Ankara Yakalama Emri ve İfadeye Gitme: CMK 98

Birbirinden farklı dört işlem

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: İfade için yakalanan kişi, yalnız yakalama emri bulunduğu gerekçesiyle otomatik olarak tutuklanmış sayılmaz. İşlem sonunda serbest bırakma, adli kontrol veya tutuklama değerlendirmesi kendi koşullarıyla yapılır. Tersinden, ifadenin alınmış olması da başka bir tutuklama kararı veya infaz işlemini kendiliğinden kaldırmaz.

Suçüstü hâlinde CMK m.90 uyarınca yapılan yakalama, önceden verilmiş m.98 emrinin uygulanmasından farklıdır. Kesinleşmiş hapis cezasının infazına ilişkin yakalama ise 5275 sayılı Kanun çerçevesindeki infaz dosyasıyla birlikte incelenir. Her üç duruma aynı dilekçeyi vermek, talebi yanlış mercie ve yanlış hukuki nedene yöneltir.

Yakalama emrini yalnız mahkeme mi verebilir?

CMK m.98/1’de soruşturma evresindeki temel yöntem, savcının istemi üzerine sulh ceza hâkiminin karar vermesidir. Çağrı yapılmışsa tebliğ ve gelmeme durumu; çağrı yapılamamışsa bunun nedeni dosyada ortaya konulmalıdır. Aynı fıkra, tutuklama isteminin reddine yapılan itiraz üzerine itiraz merciinin yakalama emri düzenlemesini de öngörür. Kararın hangi cümleye ve hangi olguya dayandığı önemlidir.

m.98/2 ayrı bir istisnadır: Kolluk elinden kaçan şüpheli veya sanık yahut tutukevi veya ceza infaz kurumundan kaçan tutuklu veya hükümlü hakkında Cumhuriyet savcıları ve kolluk kuvvetleri de yakalama emri düzenler. Dolayısıyla “savcı veya polis hiçbir koşulda yakalama emri veremez” açıklaması kanunun bu fıkrasıyla bağdaşmaz. Bu özel yetki, olağan ifade çağrısı için sınırsız bir yetki olarak da kullanılamaz.

m.98/3, kovuşturma evresinde kaçak sanık için hâkim veya mahkemece resen ya da savcı istemi üzerine karar verilmesini düzenler. Kaçaklık sıfatı CMK m.247 ile birlikte değerlendirilir. Sadece başka şehirde veya yurt dışında bulunmak yeterli açıklama değildir. Yurt dışındayken Ankara’daki ceza dosyasının takibi, tebligat, gaiplik ve kaçaklık ayrımlarını ayrıca ele alır.

m.98/4 gereğince emirde kişinin açık eşkâli, biliniyorsa kimliği, yüklenen suç ve yakalandığında gönderileceği yer gösterilir. Aynı isimli başka kişiyle karışıklık iddiasında yalnız isim değil, kimlik numarası, doğum bilgileri ve karardaki diğer ayırt edici bilgiler karşılaştırılır. Yanlış kişinin yakalandığı ileri sürülüyorsa bu husus vakit kaybetmeden yetkili makama belgelenmelidir.

24 saat kuralı nasıl uygulanır?

CMK m.94/1, hâkim veya mahkemenin yakalama emri üzerine soruşturma veya kovuşturmada yakalanan kişinin en geç yirmi dört saatte yetkili makam önüne çıkarılmasını zorunlu tutar. Başlangıç, kişinin fiilen yakalandığı zamanla ilişkilidir; yalnız dosyaya kayıt yapılan sonraki saat üzerinden hesap kurulmaz. Yakalama tutanağındaki saat, sevk kaydı ve yapılan işlemlerin zaman çizelgesi bu nedenle saklanmalıdır.

m.94/2’deki çözüm, kişi başka şehirde yakalandığında süreyi belirsiz biçimde uzatmak değildir. Yetkili hâkim veya mahkeme önüne fiziken çıkarılamıyorsa, aynı süre içinde yakalandığı yer adliyesindeki; orada yoksa en yakın adliyedeki sesli ve görüntülü sistem kullanılır. Sorgu veya ifade işlemini yetkili hâkim veya mahkeme yürütür. “En yakın hâkim her durumda dosyanın esasına ilişkin karar verir” şeklinde genelleme yapılamaz.

