Bir Borç İçin Birden Fazla Uçak İpotek Edilirse Her Uçak Borcun Tamamından mı Sorumlu? | 2920 m.72 (2026)

2920 sayılı Kanun m.72 neyi düzenler?

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanununun “Birlikte ipotek” başlıklı 72. maddesi, aynı alacağın birden fazla hava aracı üzerinde ipotekle teminat altına alınması halini düzenler. Hükmün çekirdeği nettir: Bir alacak için birden çok hava aracı ipotek edilmiş bulunursa, aksine bir anlaşmaya dayanılarak sorumluluk miktarları sicilde belirtilmedikçe bunlardan her biri borcun tamamından sorumludur.

Bu düzenleme, özellikle filo finansmanı ve yeniden finansman işlemlerinde önemlidir. Bir havayolu veya hava aracı sahibi tek bir kredi tesisi kapsamında birden çok uçağı teminat olarak gösterebilir. Alacaklı açısından amaç, tek bir uçağın değerine bağlı kalmadan daha geniş bir teminat havuzu oluşturmaktır. m.72, taraflar başka bir dağılım kurmadığı sürece bu teminat havuzundaki her uçağın aynı alacağın tamamını güvence altına aldığını kabul eder.

Maddenin uygulanabilmesi için temel unsur “aynı alacak”tır. Borç bir tanedir; teminat konusu hava aracı sayısı birden fazladır. Bu nedenle m.72, birbirinden tamamen bağımsız üç kredi için üç ayrı uçağın ipotek edilmesini değil, tek bir alacağın birden çok uçakla güvenceye bağlandığı yapıyı hedefler.

Kanun, teminatı genişletmekle birlikte borcu çoğaltmaz. Bu ayrım uygulamada önemlidir. Bir kredi alacağının üç uçakla güvence altına alınması, alacaklıya üç ayrı alacak yaratmaz. Alacaklı ancak mevcut ve muaccel alacağı kadar tahsil yapabilir.

Birlikte ipotek ile ayrı borçlar için ayrı ipotek aynı şey midir?

Hayır. Birlikte ipotek, tek bir alacağa bağlı birden fazla hava aracı ipoteğidir. Ayrı borçlar için ayrı ipoteklerde ise her hava aracı kendi bağımsız borç ilişkisini teminat altına alır. Örneğin A uçağı 10 milyon avroluk Kredi-1’i, B uçağı 8 milyon avroluk Kredi-2’yi güvence altına alıyorsa m.72 anlamında birlikte ipotek yoktur.

Buna karşılık bir bankanın 30 milyon avroluk tek kredi sözleşmesi kapsamında A, B ve C uçaklarının tamamı üzerinde ipotek kurması birlikte ipotek örneğidir. Taraflar sorumluluğu bölüştürmemişse her üç uçak da 30 milyon avroluk alacağın tamamı için teminat oluşturur.

Kredi sözleşmesinde birden çok dilim veya tranche bulunması halinde de yalnız sözleşme başlığına bakmak yeterli değildir. Hangi dilimlerin tek alacak havuzuna girdiği, ipotek sözleşmesinin hangi borçları güvence altına aldığı ve sicile neyin tescil edildiği birlikte incelenmelidir. “Tüm mevcut ve doğacak borçlar” gibi geniş ifadeler varsa m.69, m.72 ve m.74 hükümleri beraber değerlendirilmelidir.

Birlikte ipotek, uçakların aynı malike ait olmasını da zorunlu kılmaz. Farklı maliklere ait hava araçları aynı alacak için ipotek edilebilir; ancak her malik kendi hava aracı üzerinde geçerli tasarruf yetkisine sahip olmalı ve ipotek işlemi m.70’teki şekil ve sicil şartlarını yerine getirmelidir. Borçlu ile malik farklıysa m.80–82’deki malik hakları da ayrıca önem kazanır.

Her hava aracının borcun tamamından sorumlu olması ne anlama gelir?

m.72’nin kanuni varsayımı, sorumluluğun bölünmemiş olmasıdır. Aynı borç için birden fazla uçak ipotek edilmiş ve sicilde uçak bazında farklı sorumluluk tutarları belirtilmemişse alacaklı, her bir uçağı alacağın tamamı için ipotekli kabul eder. Örneğin 20 milyon avroluk tek borç için iki uçak ipotek edilmişse, A uçağı da B uçağı da 20 milyon avroluk borcun tamamını güvence altına alır.

