Almanya’daki Mirasçıya Türkiye’deki Limited Şirketin Bilançosu Gösterilmiyorsa: TTK 596 ve 614 Bilgi Alma Hakkı

Almanya’daki mirasçı hangi somut şirket sorunuyla karşılaşır?

Almanya’da oturan bir mirasçı, vefat eden annesinin veya babasının Türkiye’de bir limited şirkette ortak olduğunu öğrendiğinde çoğu zaman şirket müdüründen güncel pay durumunu ve hesapları sorar. Müdürün ‘Sizin adınız ticaret sicilinde yok’, ‘Önce diğer ortakların onayını alın’ veya ‘Şirketin bilançosunu paylaşamayız’ gibi cevaplar vermesi mümkündür. Bu durumda mirasın geçişi ile şirketin bilgi verme yükümlülüğü iki ayrı hukuki başlık olarak incelenmelidir.

Bu rehber, mirasçıya şirketin mali kayıtları gösterilmediği için ortaklık payının ekonomik durumunu değerlendiremeyen kişilere yöneliktir. Genel pay devri prosedürünü tekrar etmek yerine TTK m.596’daki kanunen geçiş, m.614’teki bilgi alma ve inceleme, müdürlerin reddi hâlinde genel kurul ve mahkeme aşamalarına odaklanır. Mirasçı Almanya’da bulunduğu için hukuki hakkın kapsamı daralmaz; ancak mirasçılığı ve yetkili temsili belgelendirmek gerekir.

Başvuruda ilk hata, sadece ‘miras payımın parasını verin’ diye yazılı taleple yetinmektir. Limited şirket ortaklığı, bankadaki vadeli hesap gibi kendiliğinden nakde çevrilecek bir alacak değildir. Önce payların ölümle geçişi, daha sonra şirketin gerçek varlık ve borçları, varsa ortakların kararı, nihayet payın devri veya başka sonuç doğuran hukuki süreç saptanır.

TTK m.596/1: Limited şirket payı mirasla ne zaman geçer?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.596/1, esas sermaye payının miras yoluyla geçmesi hâlinde paya bağlı hak ve borçların genel kurul onayına gerek olmaksızın payı iktisap edene geçeceğini açıkça düzenler. Miras yoluyla geçiş, m.595’teki olağan iradî pay devrinden farklıdır. Şirket, mirasçıya m.595’teki noter onaylı pay devir sözleşmesini zorunlu bir başlangıç şartı olarak dayatıp m.596’nın özel rejimini ortadan kaldıramaz.

Türk Medenî Kanunu m.599 gereğince mirasçı, mirası mirasbırakanın ölümüyle bir bütün olarak kazanır. Paylar mirasbırakanın terekesine aitse ölüm bu geçişin temel zamanıdır. Şirketin sonradan tutacağı pay defteri kaydı ve ticaret sicili işlemleri hukuki geçiş olgusuyla karıştırılmamalıdır. Bu nedenle mirasçının bilgi istemi değerlendirilirken sırf sicil kaydının güncellenmemesi her durumda ortaklık hakkının yok olduğu anlamına gelmez.

Ancak murisin gerçekten pay sahibi olup olmadığı, pay üzerinde intifa veya rehin bulunup bulunmadığı, geçerli mahkeme tedbiri ve mirasçılar arasındaki elbirliği ilişkisi ayrıca incelenir. TTK m.596’yı ileri sürmek, mirasçılık belgesi veya ortaklık payının varlığını gösteren kayıt sunma ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

TTK m.596/2–4: Şirket mirasçıyı hangi koşullarda reddedebilir?

TTK m.596/2 uyarınca şirket, iktisabı öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde esas sermaye payının geçtiği kişiyi onaylamayı reddedebilir. Ancak bunun için payları şirket, ortağı veya şirket tarafından gösterilen üçüncü kişi hesabına gerçek değeri üzerinden devralmayı teklif etmesi gerekir. Bu şart, mirasçının yalnız ‘şirket istemiyor’ gerekçesiyle haklarından yoksun bırakılamayacağını gösterir.

TTK m.596/3 red kararının devrin gerçekleştiği günden itibaren geçerli olmak üzere geriye etkili olacağını, fakat karar verilmesine kadar alınmış genel kurul kararlarının geçerliliğini etkilemeyeceğini belirtir. Üç aylık süre şirketin iktisabı öğrendiği tarihle bağlantılıdır. Mirasçının Almanya’da ölüm belgesini aldığı veya ticaret siciline başvurduğu günün otomatik olarak başlangıç sayılması doğru olmayabilir; şirkete yapılan bildirim ve öğrenme delilleri önem taşır.

