zarar verecek şekilde kullanılamaz; doğurduğu giderler karşılanmalıdır. Göndericinin hakkı, m.13 uyarınca alıcının hakkının başladığı anda sona erer; alıcı kabul etmez veya kendisine ulaşılamazsa yeniden doğar.

Bu rehber, hava kargosunun alıcısını değiştirmek veya gönderiyi geri almak isteyen ihracatçı ve lojistik işletmeleri için hazırlanmıştır. Satış bedelinin ödenmemesi, malların mülkiyeti ve taşıyıcıya talimat verebilmek farklı hukuki sorulardır. Faturayı düzenleyen kişiyle hava taşıma sözleşmesindeki gönderici aynı olmayabilir. Doğru işlem, yükün mevcut yerini öğrenmekle birlikte güncel talimat sahibini ve belgenin kimde bulunduğunu belirlemeyi gerektirir.

Hangi kişinin talimat verebildiği önce belirlenir

Montreal m.12’deki hak taşıma sözleşmesindeki göndericiye tanınmıştır. Malın ticari satıcısı, üreticisi veya bedeli ödeyen kişi bu sıfatla her zaman örtüşmez. Taşıma teklifi, kabul kaydı, hava yük senedi ve varsa temsil sözleşmesi incelenir. Bir şirketin sadece rezervasyon iletişimini yürütmesiyle taşımayı kendi adına kurması farklı olabilir. Bu ayrım yapılmadan mal benimdir açıklamasıyla her talimatın uygulanacağı varsayılmamalıdır.

Şirket adına hareket eden kişinin yetkisi de gösterilmelidir. Depo görevlisinin paket kimliğini bilmesi, o kişiye bütün sözleşme değişikliklerini yapma yetkisi vermez. Talimatı onaylayan birim, yetkili temsilci ve operasyon muhatabı ayrı tanımlanabilir. Yazışmanın hangi şirket adına gönderildiği açık olmalıdır. Grup şirketlerinin aynı yöneticiyi kullanması, ayrı tüzel kişilerin taşıma haklarını kendiliğinden birleştirmez.

Taşımanın Montreal kapsamına girip girmediği m.1 üzerinden ayrıca belirlenir. Hareket ve varış yerleri, ilgili devletler ve varsa anlaşılmış duraklar önemlidir. Hava yoluyla taşınan her yerel gönderinin otomatik olarak Montreal’e tabi olduğu söylenemez. Uluslararası hava kargo sorumluluğu rehberi bu kapsamı ve taşıma dönemini açıklar. Bu yazının konusu ise mevcut sözleşme üzerinde tasarruf yetkisidir.

Geri çekme, durdurma ve başka alıcıya teslim farklıdır

M.12/1, birden fazla tasarruf biçimini ayrı sayar. Kargoyu hareket veya varış havalimanından geri çekmek, yolculuk sırasında iniş yapılan yerde durdurmak, başka kişiye teslim ettirmek ve hareket havalimanına geri göndermek aynı operasyon değildir. Talep metni hangi sonucun istendiğini açıkça göstermelidir. Sevkiyatı iptal edin gibi genel bir ifade, malın nereye ve kime verileceği konusunda yeterli açıklık sağlamayabilir.

Yük uçuşa hazırlanıyor, aktarmada bekliyor veya alıcıya teslim sürecinde bulunuyor olabilir. Bunlar belirli dosyada doğrulanacak aşamalardır. Taşıyıcıdan güncel konum ve işlem durumu istenir; eski takip ekranına göre talimat hazırlanmaz. Talimatın teknik olarak hangi yerde uygulanabileceği belirlenir. Sözleşmesel hak bulunması, uçağın güvenliğini etkileyen veya hukuken mümkün olmayan bir hareketin yapılmasını isteme yetkisi anlamına gelmez.

