Birden Çok Yolculuk İçin Tutulan Gemide Fesih ve Mesafe Tazminatı Nasıl Uygulanır? TTK m.1227 | 2026
Kısa ve net cevap: TTK m.1227’ye göre gemi birden çok yolculuk için tutulmuşsa, TTK m.1209–1226 arasındaki yolculuğun başlamasına veya devamına engel olan sebeplere ilişkin hükümler ancak sözleşmenin niteliği ve içeriği buna izin verdiği ölçüde uygulanır. Ayrıca gemi sözleşme gereği yükleme limanına bir yolculuk yapmak zorundaysa ve bu limana varmışsa, bu geliş yolculuğu için taşıyana TTK m.1210/2’ye göre hesaplanan mesafe tazminatı ayrıca ödenir. Çok seferli sözleşmede tek seferdeki engel, sözleşmenin tamamını otomatik olarak sona erdirmez.
Bir geminin tek bir yükleme–varma limanı seferi için tutulması ile belirli dönem veya seri hâlindeki birden fazla yolculuk için tahsis edilmesi aynı ekonomik yapıya sahip değildir. TTK m.1227 bu nedenle önceki hükümlerin çok seferli sözleşmelere otomatik uygulanmasını engeller ve sözleşmenin niteliği/içeriğine göre uyarlama yapılmasını emreder.
Hüküm özellikle uzun süreli taşıma programları, seri sefer taahhütleri ve geminin her sefer öncesi belirli yükleme limanına gitmesini gerektiren düzenlemelerde önemlidir. Bir seferde meydana gelen engelin bütün sözleşmeyi sona erdirip erdirmediği, sözleşmenin bölünebilirliği ve seferlerin birbirine bağlılığı değerlendirilmeden sonuç kurulamaz.
TTK m.1227’nin temel kuralı nedir?
Maddenin birinci fıkrası, geminin birden çok yolculuk için tutulduğu hâllerde m.1209–1226 hükümlerinin ancak sözleşmenin niteliği ve içeriği izin veriyorsa uygulanacağını düzenler. İkinci fıkra ise geminin sözleşmeye göre yükleme limanına yolculuk yapması gerektiği ve bu limana vardığı durumda taşıyana ayrıca mesafe tazminatı verilmesini emreder.
Bu iki fıkra birlikte okunduğunda çok seferli sözleşmede hem fesih/engel rejiminin uyarlanması hem de taşıyanın yükleme limanına kadar yaptığı zorunlu geliş yolculuğunun ekonomik karşılığının korunması amaçlanır. Taşıyanın sırf gemiyi yükleme limanına getirmiş olması yetmez; bu gelişin sözleşme gereği yapılması gerekir.
Birden çok yolculuk için tutulma nasıl belirlenir?
Sözleşmenin başlığı tek başına belirleyici değildir. Tarafların gemiyi kaç sefer için tahsis ettiği, seferlerin tarihleri veya dönemleri, yük miktarı, yükleme/varma limanları, navlun hesabı ve her seferin birbirine bağlı olup olmadığı sözleşme metninden çıkarılır.
Birden fazla booking veya bağımsız navlun sözleşmesinin aynı taraflar arasında yapılmış olması, her zaman m.1227 anlamında tek “birden çok yolculuk” sözleşmesi oluşturmaz. Tek sözleşme içinde birbirini izleyen seferlerin ortak ekonomik program olarak kararlaştırılması maddenin tipik uygulama alanıdır. Çarter parti ekleri, fixture recap, sefer programı, tonaj taahhüdü ve navlun ödeme yapısı birlikte incelenmelidir.
“Sözleşmenin niteliği ve içeriği cevaz veriyorsa” ne demektir?
Kanun, m.1209–1226 hükümlerinin çok seferli sözleşmeye aynen ve mekanik biçimde taşınmasını istemez. Önce ilgili hükmün sözleşmenin yapısıyla bağdaşıp bağdaşmadığı belirlenir. Bir seferde yükün zayi olması veya kamu tasarrufu çıkması, diğer bağımsız seferlerin ifasını zorunlu olarak engellemiyorsa bütün sözleşmenin sona erdiği kabul edilemez.