TTK m.596/4 gereğince şirket üç ay içinde geçişi açıkça ve yazılı olarak reddetmemişse onay verilmiş sayılır. Bu açık kanun hükmü karşısında sözlü itiraz, aile içi hoşnutsuzluk veya genel kurulun karar alamaması tek başına süresiz engelleme mekanizması değildir. Reddin süresi, yazılı içeriği ve gerçek değer teklifinin bulunup bulunmadığı ayrı karşılaştırılmalıdır.

TTK m.614/1: Mirasçı hangi şirket kayıtlarını isteyebilir?

TTK m.614/1, her ortağa müdürlerden şirketin bütün işleri ve hesapları hakkında bilgi isteme ve belirli konularda inceleme yapma hakkı tanır. Bu hüküm limited şirketin hesapları hakkında yalnız genel kurul gününde bilgi alma hakkıyla sınırlı değildir. Ortaklık sıfatının ve temsilin doğru belirlendiği dosyada, belirli dönem bilançosu, gelir-gider verileri, ilgili muhasebe kayıtları ve şirket faaliyetlerini anlamaya yarayan belgeler bilgi alma ve inceleme konusu olabilir.

Kanun metnindeki ‘bütün işler ve hesaplar’ ifadesi, ortağın şirket dışına dilediği ölçekte sınırsız belge kopyası taşıma hakkı doğduğu anlamında okunmamalıdır. Talep edilen belgenin konuyla bağlantısı, incelemenin şekli, ticari sırların korunması ve m.614/2’deki sınır birlikte değerlendirilmelidir. Mirasçının asıl amacı payın mali durumunu ve kendisine bildirilen genel kurul kararlarını anlayabilmektir.

Almanya’dan yapılan başvuruda sadece ‘Tüm ticari evrakı gönderin’ demek yerine hangi hesap döneminin bilançosu, varsa kar-zarar tablosu, ortaklarca alınan mali kararlar ve belirli işlem kayıtlarının hangi sebeple istendiği belirtilmelidir. Böylece müdürün cevabı somutlaşır, reddedilen bilgi kalemleri de sonraki genel kurul ve mahkeme aşamasında tek tek gösterilebilir.

TTK m.614/2: Müdürler bilgi istemini hangi gerekçeyle sınırlayabilir?

TTK m.614/2, ortağın elde ettiği bilgileri şirketin zararına olacak şekilde kullanma tehlikesi bulunursa müdürlere bilgi almayı ve incelemeyi gerekli ölçüde engelleme yetkisi tanır. Bu hüküm istisnai bir sınırlandırmadır; ortağın Almanya’da yaşaması, müdürle aralarında dava bulunması veya başka aile bireylerinin ilgilenmesi tek başına otomatik ret sebebi değildir. Gerçek tehlikenin hangi bilgiyle bağlantılı olduğu değerlendirilmelidir.

Yöneticinin ‘şirket sırrı’ sözünü herhangi bir olgu belirtmeden tekrar etmesi, kanunun aradığı zarar tehlikesini göstermeyebilir. Diğer taraftan mirasçının bilgileri rakip işletmeye göndermeyi planladığını somut delille gösteren bir durum varsa aynı mahremiyet ihtiyacı ciddiye alınır. Sınırlama, gerekli ölçüyü aşmamalıdır; bir kalemdeki riskin bütün bilançonun ve şirket hesaplarının süresiz saklanması için haklı gerekçe oluşturduğu önceden varsayılamaz.

Bilgi almanın sınırlandırılmasında müdürlerin ve mirasçıların yazışmaları saklanmalıdır. Hangi tarihte hangi belge istendiği, hangi gerekçeyle reddedildiği ve hangi alternatif inceleme koşullarının önerildiği yazılı hale getirilirse sonraki başvuruda tartışma ‘genel olarak bilgi vermediler’ düzeyinde kalmaz.

Müdür ret verirse TTK m.614/2 gereği genel kurul aşaması

Kanun m.614/2, müdürlerin bilgi almayı veya incelemeyi engellemesi hâlinde ortağın başvurusu üzerine genel kurulun karar vereceğini öngörür. Dolayısıyla mirasçı, müdürden cevap alamadığında doğrudan şirkete karşı rastgele alacak davası açmak yerine m.614’te öngörülen başvuru sırasını değerlendirmelidir. Müdürden istenen bilgi ve verilen ret, genel kurul önüne somut taleplerle taşınır.