Bu durum toplam teminat değerinin borcun üzerinde olabilmesini mümkün kılar. Hava araçları yüksek değerli, piyasa değeri değişken ve teknik durumdan etkilenen varlıklardır. Finansör, tek uçağın değer kaybı veya hasarı halinde diğer ipotekli uçaklardan da teminat elde etmek isteyebilir. m.72 bu teminat mantığıyla uyumludur.

Ancak alacaklının tahsil hakkı borç miktarıyla sınırlıdır. İlk uçağın cebri icra yoluyla satılması sonucunda alacak, faiz ve güvence kapsamındaki giderler tamamen ödenmişse aynı borcun yeniden ikinci uçaktan tahsili mümkün değildir. Alacağın sona ermesi, ipoteğin sona ermesi ve terkin bakımından m.84 devreye girer.

İlk uçağın satış bedeli borcu yalnız kısmen karşılamışsa kalan borç bakımından diğer ipotekli uçakların teminatı devam eder. Bu nedenle birlikte ipotek, alacaklının tek bir teminatın yetersiz kalması halinde kalan teminatlara yönelmesini sağlar.

Sorumluluk uçaklar arasında nasıl paylaştırılır?

2920 m.72, varsayılan tam sorumluluk kuralının taraflarca değiştirilebilmesine izin verir. Fakat bunun için iki unsur birlikte gerekir: Öncelikle taraflar aksine anlaşma yapmalıdır; ikinci olarak bu anlaşmaya dayanan sorumluluk miktarları uçak sicilinde belirtilmelidir.

Örneğin 30 milyon dolarlık bir borç için A uçağının 15 milyon dolar, B uçağının 10 milyon dolar ve C uçağının 5 milyon dolar tutarında sorumluluk taşıması kararlaştırılabilir. Böyle bir yapı ekonomik olarak uçak değerlerine, borç dilimlerine veya şirket içi finansman mimarisine göre kurulabilir. Ancak m.72 bakımından hukuki sonucun doğması için sicil kayıtlarının da bu tutarları göstermesi gerekir.

Yalnız kredi sözleşmesinin ekindeki bir tabloda “A %50, B %30, C %20” yazılması yeterli değildir. Bu tablo taraflar arasındaki borç ilişkisini açıklayabilir; fakat m.72 açıkça sorumluluk miktarlarının sicilde belirtilmesini şart koşar. Sicil, hava aracı üzerindeki ayni hakların üçüncü kişilere karşı görünürlüğü ve güvenliği bakımından merkezi kayıttır.

Paylaştırma yapılırken para birimi, azami tutar, faiz ve alacağın niteliği m.73 ve m.74 ile uyumlu düzenlenmelidir. Özellikle yabancı para ipoteğinde m.73’ün özel şartları ayrıca yerine getirilmelidir.

Sorumluluk dağılımının uçak siciline yazılması neden önemlidir?

Akdi uçak ipoteği m.70 uyarınca malik ile alacaklının anlaşması ve sicile tescil ile kurulur. Birlikte ipotek de bu ayni hak yapısının özel bir görünümüdür. Bu nedenle sorumluluk dağılımı yalnız taraflar arasındaki sözleşmesel mutabakat olarak bırakılamaz; üçüncü kişilerin hangi uçağın ne ölçüde yük altında olduğunu sicilden görebilmesi gerekir.

Sicilde yanlış tutar yazılması, uçağın üretici seri numarasının karıştırılması veya bir hava aracının teminat listesine hiç girmemesi, finansman kapanışındaki ekonomik model ile hukuki teminat arasında fark yaratır. Bu sebeple işlem tamamlandığında yalnız başvuru belgesi değil, güncel sicil kaydı da alınmalı ve kredi belgeleriyle satır satır karşılaştırılmalıdır.

Sorumluluk paylaştırıldıktan sonra değişiklik yapılacaksa yeni anlaşmanın da sicile işlenmesi gerekir. Uçağın değerinin düşmesi, kredi bakiyesinin azalması veya yeni bir uçağın filoya eklenmesi sicil kaydını kendiliğinden değiştirmez. Hukuki değişiklik için ilgili tescil prosedürü tamamlanmalıdır.

Bu noktada “sicilde toplam ipotek tutarı yazıyor, iç dağılımı finansman sözleşmesi zaten belirliyor” yaklaşımı m.72’nin lafzıyla uyumlu değildir. Madde, aksine anlaşmaya dayanan sorumluluk miktarlarının sicilde belirtilmesini arar.

Filo finansmanında m.72 nasıl kullanılır?