Yeni alıcı belirleniyorsa tam unvan, teslim yetkilisi ve ilgili kimlik bilgileri doğru verilmelidir. Depo adresinin değiştirilmesiyle alıcı kişinin değiştirilmesi her zaman aynı değildir. İlk alıcının temsilcisinin veya bağımsız depo işletmesinin sıfatı açık tutulur. Taşıma belgesindeki yük numarası ve paket listesi talimata eklenir. Böylece başka gönderi için hazırlanmış değişikliğin yanlış sevkiyata uygulanması önlenir.

Sözleşme borçları devam eder

Montreal m.12/1, tasarruf hakkını göndericinin taşıma sözleşmesinden doğan bütün yükümlülüklerini yerine getirme sorumluluğu saklı kalmak üzere tanır. Gönderiyi geri çekmek, navlun veya diğer geçerli borçları kendiliğinden silmez. Önce hangi borcun doğduğu, kim tarafından ödeneceği ve değişikliğin neyi etkilediği belirlenir. Tasarruf talebi, bütün önceki hesapların kapandığına ilişkin otomatik ibra değildir.

Gönderici, hakkını taşıyıcıya veya diğer göndericilere zarar verecek biçimde kullanamaz. Bu sınır, bir müşterinin kendi sevkiyatı için başka yüklerin haklarını sınırsız biçimde geriye itmesini önler. Taşıyıcı belirli bir talimatın bu sonucu doğuracağını ileri sürüyorsa somut neden ve ilgili işlem açıklanmalıdır. Her operasyon güçlüğü, bütün tasarruf taleplerini gerekçesiz reddetme hakkı gibi sunulmamalıdır.

İstenen değişiklik nedeniyle doğan giderleri gönderici karşılar. Giderin ilgili tasarrufun sonucu olduğu gösterilmelidir. Başka yükün bekleme bedeli veya zaten yapılacak işlem, bağlantısı açıklanmadan eklenmemelidir. Ek taşıma, indirme, muhafaza ve belge işlemleri ayrı kalemler hâlinde izlenir. Tahmini fiyat teklifiyle gerçekleşmiş gider farklıdır; son hesap gerçek işlem ve ödeme belgelerine dayanmalıdır.

Gönderici nüshası veya kargo makbuzu neden aranır?

Montreal m.12/3, taşıyıcının göndericiye verilmiş hava yük senedi bölümünü veya kargo makbuzunu istemeden tasarruf talimatını yerine getirmesinin sonucunu düzenler. Bu nedenle belgenin kimde olduğu yalnız arşiv meselesi değildir. Taşıyıcı, talimatın yetkili kişiden geldiğini ve belge düzeniyle uyumlu olduğunu kontrol etmelidir. Sadece doğru yük numarasını bilen bir kişinin mesaj göndermesi bütün koşulları karşılamaz.

Elektronik hava yük senedi ve kargo makbuzu rehberi, kâğıt belgenin yerine kullanılan yöntemleri ve ispat etkisini açıklar. Elektronik düzen kullanılması, göndericiye verilmiş belge veya kayda ilişkin kontrolü gereksiz hâle getirmez. Hangi kayıt ve sürümün talimatla ilişkili olduğu belirlenir. Bir ekran görüntüsünün paylaşılmasıyla hukuken aranan belgenin doğru kişiden sunulması aynı değerlendirme olmayabilir.

Belge üçüncü kişinin elindeyse bunun dayanağı incelenir. Bankaya, alıcıya veya başka kuruluşa verilen belgenin hukuki işlevi, satış ve finansman anlaşmalarıyla birlikte belirlenir. Montreal m.12/3’te belgenin hukuka uygun zilyedinin korunması, belgenin her durumda mülkiyeti temsil eden devredilebilir senet olduğu şeklinde genellenmemelidir. İlgili belge türü ve farklı sözleşmelerin etkisi ayrı açıklanmalıdır.