Genel kurula yapılacak başvuru yazısında mirasçı sıfatı, payın miras yoluyla geçişine ilişkin belgeler, istenen dönem ve kayıtlar, müdür cevabı ve inceleme ihtiyacının kısa açıklaması bulunmalıdır. Genel kurulda görüşülmesini talep etmek, mirasçının oylama veya toplantıya katılma sıfatını otomatik çözmez; çok mirasçılı ortaklıkta temsil meselesi ayrıca belirlenir.

Genel kurul kararının tarih ve içeriği ilerideki mahkeme incelemesi için önemlidir. Toplantı çağrısı, tutanak, karar defteri ve mirasçının talebinin gerçekten görüşülüp görüşülmediği dosyalanmalıdır. Şirket hiç karar almıyorsa bu tutumun m.614 kapsamındaki hakkın kullanımına etkisi de somut olayın usul koşullarıyla birlikte değerlendirilir.

TTK m.614/3: Mahkemeye başvuru hangi aşamada yapılır?

TTK m.614/3, genel kurulun bilgi almayı veya incelemeyi haksız biçimde engellemesi hâlinde ortağın istemi üzerine mahkemenin karar vereceğini ve bu kararın kesin olduğunu düzenler. Başvurunun özü, ortaklık haklarının kapsamı içinde istenen belirli bilgi ve kayıtların incelenmesine imkan sağlanmasıdır. Bu yol, pay değerinin derhal ödenmesi veya şirket müdürüne ceza verilmesiyle aynı hukuki talep değildir.

Dilekçede TTK m.596 uyarınca miras yoluyla geçişin dayanağı, m.614/1’e göre istenen bilgi kalemleri, müdürün engellemesi ve genel kurul başvurusunun sonucu kronolojik gösterilir. Banka hesaplarının tümüne serbest erişim istemekle, şirket muhasebesindeki belirli işlem kayıtlarını m.614 kapsamında incelemek farklı taleplerdir. Mahkeme hangi talebin bilgi alma ve inceleme kapsamında olduğunu dosyanın özellikleriyle belirler.

TTK m.614’teki kararın kesin olması, kanunun öngördüğü hukuki denetimin özgün niteliğidir. Buna karşılık başka hukuki ilişkilerden doğacak tazminat, payın gerçek değeri veya genel kurul kararının iptali gibi talepler kendi usul ve maddi hukuk şartlarına tabidir. Bilgi alma hakkı kararı ile bütün ekonomik uyuşmazlıkların otomatik çözüldüğü düşünülmemelidir.

Birden fazla mirasçı varsa TMK m.640 neden önemlidir?

TMK m.640, paylaşma tamamlanıncaya kadar mirasçıların terekeye elbirliğiyle sahip olacağını ve kural olarak birlikte tasarruf edeceklerini düzenler. Vefat eden şirket ortağının esas sermaye payı birden fazla kişiye miras kalmışsa, tek mirasçının diğerlerini dışlayarak tüm pay adına işlem yapması ayrıca temsil sorunu yaratabilir. Mirasçılık belgesindeki pay oranı ile şirket üzerindeki ortak hakların kullanılması aynı usul meselesi değildir.

Birden fazla kişinin pay üzerinde hak sahibi olması, şirketin müdürünün bu durumu kullanarak tüm bilgileri hiçbir şekilde vermeme hakkına sahip olduğu anlamına gelmez. Ancak başvuran kişinin hangi sıfatla ve kimleri temsil ederek hareket ettiğinin anlaşılması gerekir. Gerekli hâllerde mirasçılar ortak temsilci belirler veya TMK m.640 kapsamındaki tereke temsilcisi seçeneğini değerlendirir.

Mirasçılar aralarında anlaşamıyorsa, kimin imzasıyla şirketten belge isteneceği ve genel kurul işlemlerinin nasıl yürütüleceği dosya başlangıcında çözümlenmelidir. Bir mirasçının banka hareketlerini, diğerinin şirket bilançosunu ayrı dosyalarla istemesi bilgi edinme ve pay hesabında çelişki yaratabilir. Temsil düzeni, başvuruyu usul bakımından güçlendirir.

Pay defteri ve ticaret sicili kaydı hukuki hakka nasıl etki eder?

