Ankara Ceza Davasında Zamanaşımı: TCK 66-67

Genel dava zamanaşımı tablosu

TCK m.66/1, kanunda başka türlü düzenlenen durumlar dışında beş süre grubu belirler. İlk işlem, isnat edilen davranışın hangi suç ve fıkra kapsamında olduğunun tespitidir. Dosyada sadece suç adı yazması yeterli değildir; ceza üst sınırını değiştiren nitelikli hâl bulunup bulunmadığı ve bunun mevcut delille desteklenip desteklenmediği araştırılır.

TCK m.66/4 gereğince kanundaki cezanın yukarı sınırı esas alınır; seçimlik yaptırım varsa hapis cezasına göre hesap yapılır. Mahkemenin sonunda alt sınırdan ceza vermesi veya takdiri indirim uygulaması, tek başına davanın başından beri daha kısa zamanaşımına tabi olduğu anlamına gelmez. Sonuç ceza ile kanuni yaptırım aralığı farklı kavramlardır.

M.66/3, daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâllerin dosyadaki mevcut delillere göre dikkate alınmasını emreder. İddianamede ağır bir suç isminin kullanılması tek başına süreyi uzatmaya yeterli değildir. Örneğin basit güveni kötüye kullanma ile hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanmanın yaptırımları farklıdır. Teslim ilişkisinin niteliği hem TCK 155 kapsamında suç vasfını hem süre grubunu etkiler.

Zamanaşımı uygulanmayan suçlar

Tablo bütün suçlara istisnasız uygulanmaz. TCK m.76/4 soykırımda, m.77/4 insanlığa karşı suçlarda ve m.94/6 işkence suçunda zamanaşımının işlemeyeceğini düzenler. M.66/7’de ise Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmındaki belirli ağırlıktaki suçların yurt dışında işlenmesine ilişkin özel istisna vardır. Bu nedenle en ağır suç için bile her durumda otuz yıl denilmesi doğru değildir.

Süre her dosyada fiilin ilk gününden başlamaz

TCK m.66/6 uyarınca tamamlanmış suçta suçun işlendiği gün, teşebbüste son hareketin yapıldığı gün, kesintisiz suçta kesintinin gerçekleştiği gün ve zincirleme suçta son suçun işlendiği gün başlangıçtır. Tek bir başlangıç tarihi seçilmeden önce eylemin hukuki yapısı açıklanmalıdır. Soruşturmanın açıldığı veya dosyanın Ankara’ya gönderildiği tarih genel başlangıç değildir.

Kesintisiz suç ile fiilin etkisinin sürmesi aynı şey değildir. Bir suç tamamlandıktan sonra mağdurun zararının devam etmesi, her olayda zamanaşımının başlamadığı anlamına gelmez. Benzer şekilde birden fazla olayın aynı dosyada toplanması, bunları kendiliğinden zincirleme suç yapmaz. TCK m.43’ün koşulları ile olay tarihleri ayrı değerlendirilir.

Çocuklara karşı üstsoy veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu bulunan kişilerce işlenen suçlarda m.66/6 özel bir başlangıç öngörür: çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği gün. Bu hüküm, mağdurun her zaman çocuk olmasıyla otomatik uygulanan genel bir kural gibi aktarılmamalıdır. Fail ile çocuk arasındaki maddede belirtilen ilişki gösterilmelidir.

Failin yaşı süreyi nasıl değiştirir?

Fiili işlerken on iki yaşını doldurmuş fakat on beş yaşını doldurmamış kişi için m.66/2 gereğince genel sürenin yarısı; on beş yaşını doldurmuş fakat on sekiz yaşını doldurmamış kişi için üçte ikisi uygulanır. Yaş, duruşma gününe göre değil suç tarihine göre belirlenir. Sonradan yetişkin olan sanık hakkında çocuklukta işlenen suçun zamanaşımı süresi yetişkin süresine dönüşmez.

On iki yaşını doldurmamış çocukta ise yalnız süreyi yarıya indirme hesabıyla yetinilmez; TCK m.31/1’deki ceza sorumluluğunun bulunmaması ve kovuşturma yasağı önceliklidir. Çocuğa uygulanacak koruyucu ve destekleyici tedbirler ayrı kurumdur. Çocuk ceza yargılaması yetişkin dosyasına basit bir oran eklenerek yürütülemez.

TCK 67/2’deki dört kesilme sebebi

Bir suçla ilgili şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi, suçla ilgili iddianame düzenlenmesi ve sanıkların bir kısmı hakkında dahi mahkûmiyet kararı verilmesi dava zamanaşımını keser. Bu sayılan işlemlerin tarihleri evraktan tek tek çıkarılır.