Bu süre ile CMK m.91’deki gözaltı süreleri ve toplu suçlara ilişkin özel hükümler birbirinin yerine konulmamalıdır. Hangi yakalama türünün uygulandığı belirlenmeden bir dosyadaki süre, başka dosyaya taşınamaz. Kolluk veya savcılık tarafından yapılan işlemlerin hukuka uygunluğu, ilgili karara ve fiilî özgürlükten yoksun bırakma süresine göre denetlenir.

Mesai dışında ifade amacıyla yakalanma: CMK 94/3

CMK m.94/3, ifadesi alınmak amacıyla düzenlenen emir üzerine mesai saatleri dışında yakalanan kişi için özel bir usul öngörür. Kişinin belirlenen tarihte yargı mercii önünde hazır bulunmayı taahhüt etmesi hâlinde, Cumhuriyet savcısı serbest bırakılmasını emredebilir. Bu, otomatik tahliye hakkı veya kolluğun kendiliğinden vereceği bir izin değildir.

Hüküm her yakalama emri için yalnız bir kez uygulanır. Taahhüdün hangi makam önünde, hangi gün ve saatte yerine getirileceği açık olmalıdır. Kanun, taahhüde uyulmamasına ayrıca idari para cezası bağlar. Ceza tutarının uygulanmasında güncel yeniden değerleme kuralları dikkate alınacağından, eski bir metindeki tutar güncel tahsil edilecek tutar gibi sunulmamalıdır.

Bu istisna, kesinleşmiş hapis cezasının infazı için aranan veya hakkında başka nedenle tutuklama işlemi bulunan herkese genişletilemez. Hafta sonu yakalanmış olmak tek başına yeterli değildir; emrin ifade amacı taşıması, mesai dışı uygulama, taahhüt ve savcı kararı birlikte aranır. Kişiye verilen belgenin örneği alınmalı ve taahhüt edilen başvuru yasal usulde yerine getirilmelidir.

Yakalama tutanağı, yakına haber verme ve müdafi

CMK m.97 uyarınca tutanakta hangi suç nedeniyle, hangi koşullarda, nerede ve ne zaman yakalama yapıldığı, işlemi yapan kişiler ve hakların açıklandığı gösterilir. Tutanak sadece imzalanacak bir formalite değildir. Saat, kimlik veya olay anlatımı yanlışsa düzeltme talebi kayda geçirilmelidir. İfade tutanağıyla yakalama tutanağının farklı belgeler olduğu unutulmamalıdır.

CMK m.95, yakalama ve gözaltı durumunun savcı emriyle bir yakına veya kişinin belirlediği kişiye gecikmeksizin bildirilmesini düzenler. Yabancı uyruklu kişi yazılı olarak karşı çıkmadıkça konsolosluğa bildirim hükmü de uygulanır. Bildirimin yapılması, dosya içeriğinin ilgisiz kişilere serbestçe açıklanması anlamına gelmez.

CMK m.147, isnadı öğrenme, müdafi yardımından yararlanma, susma ve lehine delillerin toplanmasını isteme haklarını düzenler. CMK m.154 gereğince müdafiyle başkalarının duyamayacağı ortamda görüşme esastır; kanuni özel sınırlamalar kendi koşullarıyla değerlendirilir. CMK m.148/4’e göre müdafi olmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu nedenle “bir an önce çıkmak için metni okumadan imzalamak” hakların korunmasını sağlamaz.

Gözaltına ilişkin diğer güvenceler Ankara gözaltı ve ifade hakları rehberinde; tutuklama değerlendirmesi ise tutuklamaya itiraz ve tahliye başvurusunda ayrı olarak açıklanmaktadır.