TTK m.594 limited şirkette pay defterinin tutulmasını düzenler. TTK m.598 ise esas sermaye paylarının geçişlerinin ticaret siciline tescili meselesini içerir. Mirasla geçişte TTK m.596’nın genel kurul onayını aramayan özel hükmü saklıdır. Dolayısıyla müdürün kayıtları henüz değiştirmemiş olması, mirasçıdan kanunun öngörmediği yeni bir pay satın alma işlemi istenmesine dayanak yapılamaz.

Pay defterindeki eski kayıt, murisin ortaklık sıfatının ve payın miktarının araştırılmasında yararlı bir delildir. Ticaret sicili kayıtları da şirketin güncel müdürünü, adresini, tescil bilgilerini ve kamuya açık ilanlarını gösterir. Fakat defter ve sicil birbirinin aynı kayıt sistemi değildir. Bu nedenle hem şirketin iç kayıtları hem ticaret sicili çıktısı birlikte karşılaştırılır.

Şirket m.596/2 uyarınca gerçek değer teklifini içeren zamanında ret kararı vermişse sonraki pay ve hesap talebinin niteliği değişebilir. Reddin geçerli olup olmadığı henüz tartışmalıysa bilgi istemiyle payın hukuki durumu birlikte değerlendirilir. Mirasçıya kesin bir ortaklık süresi veya kar payı vaat etmek için bu işlem zincirinin tamamı görülmelidir.

Bilanço istemek ve kâr payı talep etmek aynı hak mıdır?

TTK m.614 ortaklık sıfatından doğan bilgi alma ve inceleme hakkını düzenler. Kâr payının dağıtılması ise limited şirketin dağıtılabilir kârının bulunmasına ve uygulanacak karar ile kanuni koşullara bağlıdır. Mirasçı bilanço istemeye hak kazandığı için kasadaki bütün parayı çekme hakkı kazanmış olmaz. Şirket aktifleri, borçları ve sermaye yapısı önce mali kayıtlardan anlaşılmalıdır.

Genel kurulca kâr dağıtımı kararı alınmış ve mirasçıya ödenmemiş tutar bulunduğu ileri sürülüyorsa bu ayrı bir alacak tartışması olabilir. Bilgi isteme başvurusu, hesapların incelenmesini sağlayarak bu iddiayı somutlaştırmaya yarayabilir. Bununla birlikte elde edilen belge ile ödeme borcu arasında hangi hukuki kararın bulunduğu ortaya konulmadan alacak talebi kurulmaz.

Yurt dışındaki şirket ortağına kâr payı ödenmemesi hakkında sitemizdeki ayrı yazı, kâr payı borcunun doğumu ve tahsiline odaklanır. Buradaki rehber, öncelikle mali kayıtların gösterilmemesi ve miras yoluyla kazanılmış ortaklık hakkının kullanılmasına ilişkindir.

Şirket gerçek değer teklif ederse bilanço incelemesi neden önemlidir?

TTK m.596/2’deki ret imkânı, gerçek değer üzerinden devir teklifine bağlıdır. Mirasçı bu teklifi değerlendirebilmek için şirketin faaliyetini, malvarlığı ve borçlarını, önceki dönem sonuçlarını ve pay oranını anlamak ister. Ancak m.614 bilgi alma hakkı ile payın gerçek değerinin tespiti aynı hukuki mekanizma değildir; belgelere erişim değerlemenin hazırlanmasını destekler.

Şirketin ‘payın değeri sıfır’ veya ‘şu bedeli kabul ederseniz çıkarız’ açıklaması tek başına hukuken kesin değerleme oluşturmaz. Finansal tabloların tarihleri, değerleme yaklaşımı, şirket malvarlığının gerçek durumu ve m.596 şartları incelenmelidir. Mirasçının Almanya’da olması, teklifin nasıl ve hangi tarihte kendisine ulaştığının belirlenmesini daha da önemli kılar.

Başka bir yazımızda yurt dışındaki mirasçının limited şirket payını devralması genel rejimi açıklanmıştır. Bu makalede ise değere ilişkin anlaşmazlıktan önce hesabın hangi belgelerle ortaya konulabileceği ve şirketin bilgiyi reddetmesi durumunda izlenecek m.614 yolu esas alınır.

Almanya’dan hazırlanması gereken dosya ve delil kronolojisi

İlk belge grubu ölüm kaydı, geçerli mirasçılık belgesi, murisin şirket ortaklığını gösteren kayıtlar ve şirketin sicil bilgileridir. İkinci grupta mirasçı tarafından müdüre yapılan bilgi talebinin metni, gönderim tarihi ve müdürün yanıtı bulunur. Üçüncü grup genel kurul önüne sunulan talep ile alınan karardan oluşur. Bu üç grubun tutarlı kronolojide bulunması, m.614/3 kapsamında hangi engellemenin ileri sürüleceğini ortaya koyar.