Belge istenmeden talimat uygulanırsa

M.12/3 uyarınca taşıyıcı, belgeyi istemeden talimatı uygulaması nedeniyle o belgeyi hukuka uygun olarak elinde bulunduran kişinin uğradığı zarardan sorumlu olur. Zarar ile belgesiz talimatın uygulanması arasında bağlantı aranır. Her üçüncü kişinin bütün ticari kaybı, yalnız aynı maldan söz ettiği için bu hükme dahil edilmez. Belgenin kimde bulunduğu, hangi hakka dayanıldığı ve gerçek kayıp gösterilmelidir.

Taşıyıcının göndericiye rücu hakkı saklıdır. Bu, belgeyi atlayarak yapılan işlemin her durumda sonuçsuz kalacağı anlamına gelmez. Dış ilişkide zarar gören belge zilyedinin talebiyle taşıyıcının göndericiye döneceği hesap ayrı kurulmalıdır. Bir taraftan alınan ödeme diğer talep dosyasında dikkate alınır. Aynı ekonomik kayıp farklı kişilere yöneltilen istemlerle iki kez tahsil edilmemelidir.

Uyuşmazlıkta ilk talimat, belgenin mevcut durumu ve teslim zinciri birlikte saklanmalıdır. Sonradan hazırlanan onay yazısının olay anında verilmiş olduğu izlenimi yaratılmaz. Taşıyıcının hangi bilgiye ne zaman ulaştığı belirlenir. Eksik belge kontrolünü tamamlamak için düzenlenen sonraki kayıt, önceki işlemin tarihini kendiliğinden değiştirmez. Gerçek olay çizelgesi hem sorumluluk hem zarar hesabının temelidir.

Talimat uygulanamıyorsa derhâl bildirim

Montreal m.12/2, göndericinin talimatı yerine getirilemiyorsa taşıyıcının bunu göndericiye derhâl bildirmesini ister. Talimatın alındığına ilişkin otomatik mesajla uygulanabileceği onayı aynı değildir. Gönderici cevabın hangi aşamayı gösterdiğini anlayabilmelidir. Yükün hareketine devam edilip edilmediği ve talebin neden yerine getirilemediği açıklaştırılır. Sessiz kalınması, talimatın kesin olarak uygulandığına dair güvenilir kayıt oluşturmaz.

İmkânsızlık açıklamasının gerçek dayanağı korunmalıdır. Yükün zaten teslim edilmiş olması, hukuki yetkinin değişmesi veya işlemin fiilen yapılamaması farklı nedenlerdir. Her biri aynı genel sistem izin vermiyor cümlesiyle açıklanmamalıdır. Gönderici alternatif talimat verecekse bu talimatın da güncel yetki ve işlem koşullarına uygunluğu incelenir. Eski talebin uygulanamaması, yeni talebin otomatik olarak geçerli olduğu anlamına gelmez.

Alıcının teslim hakkı ne zaman doğar?

Montreal m.13/1, göndericinin m.12 hakkını kullanmış olması saklı kalmak üzere, kargo varış yerine ulaştığında alıcının taşıyıcıdan teslim isteyebilmesini düzenler. Alıcı ödenmesi gereken ücretleri karşılamalı ve taşıma şartlarına uymalıdır. Bu hak, satış sözleşmesindeki bütün uyuşmazlıkların çözüldüğü varsayımına dayanmaz. Taşıyıcıya karşı teslim talebi ile satıcıya karşı ödeme veya ayıp tartışması ayrı ilişkiler olarak incelenir.

M.13/2’ye göre aksi kararlaştırılmamışsa taşıyıcı kargo gelir gelmez alıcıya bildirim yapmalıdır. Varış bildiriminin tarihi ve ulaştığı kişi kaydedilir. Genel takip ekranında durumun değişmesiyle alıcıya yapılması gereken bildirimin her durumda aynı olduğu söylenemez. Kabul edilmiş iletişim düzeni ve gönderilen mesajın içeriği değerlendirilir. Bildirim, taşıma belgesindeki doğru alıcıyla ilişkilendirilmelidir.