Emrin kaldırılması talebi ile kanun yolu itirazı

Kaldırma talebinde kararın hukuki nedeni ve bu nedenin neden bulunmadığı veya sona erdiği gösterilir. Örneğin çağrı yanlış adrese gönderilmiş, kişi zaten istenen ifadeyi vermiş veya kimlik karışıklığı yapılmışsa buna ait belge sunulur. Yalnız “yakalama kaydım silinsin” talebi, hangi kararın neden kaldırılacağını açıklamaz.

İtiraz bakımından CMK m.267-271 birlikte incelenir. Hâkim kararlarına ve kanunun açıkça gösterdiği mahkeme kararlarına itiraz mümkündür. CMK m.268’deki genel süre, özel hüküm bulunmadıkça kararın öğrenilmesinden itibaren iki haftadır. Kararı veren makam, inceleme mercii ve başvuruya açıklık ayrı belirlenmelidir; her mahkeme kararına aynı yöntemle itiraz edildiği varsayılmaz.

Kararı veren mercie sunulan dilekçede dosya ve karar numarası, öğrenme tarihi, somut itiraz nedenleri, ek belgeler ve talep gösterilir. CMK m.269 uyarınca itiraz, kararın yerine getirilmesini kendiliğinden durdurmaz; yerine getirmeyi geri bırakma kararı ayrıca değerlendirilir. Kaldırma isteminin veya itirazın verilmiş olması, emrin artık uygulanamayacağı anlamına gelmez.

İşlem tamamlandığında yalnız sözlü bilgiyle yetinilmemelidir. Kaldırma veya yerine getirme nedeniyle emre ilişkin verilen karar, dosyaya işlenme durumu ve başka dosyadan devam eden bir işlem bulunup bulunmadığı yetkili kanallardan kontrol edilir. Müdafi dosya incelemesi yaparken CMK m.153’teki erişim sınırlarına uyar; UYAP Vatandaş Portalı’nda bir kayıt görülmemesi tek başına bütün soruşturma ve tedbirlerin bulunmadığını kanıtlamaz.

Yanlış adrese gönderilen çağrı: Belgeye dayalı başvuru örneği

Öğretici bir örnekte, kişi Ankara’daki soruşturma için çıkarılan çağrının eski adresine gönderildiğini ve kendisine ulaşmadığını ileri sürmektedir. Önce çağrı belgesi, tebliğ mazbatası, adres değişikliğinin tarihi ve makama yapılan bildirim kontrol edilir. Yeni adresin sonradan bildirilmiş olması ile dosyada zaten doğru adres bulunduğu hâlde eski adrese işlem yapılması aynı durum değildir.

Başvuruda güncel adres, çağrıyı öğrenme tarihi ve ifade için hazır olunduğu açıklanır; yetkili makamdan uygun işlem ve emrin değerlendirilmesi istenir. İfade verilecek birim veya tarih mahkeme ya da savcılığın kararıyla belirlenir. Bu örnek, çağrının usulsüz olduğu her iddiada emrin otomatik kalkacağı veya kişinin mutlaka serbest bırakılacağı sonucunu içermez.

Ankara’da dosyanın bulunduğu yer ile yakalama yeri ayrıdır

Ankara’da verilen emir başka şehirde uygulanabilir; bu durum ana dosyanın otomatik olarak yakalama yerine taşındığı anlamına gelmez. Ankara ve Ankara Batı adliyeleri ile ilçelerdeki adli birimler birbirinden ayrılmalıdır. Başvuru, karar üzerinde yazan başsavcılık, sulh ceza hâkimliği veya mahkeme bilgisine göre hazırlanır; yalnız ikamet edilen ilçeye göre seçim yapılmaz.

Bina ve ulaşım bilgisi için Ankara Adliyesi bina rehberi ve resmî adliye sayfası kullanılır. Ulaşım bilgisi, dosya incelemesinin veya gerekli yargısal kararın yerine geçmez. Hukuki yardım ücretinin kapsamı yazılı sözleşmede belirlenir; yakalama emrini kaldırma veya tutuklanmama sonucu ücret karşılığı garanti edilemez.

Sık sorulan sorular