Belirli bir mali dönemin bilançosu veya işlem kalemi istenirken talep tarihinden önce ve sonra oluşan dönemler ayrılmalıdır. Henüz hazırlanmamış bir dönem raporunun geçmiş yılların kesin tablosuyla karıştırılması yanlış beklenti yaratır. Ortak ve müdür arasında önceki yıllarda yazışma bulunuyorsa bunların tamamı korunmalıdır. İşletmeye ait bilgi içeren üçüncü kişilere ilişkin belgelerin mahremiyet ve ticari sır boyutu da gözetilmelidir.

Mirasçının Almanya’da aldığı noterden veya konsolosluktan düzenlenen vekâletname varsa Türkiye’de kullanılıp kullanılamayacağı ve temsil kapsamı değerlendirilir. Yabancı resmî belge bakımından apostil ve tercüme ihtiyacı belgenin türüne bağlıdır. Mahkeme başvurusunda hukuka uygun yoldan erişilen deliller sunulmalı; şirketin bilgisayar sistemine izinsiz erişim gibi yollar tercih edilmemelidir.

Almanya’dan Türk avukat aracılığıyla bilgi alma hakkının kullanılması

Almanya’daki mirasçı, Türkiye’deki avukata usulüne uygun vekâletname vererek şirket kayıtlarını ve miras belgelerini inceletmek üzere başvuru hazırlatabilir. Türk konsolosluğunda düzenlenen vekâletname ile Alman noteri önünde hazırlanan yabancı resmî belge farklı tasdik ve tercüme koşullarına tabi olabilir. Vekâletnamenin yalnız dilekçe takibini mi yoksa genel kurulda temsil ve karar işlemlerini de kapsadığını belirlemek gerekir.

Avukatın ilk çalışması, vefat eden ortağın gerçekten hangi paya sahip olduğunu ve şirket müdürünün kim olduğunu ticaret sicili ve mevcut belgeler üzerinden ortaya koymaktır. Sonraki aşamada TTK m.614/1’e dayanan belirli bilgi talebi, varsa m.614/2 kapsamındaki engelleme ve genel kurul başvurusu hazırlanır. Kişinin haklarını Türkiye’ye gelmeden takip edebilmesi, gerekli şirket belgelerinin ve kararların usulüne uygun elde edilmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Yurt dışındaki müvekkiller sayfamız, Almanya’da yaşayan kişilerin Türkiye’de avukat aracılığıyla işlem yürütmesinin genel kapsamını açıklar. Büro İstanbul ve Mersin’deki fiziksel ofislerden Türkiye genelindeki dosyaları yönetir ve koordine eder. Somut şirketin kayıtlı olduğu yer ve yetkili mahkeme ihtiyacı ayrıca değerlendirilir.

Bilgi reddine karşı somut başvuru sırası

Birinci adımda ölüm, mirasçılık ve ortaklık payı belgelendirilir. İkinci adımda şirket müdürü ve ticaret sicili bilgileri tespit edilir. Üçüncü adımda TTK m.596/2–4 uyarınca süresinde, yazılı ve gerçek değer teklifi içeren bir ret olup olmadığı kontrol edilir. Dördüncü adımda m.614/1’e dayanarak belirli dönem ve kayıtlar için yazılı bilgi ve inceleme talebi hazırlanır.

Beşinci adımda müdürün ret gerekçesi varsa m.614/2 çerçevesinde hangi şirket zararı tehlikesinin ileri sürüldüğü analiz edilir. Altıncı adımda bilgi istemi genel kurula götürülür, başvuru ve karar belgeleri korunur. Yedinci adımda genel kurul haksız engelleme yapmışsa m.614/3’e göre mahkeme yolu değerlendirilir. Sekizinci adımda elde edilen kayıtlar payın gerçek değeri, kâr dağıtım hakkı veya olası diğer taleplerden hangisini desteklediği açısından ayrı incelenir.

Bu sıra, ‘Almanya’da olduğum için şirket beni ciddiye almıyor’ endişesini ölçülebilir hukuki işlemlere çevirir. Her red, otomatik olarak aynı dava sebebi ve aynı sonuç doğurmaz; ilgili kanunun aradığı usulün izlenmesi gerekir. Mirasçılar arasında anlaşmazlık varsa temsilin baştan kurulması, sonraki başvuruların tekrarlanmasını önler.

Sıkça sorulan sorular