Buna karşılık seferlerin tek ekonomik amaçla birbirine sıkı bağlı olduğu ve bir engelin kalan programı hukuken veya fiilen uygulanamaz hâle getirdiği durumda sözleşmenin niteliği farklı sonuç doğurabilir. Sonuç, soyut “çok seferli” etiketine değil sözleşmedeki bağa dayanmalıdır. Tarafların termination, force majeure, substitution ve scheduling hükümleri kanunla birlikte okunmalıdır.
TTK m.1209–1226 hükümleri nasıl uygulanır?
Bu maddeler geminin veya yükün zıyaı, denize elverişsizlik, kamu tasarrufu, kısmi engel, haklı rota sapması, tamir, umulmayan hâl, fesih yetkisi, fesih şekli ve fesih sonrası mali sonuçları düzenler. Çok seferli sözleşmede her olay için önce hangi seferin etkilendiği tespit edilir.
Birinci sefer tamamlanmış, ikinci sefer başlamış ve üçüncü sefer gelecekte planlanmışsa her seferin hukuki aşaması ayrı gösterilmelidir. Tamamlanmış sefer navlunu, başlamış seferde doğmuş alacak/mesafe navlunu ve henüz başlamamış seferlerin durumu tek kalem hâlinde değerlendirilmemelidir.
Taşıyan veya taşıtan, bir seferde doğan engeli kullanarak önceki tamamlanmış seferlerden doğan alacakları yok sayamaz. Aynı şekilde yalnız bir seferi etkileyen olayın tüm gelecekteki seferlere etkisi sözleşme hükümleri incelenmeden genellenemez.
Geminin yükleme limanına geliş yolculuğu neden ayrıca düzenlenmiştir?
Çok seferli sözleşmede gemi bir sefer için yük almadan önce sözleşme gereği başka yerden yükleme limanına gitmek zorunda olabilir. Kanun, gemi bu yükleme limanına fiilen varmışsa taşıyanın yaptığı bu yolculuğu ekonomik olarak korur ve m.1210/2 esaslarına göre mesafe tazminatı ödenmesini öngörür.
Şart iki parçalıdır: yükleme limanına gidiş sözleşmeye göre zorunlu olmalı ve gemi yükleme limanına varmış bulunmalıdır. Geminin yalnız ticari tercih veya başka yük nedeniyle aynı limana gelmiş olması m.1227/2’deki sözleşmesel zorunluluk şartını tek başına karşılamaz.
Gemi henüz yükleme limanına ulaşmadan sözleşme sona ermişse ikinci fıkranın “yükleme limanına varmışsa” şartı gerçekleşmemiş olur; diğer maddelerin sonuçları ayrıca incelenir. Bu nedenle ETA değil gerçek varış kaydı esas alınır.
Mesafe tazminatı nasıl hesaplanır?
TTK m.1227/2 hesap için m.1210/2’ye atıf yapar. Bu nedenle yalnız katedilen deniz mili değil, yapılan yolculuğun sözleşmedeki toplam hizmetle ekonomik ilişkisi ve m.1210/2’deki ölçütler dikkate alınır. Taşıyanın yükleme limanına ulaşmak için yaptığı seferin başlangıç-bitiş noktaları ve süresi belgelenmelidir.
Gemi boş gidiyorsa yakıt, liman, kanal, pilotaj veya başka operasyon kayıtları teknik hesabı destekler; ancak bütün giderlerin ayrıca tazminat kalemi olduğu varsayılmamalıdır. Mesafe tazminatı kanunun özel hesabıdır; sözleşmeye göre ayrıca doğmuş giderler ayrı gösterilir.
Hesapta kullanılan para birimi, sözleşmesel navlun tabanı ve varsa kur dönüşümü açıkça yazılmalıdır. Ödenmiş avans varsa mahsup tablosuna alınmalı; aynı yolculuk için mükerrer talep doğmamalıdır.