Alıcının hakkının doğduğu an, göndericinin tasarruf yetkisinin devamı bakımından önemlidir. M.12/4, göndericinin hakkının m.13’e göre alıcının hakkı başladığında sona ermesini düzenler. Bu nedenle gönderici nüshasını elinde tutmak her durumda sınırsız talimat yetkisi sağlamaz. Önceden verilmiş geçerli talimat ve m.13’ün istisnası birlikte okunur; sırf mesaj daha önce yazılmış diye her uygulama aşaması otomatik sonuçlandırılmaz.

Alıcı reddeder veya kendisine ulaşılamazsa

Montreal m.12/4, alıcı kargoyu kabul etmezse veya kendisiyle iletişim kurulamazsa göndericinin tasarruf hakkının yeniden doğacağını düzenler. İki olgu birbirinden ayrılmalıdır. Alıcının açık ret beyanı ile bir iletişim denemesine hemen cevap vermemesi aynı delil değildir. Gerçek ret veya iletişimin kurulamaması dosyaya kaydedilmeli; sonuç olayın bütün koşullarıyla değerlendirilmelidir.

Gönderici yeniden doğan yetkiyle işlem yaparken sözleşme yükümlülükleri, diğer göndericilerin hakları ve gider kuralları devam eder. Malın otomatik olarak ücretsiz geri getirileceği söylenemez. Geri çekme veya başka kişiye teslim talimatı somut hazırlanır. Yükün bulunduğu yerin gümrük ve diğer zorunlu kuralları ayrıca uygulanır; tasarruf hakkı yasak bir ithalat veya teslim işlemini hukuka uygun hâle getirmez.

Kargo varmamışsa alıcının yedi günlük hakkı

Montreal m.13/3, taşıyıcı kargonun kaybını kabul ettiğinde veya kargo varması gereken tarihten sonraki yedi günün sonunda ulaşmadığında alıcının sözleşmeden doğan haklarını taşıyıcıya karşı ileri sürebilmesini düzenler. Bu süre, hasarlı kargo için m.31’deki on dört günlük yazılı şikâyet veya m.35’teki iki yıllık dava süresiyle aynı değildir. Üç ayrı kuralın başlangıçları ve işlevleri ayrı gösterilmelidir.

Varışın gerçekleşmesi gereken tarih sözleşme ve kabul kayıtlarından belirlenir. Sadece ticari müşterinin beklediği günün taşıyıcının üstlendiği tarih olduğu varsayılmamalıdır. Taşıyıcının kaybı açıkça kabul etmesi ise diğer alternatiftir. Alıcının bu hükme dayanması, belirli tazminat tutarının kendiliğinden kesinleştiği anlamına gelmez. Gerçek zarar, sorumluluk ve uygulanacak sınırlar ayrıca incelenir.

Hakların kendi adına kullanılması ve satış ilişkisi

Montreal m.14, gönderici ve alıcının m.12–13 haklarını, kendi veya başka kişinin menfaatine hareket etseler de kendi adlarına kullanabilmelerini düzenler; sözleşme yükümlülüklerini yerine getirme şartı korunur. M.15/1 ise bu hükümlerin göndericiyle alıcının kendi aralarındaki ve bunlardan hak elde eden üçüncü kişiler arasındaki ilişkileri etkilemediğini belirtir. Taşıma talimatı, satıştaki mülkiyet veya ödeme tartışmasını tek başına çözmez.

Ödeme riski nedeniyle sevkiyatı durdurmak isteyen satıcı için CISG 71 kapsamında ifayı askıya alma ayrı değerlendirilir. Satışta haklı bir askıya alma nedeni bulunmasıyla hava taşıyıcısına karşı güncel tasarruf yetkisi aynı değildir. Her iki sözleşme dosyası birlikte incelenir. Bir ilişkideki ihlal, başka ilişkideki belge ve yetki şartlarını atlama hakkı vermez.