Polis veya jandarma tarafından ifade alınması, m.67/2-a’da sayılan savcı huzurunda ifade işlemi değildir. Kolluk ifadesinin avukatla alınması da bu işlem türünü değiştirmez. Buna karşılık savcının ifadesi veya hâkim sorgusu ayrı tutanaklarda yer alıyorsa bunların tarihleri kesilme bakımından değerlendirilir. Dosya hareketleri listesindeki genel ifade kaydıyla yetinilmez.

İddianamenin düzenlenmesi ile iddianamenin kabulü de ayrı tarihlerdir. M.67/2-c düzenleme tarihini esas alır. Kabul tarihi kovuşturmanın başlaması gibi başka sonuçlar için önemlidir. Bütün hukuki sürelerin tek bir iddianame tarihinden başlatılması bu ayrımı kaybettirir. İade edilen iddianameye ilişkin işlemler değerlendirilirken de belgenin ve kararın niteliği açıkça gösterilmelidir.

Yakalama emri ile tutuklama kararı birbirinin aynısı değildir. Bir kişinin bulunması amacıyla çıkarılan yakalama emrinin her durumda m.67/2-b’deki tutuklama kararına eşit olduğu söylenemez. Keza dosyada tebligat yapılması, yeni duruşma günü verilmesi veya bilirkişi raporu alınması tek başına bu fıkradaki kesilme sebeplerinden değildir.

Kesilmeden sonra süre ve üst sınır

TCK m.67/3’e göre kesilme gerçekleştiğinde süre yeniden işlemeye başlar; birden fazla neden varsa son kesen işlemden hesaplanır. M.67/4 ise kesilme nedeniyle uzamanın ilgili suçun kanuni süresinin en fazla yarısı kadar olacağını düzenler. Sekiz yıllık genel süre bakımından kesilmeye bağlı üst sınır, durma dönemleri ayrıca değerlendirilmek üzere on iki yıldır.

Bu üst sınır, her sekiz yıllık suçta mutlaka on iki yıl beklenmesi anlamına gelmez. Kesilme hiç yoksa genel süre dolduğunda zamanaşımı gerçekleşir. Son kesen işlemden sonraki olağan süre, uzamış üst sınıra ulaşılmadan doluyorsa bu tarih de incelenir. Hesap, yalnız en uzun ihtimali seçen tek satırlık bir tabloyla yapılmamalıdır.

Durma, önceki zamanı silmez

TCK m.67/1; soruşturma veya kovuşturmanın izin ya da karar alınmasına, başka mercide çözülmesi gereken meseleye bağlı olduğu durumlarda ve kanunen kaçaklık kararı verilen fail hakkında bu karar kaldırılıncaya kadar zamanaşımının durmasını düzenler. Durma süresince zaman işlemez; kesilmede olduğu gibi geçmiş süre baştan sıfırlanmaz.

Mahkemenin bir sonraki duruşmayı uzak tarihe bırakması, dosyanın yoğun olması veya bilirkişiden uzun süre rapor beklenmesi tek başına kanuni durma nedeni değildir. Beklenen işlemin gerçekten m.67/1 veya başka özel kanun hükmü kapsamında bulunması gerekir. Bu nedenle dosyadaki her bekleme aralığını toplam süreden çıkarmak hatalı sonuç verir.

CMK’da da özel durma düzenlemeleri vardır. Örneğin m.253/21, uzlaştırmada taraflardan birine ilk teklifin yapıldığı tarihten girişimin sonuçsuz kalmasına ve en geç raporun büroya verilmesine kadar zamanaşımının durmasını düzenler. Dosyanın büroya gönderildiği tarih ile ilk teklif tarihi aynı olmak zorunda değildir. İleri tarihli uzlaşma edimi nedeniyle verilen kararlarda ayrıca ilgili özel hükümler uygulanır.

Kaçaklık kararı ile yalnız yurt dışında bulunma aynı değildir. TCK m.67/1’deki durma için kanun gereğince verilmiş kaçaklık kararı ve bunun başlangıç-bitiş tarihleri araştırılır. Yurt dışındaki kişinin ceza dosyası bakımından her günün otomatik olarak süre dışına çıkarıldığı varsayımı doğru değildir.

HAGB ve taksitli uzlaşmada ayrı durma nedenleri

31 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren 7589 sayılı Kanun m.15 ile yeniden düzenlenen CMK m.231/8, HAGB denetim süresinde dava zamanaşımının duracağını açıkça düzenler. HAGB, kesinleşmiş hapis cezasının olağan infazı gibi değerlendirilerek doğrudan ceza zamanaşımı hesabına geçirilemez. Kararın kesinleşmesi, denetim süresinin başlangıcı ve varsa hükmün açıklanmasına ilişkin işlemler dosyada ayrı gösterilir.