Mesafe navlunu ile mesafe tazminatı aynı şey midir?
Her ikisi de m.1210/2 hesap yöntemine atıf yapsa da hukuki bağlamları farklıdır. TTK m.1226’daki mesafe navlunu, yük taşınmaya başlandıktan sonra fesih anına kadar yapılan taşımanın karşılığıdır. M.1227/2’deki mesafe tazminatı ise çok seferli sözleşmede geminin sözleşme gereği yükleme limanına yaptığı ve tamamladığı geliş yolculuğu için ayrıca doğar.
Dosya hesabında bu iki kalem karıştırılmamalıdır. Aynı olayda koşulları gerçekleşiyorsa farklı dönem ve hizmetleri karşılayan alacaklar söz konusu olabilir; mükerrer ödeme yapılmaması için hangi mesafe ve hizmetin hangi kalemde hesaplandığı açıkça gösterilmelidir.
Bir seferde engel çıkması diğer bütün seferleri sona erdirir mi?
Otomatik olarak hayır. M.1227’nin birinci fıkrası tam da bu nedenle sözleşmenin niteliği ve içeriğini ölçüt yapar. Her sefer bağımsız performans birimi olarak kararlaştırılmışsa bir seferdeki engel yalnız o seferi etkileyebilir. Seferlerin birbirine hukuken ve ekonomik olarak bağlı olduğu sözleşmede ise sonuç farklı olabilir.
Fesih bildirimi bu nedenle kapsam bakımından açık olmalıdır. Yalnız belirli seferin mi, gelecekteki belirli seferlerin mi yoksa bütün çok seferli sözleşmenin mi sona erdirildiği yazılı şekilde belirtilmelidir. Belirsiz bildirim kalan seferler için haksız fesih ve navlun uyuşmazlığı yaratabilir.
Çok seferli sözleşmede fesih şekli ve yetki
TTK m.1224’ün yazılı fesih bildirimi kuralı uygulanabildiği ölçüde devam eder. E-posta veya faks kullanılabilir; ancak hangi seferlerin kapsamda olduğu açık yazılmalıdır. Taşıtan yük üzerinde tasarruf yetkisine sahip değilse m.1223 uyarınca hak sahibi kişi ayrıca belirlenir.
Şirketler arası uzun dönem taşımalarda operasyon ekibinin “next voyage cancelled” mesajı ile hukuki fesih bildirimi birbirine karıştırılmamalıdır. Gönderenin yetkisi ve mesajın açık irade içeriği kontrol edilmelidir.
Sözleşme ve rota ispatı nasıl kurulmalıdır?
Çok seferli sözleşmenin tam metni, recap ve ekler, sefer takvimi, tamamlanan sefer faturaları, yükleme talimatları, geminin her seferdeki AIS/jurnal kayıtları ve fesih sebebine ilişkin resmi belgeler aynı dosyada tutulmalıdır. Hangi seferlerin tamamlandığı, hangisinin başladığı ve hangilerinin gelecekte kaldığı tabloyla gösterilmelidir.
Mesafe tazminatı için geminin yükleme limanına gidiş emrinin sözleşmeden doğduğu, hareket noktası ve varış zamanı belgelenmelidir. Taşıtan “gemi zaten ticari tercihle o limana geliyordu” savunması yapıyorsa taşıyan sözleşmesel zorunluluğu ayrıca göstermelidir.
Mali tasfiye nasıl yapılmalıdır?
Tamamlanan seferlerin navlunları, başlamış seferin doğmuş alacakları ve varsa mesafe navlunu, yükleme limanına geliş için m.1227/2 mesafe tazminatı, yapılan avanslar ve diğer giderler ayrı satırlarda gösterilmelidir. Çok seferli sözleşmede tek toplam fatura üzerinden hesap yapmak hangi kalemin hangi sefere ait olduğunu görünmez hâle getirir.