M.15/2, m.12–14 düzeninden ancak hava yük senedinde veya kargo makbuzunda açık hükümle ayrılınabileceğini belirtir. Bu nedenle başka bir belgede bulunan genel ifadenin etkisi kontrol edilmeden bütün hakları değiştirdiği söylenemez. Hangi düzenlemenin hangi maddeden ayrıldığı ve taşıma belgesine nasıl yansıdığı açıklanır. Belge metni ile genel satış koşulları birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Talimat yazısı hangi bilgileri içermelidir?

İşletme için hazırlanacak talimat metninde önce hava yük senedi veya kargo makbuzu numarası yazılır. Gönderici, mevcut alıcı ve istenen yeni işlem ayrı belirtilir. Talimatı veren kişi kendi sıfatını ve temsil dayanağını gösterir. Malların tümü mü yoksa belirli paketler mi söz konusu olduğu açıklanır; talebin sözleşme ve belge düzeniyle uygulanabilirliği taşıyıcıyla netleştirilir. Eksik ürün kimliği, başka bir sevkiyatın yanlış yönlendirilmesine neden olabilir.

İkinci bölümde istenen sonuç tereddütsüz anlatılır. Malın hareket havalimanına geri gönderilmesi ile bulunduğu havalimanında göndericiye verilmesi farklı taleplerdir. Yeni kişinin yalnız teslim almaya yetkili temsilci mi yoksa alıcı olarak mı gösterildiği açıklanır. Telefon görüşmesindeki genel ifadeler yazılı metinde somutlaştırılır. Bu önerilen içerik düzeni Montreal’de zorunlu resmî form olarak sayılmış değildir; m.12’deki farklı yetkilerin doğru işlemle eşleştirilmesini sağlar.

Üçüncü bölümde belgenin sunuluşu ve yanıtın kapsamı düzenlenir. Taşıyıcıdan yalnız mesajın alındığını değil, talimatın uygulanıp uygulanamayacağını ve uygulandıysa hangi kaydın oluştuğunu bildirmesi istenir. Uygulanamama hâlindeki derhâl bildirim borcu m.12/2’den doğar. Buna karşılık her ticari bilginin mutlaka belirli bir standart e-posta şablonuyla verilmesi gerektiği ileri sürülmez. Yazının hedefi, hukuki yetkiyle fiilî uygulama arasındaki boşluğu görünür kılmaktır.

Yeni talimat eski bir talimatı değiştiriyorsa önceki metnin tarihi ve hangi kısmının kaldırıldığı belirtilir. Eski kayıt silinmez. Aynı gönderi için farklı kişilerin art arda verdiği emirlerde temsil ve hak sahipliği tekrar kontrol edilir. Son talimatın sadece daha yeni tarihli olması, onu her durumda yetkili ve geçerli hâle getirmez. Malların o anda teslim edilmiş olup olmadığı veya alıcının ilgili hakkının doğup doğmadığı ayrıca belirlenmelidir.

Son hesapta değişiklik gideri, eski taşıma borcu, alıcıdan alınan ödeme ve taşıyıcıya yöneltilen zarar talebi ayrı gösterilir. Talimatın uygulanmasını kabul etmek, önceden oluşmuş bütün hasar veya gecikme haklarından vazgeçmek değildir. Taraflar ayrıca sulh yapmışsa onun açık kapsamı incelenir. Bir operasyon teyidi ile alacakları sona erdiren anlaşma aynı belge türü gibi kullanılmamalıdır. Böylece işlem tamamlandıktan sonra hem yükün teslimi hem mali sonuçları denetlenebilir kalır.