Uzlaşma edimi ileri tarihe bırakılmış, takside bağlanmış veya süreklilik taşıyorsa, soruşturmada CMK m.253/19 uyarınca kamu davasının açılmasının ertelenmesi; kovuşturmada m.254/2 uyarınca durma kararı gündeme gelir. Her iki düzenlemede ilgili dönem boyunca zamanaşımı işlemez. İlk uzlaşma teklifinden rapora kadarki m.253/21 dönemi ile bu karar sonrasındaki dönem aynı tarih aralığı değildir; üst üste gelen günler iki kez eklenmemelidir.

Varsayımsal kronolojiyle kontrol yöntemi

Yetişkin kişi hakkında, kanuni üst sınırı beş yılı aşmayan ve özel istisnası bulunmayan bir suçun 1 Mart 2018’de işlendiği varsayılsın. Hiç durma veya kesilme yoksa temel hesap sekiz yıllık süre üzerinden yapılır. Ancak 1 Mart 2020’de savcı huzurunda ifade alınmışsa bu işlem m.67/2-a kapsamında kesilme sebebidir ve süre bu tarihten yeniden işlemeye başlar.

Aynı dosyada 1 Mart 2021’de iddianame düzenlenmişse yeni kesilme tarihi oluşur. Başka işlem yok ve durma bulunmuyorsa, son kesen tarihten sekiz yıllık süre ile ilk başlangıçtan itibaren kesilme nedeniyle en fazla yarı uzayan sınır karşılaştırılır. Burada yalnız suç tarihinden sekiz yıl sayıp dosyanın 2026’da mutlaka düştüğünü söylemek yanlıştır. Buna karşılık hiç var olmayan bir savcı ifadesini kolluk ifadesiyle karıştırıp süreyi uzatmak da yanlıştır.

Bu kronolojiye uzlaştırma nedeniyle kanuni bir durma eklenirse, ilk teklif ve rapor tarihleri arasında gerçekten durmaya tabi olan dönem ayrıca işlenir. Aynı günlerin iki ayrı başlık altında iki kez eklenmemesi gerekir. Birden fazla sanıkta, kesen işlemin kanundaki etkisi ve ortak suç bağlantısı değerlendirilir; bütün sanıklar için birbirinden kopuk işlem listesi oluşturulmaz.

Hesabın dayanakları; iddianame, savcı ifade tutanağı, sorgu tutanağı, tutuklama ve mahkûmiyet kararları, izin yazıları, kaçaklık kararları ve uzlaştırma teklif kayıtlarıdır. Dilekçeye kronolojik tablo konulurken her tarihin yanına belge adı ve kanuni etkisi yazılır. Salt UYAP dosya açılış tarihi zamanaşımı incelemesini karşılamaz.

Zamanaşımı dolarsa beraat mi düşme mi verilir?

TCK m.72/2 uyarınca dava ve ceza zamanaşımı resen uygulanır; kişi bundan vazgeçemez. Dava zamanaşımı gerçekleştiğinde CMK m.223/8 çerçevesinde düşme kararı gündeme gelir. Ancak aynı maddenin dokuzuncu fıkrası, derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemeyeceğini düzenler. Bu iki hüküm birlikte değerlendirilir.

Düşme, isnat edilen suçun işlendiğinin mahkûmiyetle sabit görülmesi değildir. Zamanaşımının gerçekleşmesi nedeniyle yargılamanın sona ermesidir. Buna karşılık beraat, m.223/2’deki nedenlerden birine dayanır. Kararın gerekçesi ve türü, kişisel ve hukuki sonuçların değerlendirilmesi için önem taşır; yalnız dosya kapandı ifadesiyle yetinilmez.

Kesinleşmeden sonra ceza zamanaşımı

Mahkûmiyet kesinleştiğinde TCK m.68’deki ceza zamanaşımı gündeme gelir. Bu sürenin başlangıcı ve yaptırım grupları dava zamanaşımından farklıdır. M.68/5 kesinleşme veya infazın kesintiye uğraması gününü ve kalan ceza miktarını düzenler. İnfaz için yapılan kanuni tebligat veya bu amaçla yakalama gibi kesilme sebepleri m.71’de yer alır.

Şikâyetçinin sonradan vazgeçmesiyle ceza zamanaşımının dolması da farklıdır. TCK m.73/4 gereğince kesinleşme sonrası vazgeçme infazı engellemez. Şikâyet ve vazgeçme kuralları bu nedenle ceza zamanaşımı yerine kullanılamaz. Ankara’daki dosyada savunma, dosyanın bulunduğu mahkemeye somut kronoloji ve mevzuat bağlantısıyla sunulur.

Sık sorulan sorular