Taraflar mutabakat yapacaksa her sefer numarası veya tarih aralığı yazılmalı; sona eren ve devam eden sefer yükümlülükleri açıkça ayrılmalıdır. Böylece fesih yalnız belirli seferi etkiliyorsa kalan ilişkinin koşulları korunur.
Mersin bağlantılı çok seferli sözleşmeler
Mersin Limanı’na düzenli hammadde, konteyner veya dökme yük seferleri içeren uzun dönemli sözleşmelerde m.1227 özel önem taşır. Geminin her sefer için başka limandan Mersin’e boş pozisyon yapması veya Mersin’den başka yükleme limanına gitmesi sözleşmede zorunlu tutulmuş olabilir.
Bir seferde liman yasağı veya kamu tasarrufu çıktığında yalnız o seferin mi yoksa kalan programın mı etkilendiği sözleşme takvimi ve yük taahhütleri üzerinden belirlenmelidir. Acente ve liman kayıtları geminin yükleme limanına varışını ve mesafe tazminatı şartını ispatlar. Türkiye geneli dosyalar Mersin’den yönetilebilir.
Kontrol listesi
- Sözleşmenin gerçekten birden çok yolculuk için kurulup kurulmadığını belirleyin.
- Her seferi tarih ve rota bazında ayırın.
- Engelin hangi seferi etkilediğini tespit edin.
- M.1209–1226 hükmünün sözleşme yapısına uygun olup olmadığını değerlendirin.
- Fesih bildiriminin kapsamını açık yazın.
- Tamamlanmış sefer alacaklarını koruyun.
- Başlamış sefer için özel sonucu ayrıca hesaplayın.
- Geminin yükleme limanına gitme zorunluluğunu belgeleyin.
- Yükleme limanına fiili varışı ispatlayın.
- M.1210/2’ye göre mesafe tazminatını hesaplayın.
- Mesafe navlunu ve mesafe tazminatını karıştırmayın.
- Avans ve ödemeleri sefer bazında mahsup edin.
Sık Sorulan Sorular
TTK m.1209–1226 çok seferli sözleşmeye otomatik uygulanır mı?
Hayır. TTK m.1227, sözleşmenin niteliği ve içeriğinin buna izin vermesini arar.
Bir seferde ambargo çıkarsa bütün sözleşme biter mi?
Otomatik olarak hayır; seferlerin sözleşmesel bağı incelenir.
Yükleme limanına boş gelen gemi tazminat alabilir mi?
Geliş sözleşmeye göre zorunluysa ve gemi limana varmışsa m.1227/2 mesafe tazminatı öngörür.
Mesafe tazminatı hangi maddeye göre hesaplanır?
TTK m.1210/2 esaslarına göre.
Mesafe navlunu ile aynı mı?
Hesap atfı aynı olsa da hukuki sebep ve karşılanan hizmet farklıdır.
Gemi yükleme limanına ulaşmadan fesih olursa m.1227/2 uygulanır mı?
İkinci fıkra açıkça geminin yükleme limanına varmış olmasını arar.
Fesih bildirimi hangi seferi kapsadığını göstermeli mi?
Evet; çok seferli ilişkide kapsamın açık yazılması uyuşmazlığı önler.
Tamamlanmış sefer navlunu fesihle silinir mi?
Hayır; tamamlanmış ve doğmuş alacaklar ayrıca korunur.
Her sefer ayrı sözleşmeyse m.1227 uygulanır mı?
Önce tek çok-seferli sözleşme olup olmadığı sözleşme yapısından belirlenir.
Mersin’e düzenli taşıma sözleşmelerinde uygulanabilir mi?
Gemi birden çok yolculuk için tutulmuşsa ve diğer koşullar varsa uygulanır.
Çok seferli sözleşmede minimum yük ve sefer taahhütleri nasıl ele alınır?
Taraflar belirli dönem içinde minimum tonaj veya minimum sefer sayısı kararlaştırmış olabilir. Bir seferin kanuni engel nedeniyle yapılamaması, bu minimum taahhüdün otomatik olarak tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. M.1227’nin birinci fıkrası gereği sözleşmenin niteliği ve içeriği incelenmeli; engelin yalnız belirli seferi mi yoksa dönemsel taahhüdün tamamını mı etkilediği belirlenmelidir.