Sözleşmesel taşıyıcı ile fiilî taşıyıcı farklıysa

Montreal m.39 kapsamında taşımayı sözleşmesel taşıyıcı dışında bir fiilî taşıyıcı yapıyorsa, talimatın muhatabı için m.42’deki özel hüküm önemlidir. Şikâyetin sözleşmesel veya fiilî taşıyıcıya yöneltilmesi kural olarak aynı etkiyi doğururken, m.12 kapsamındaki tasarruf talimatı yalnız sözleşmesel taşıyıcıya yöneltildiğinde hüküm ifade eder. Bu nedenle malı fiilen taşıyan havayoluna mesaj göndermek, göndericiyle sözleşme kuran taşıyıcıya yapılması gereken talimatın yerine otomatik geçmez.

Dosyada iki işletmenin tam unvanı ve görevleri ayrı yazılır. Hasar şikâyetiyle alıcı değişikliği talimatı aynı e-postada yer alsa bile muhatap koşulları birbirinden ayrılmalıdır. Operasyon ekibinin bilgi sahibi olması ile kanunun aradığı sözleşmesel taşıyıcıya yönelme farklıdır. Alındı ve uygulama kayıtları doğru ilişkiyle eşleştirilir; ticari aracı, fiilî taşıyıcı ve sözleşmesel taşıyıcı aynı kişi varsayılmamalıdır.

Talimat için kontrol tablosu

Sık sorulan sorular

Faturayı kesen herkes hava kargosunun alıcısını değiştirebilir mi?

Önce taşıma sözleşmesindeki gönderici sıfatı ve güncel tasarruf hakkı belirlenir. Fatura tek başına yeterli değildir.

Yük yola çıktıktan sonra durdurma istenebilir mi?

M.12/1, yolculuk sırasında iniş yapılan yerde durdurma dahil belirli yetkiler tanır. Uygulanabilirlik ve diğer şartlar ayrıca incelenir.

Gönderiyi geri almak ücretsiz midir?

Hayır. Gönderici sözleşme borçlarını ve tasarruf hakkının doğurduğu giderleri karşılamalıdır.

Talimat uygulanamazsa taşıyıcı cevap vermeli mi?

M.12/2, göndericinin derhâl bilgilendirilmesini ister. Otomatik alındı mesajı uygulanma teyidi değildir.

Gönderici nüshası eldeyse yetki her zaman sürer mi?

Hayır. M.12/4, alıcının m.13 hakkının başlamasıyla göndericinin hakkının sona ermesini düzenler.

Alıcı kargoyu reddederse gönderici yeniden talimat verebilir mi?

M.12/4, ret veya alıcıyla iletişim kurulamaması durumunda göndericinin tasarruf hakkını yeniden tanır.

Yedi gün kargo hasarı şikâyet süresi midir?

Hayır. M.13/3’te varmamış kargo için alıcının hak kullanmasına ilişkin yedi gün, m.31 şikâyet sürelerinden farklıdır.

Satıştan dönmek taşıma talimatını kendiliğinden geçerli yapar mı?

Hayır. Satıştaki hak ile Montreal’e göre taşıyıcıya yöneltilen talimatın yetki ve belge koşulları ayrı belirlenir.

Resmî kaynak ve kapsam

Dayanak Montreal Sözleşmesi m.12–15; bağlantılı hükümler m.1, 4, 7 ve 31–35’tir. EUR-Lex’te yayımlanan Montreal Sözleşmesi tam metni esas alınmıştır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Belirli havayolunun güncel ücret tarifesi veya operasyon taahhüdü hakkında doğrulanmamış bilgi verilmemektedir. Somut talimat, sözleşme ve yük kayıtları birlikte değerlendirilmelidir.

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki ve yurt dışı bağlantılı süreçler Mersin merkezli yürütülür. Bu hizmet konumu, her yabancı taşıma uyuşmazlığında Türk mahkemelerinin yetkili olduğu anlamına gelmez.

Mersin ofisinin konumu

İhsaniye Mahallesi 4903 Sokak, Profit İş Merkezi 3/14, Akdeniz/Mersin.