Minimum yük veya sefer taahhüdü için ayrıca eksik yük/navlun, deadfreight veya benzeri sözleşmesel sonuçlar öngörülmüşse bunların kanuni fesih rejimiyle bağdaşması ayrıca değerlendirilir. Kanuni engel yüzünden yapılamayan seferi, taşıtanın kusurlu şekilde yük sağlamamasıyla aynı saymak doğru değildir. Sözleşmedeki risk dağılımı ve m.1227 birlikte uygulanmalıdır.
Gemi değişikliği veya ikame gemi çok seferli sözleşmeyi etkiler mi?
Çok seferli taşımalarda taraflar belirli gemiyi veya özellikleri taşıyan ikame gemileri kullanmayı kararlaştırabilir. Bir geminin sonraki sefere katılamaması hâlinde sözleşmenin ikame gemiye izin verip vermediği önemlidir. İkame imkânı varsa tek gemiye ilişkin engel bütün sözleşmenin ifasını zorunlu olarak sona erdirmez.
Buna karşılık sözleşme belirli geminin şahsına sıkı şekilde bağlıysa veya yükün teknik özellikleri yalnız o gemiyle taşımaya elveriyorsa farklı sonuç doğabilir. M.1227’nin “niteliği ve içeriği” ölçütü bu noktada doğrudan uygulanır. Gemi adı, teknik şartlar ve substitution maddesi açıkça incelenmelidir.
Sefer bazlı muhasebe neden zorunludur?
Birden çok yolculuk içeren sözleşmede navlun ve giderlerin tek cari hesapta tutulması hukuki tasfiye bakımından yetersiz kalabilir. Her sefer için yükleme tarihi, yük miktarı, navlun, avans, liman masrafı, tamamlanma durumu ve varsa fesih/engel kaydı ayrı satırda tutulmalıdır. Böylece tamamlanmış sefer borçları, başlamış sefer alacakları ve gelecekteki taahhütler birbirinden ayrılır.
Mesafe tazminatı talep edilen yükleme limanına geliş yolculuğu da ayrı satır olmalıdır. Bu yolculuğun başlangıç konumu, sözleşmesel çağrı tarihi, limana varış ve m.1210/2 hesabında kullanılan veriler kayda alınmalıdır. Bu yöntem mükerrer navlun veya tazminat riskini azaltır.
Sözleşmenin tamamının feshi ileri sürülüyorsa hangi gerekçe yazılmalıdır?
Bir seferdeki engelin bütün sözleşmeyi sona erdirdiği ileri sürülüyorsa, yalnız “çok seferli sözleşmede force majeure oluştu” ifadesi yeterli değildir. Engelin diğer seferlerin ifasını neden ortadan kaldırdığı, sözleşmedeki bağlayıcı yapı ve kalan seferlerin bağımsız yürütülememesinin sebebi açıklanmalıdır.
Karşı taraf, kalan seferlerin bağımsız şekilde yürütülebileceğini savunuyorsa sefer takvimi, alternatif liman veya ikame gemi hükümleri ve yük taahhütleri üzerinden somut itiraz yapmalıdır. M.1227, bu tartışmayı sözleşmenin gerçek yapısına bağladığı için genel ifadeler yerine sözleşme maddesi bazlı inceleme gerekir.
Son kontrol: Çok seferli sözleşmede nihai tasfiye yapılmadan önce her seferin durumu “tamamlandı / başladı / henüz başlamadı / engellendi” şeklinde sınıflandırılmalıdır. Bu sınıflandırma, m.1227’nin hangi önceki hükmü hangi sefer için uygulanabilir gördüğünü açıklaştırır ve aynı mesafe için mükerrer navlun veya tazminat istenmesini önler.
Resmî kaynak
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir. TTK m.1227 ile birlikte m.1209–1226 ve özellikle m.1210/2 okunmalıdır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