Filo finansmanında birden fazla uçak tek kredi paketi içine alınabilir. Uçakların yaşı, motor durumu, bakım takvimi, kalan ekonomik ömrü, kira geliri ve piyasa değeri farklı olabilir. Finansör bu farklılıklara rağmen tüm uçakların aynı borcu bütünüyle teminat altına almasını tercih edebilir. Bu durumda m.72’nin varsayılan kuralı ticari yapı ile uyumludur.

Bazı işlemlerde ise borç uçağa göre bölümlenir. Örneğin her hava aracının satın alma fiyatı ayrı alt kredi dilimiyle finanse edilir ve taraflar o uçağın yalnız kendi dilimi kadar teminat taşımasını isteyebilir. Bu durumda sorumluluk dağılımı açık yazılmalı ve sicilde uçak bazında gösterilmelidir.

Filo finansmanı belgelerinde “security coverage”, “release price”, “mandatory prepayment”, “loan-to-value” ve “substitution” hükümleri bulunabilir. Bu hükümler ekonomik risk yönetimidir. m.72 ise bunların sicildeki ayni teminat yapısıyla nasıl birleştiğini belirleyen kanuni zemindir. Sözleşme ile sicil arasında çelişki bırakılmamalıdır.

Bir uçağın filodan çıkarılması veya satılması planlanıyorsa hangi ödeme karşılığında ipoteğin kaldırılacağı önceden düzenlenmelidir. Aksi halde m.72 gereği borcun tamamı için ipotekli bulunan bir uçağın satışında alacaklının terkin onayı ve borç ilişkisinin nasıl etkileneceği son anda sorun haline gelebilir.

Uçağın piyasa değeri hukuki sorumluluğu otomatik sınırlar mı?

Hayır. Uçağın güncel piyasa değerinin ipotekle güvence altına alınan borçtan düşük olması, m.72 kapsamındaki hukuki sorumluluk miktarını kendiliğinden o değere indirmez. İpotek sorumluluğu kanun, sözleşme ve sicil kaydıyla belirlenir; ekonomik tahsilat ise cebri satış bedeli ve öncelikli haklar gibi fiili unsurlara bağlıdır.

Örneğin 15 milyon avroluk borcun tamamı için ipotekli bir uçağın piyasa değeri 9 milyon avroya düşmüş olabilir. Sicilde limit değişmedikçe ipotek yine kayıtlı kapsamıyla devam eder; ancak uçağın satılması halinde alacaklı fiilen satıştan elde edilebilecek tutarla sınırlı kalabilir ve kalan alacak için diğer teminatlara başvurabilir.

Bu nedenle değerleme raporu ile hukuki ipotek limiti farklı kavramlardır. Değerleme, finansörün risk ölçümünü ve sözleşmedeki ek teminat hükümlerini tetikleyebilir. Sicil limitini değiştirmek için ise ayrıca hukuki işlem yapılmalıdır.

Sonraki ipotek alacaklıları neden tüm birlikte ipotek yapısını incelemeli?

Bir hava aracına ikinci derece ipotek almak isteyen alacaklı, yalnız o uçağın piyasa değerini ve birinci ipotek tutarını görüp karar vermemelidir. Eğer birinci ipotek aynı borç için birden fazla hava aracında birlikte kurulmuşsa, mevcut alacağın tamamı bu uçak üzerinde de yük oluşturabilir.

“Aynı borcu diğer iki uçak da güvence altına alıyor, bu uçağın yükü fiilen daha azdır” düşüncesi m.72 bakımından güvenilir değildir. Sorumluluk sicilde paylaştırılmamışsa bu uçağın da borcun tamamından ipotek sorumluluğu vardır. Sonraki alacaklı, birinci alacaklının hangi teminata önce başvuracağını belirleyemez.

Bu nedenle ikinci derece finansman veya yeniden finansman öncesinde aynı borca bağlı tüm uçakların sicil kayıtları, mevcut kredi bakiyesi ve varsa sorumluluk dağılımı birlikte incelenmelidir. Uçak bazlı due diligence, filo bazlı teminat tablosuyla tamamlanmalıdır.

Birlikte ipotekli uçak satılırsa ne olur?

Uçağın satış sözleşmesi yapılması, kayıtlı ipoteği kendiliğinden kaldırmaz. Alıcının temiz mülkiyet edinmesi hedefleniyorsa ipoteğin terkin edilmesi veya finansörün kabul ettiği başka bir hukuki çözümün tamamlanması gerekir. Birlikte ipotek kapsamında borcun tamamından sorumlu olan uçağın teminattan çıkarılması, alacaklının toplam teminat yapısını doğrudan etkiler.

Filo satışlarında genellikle belirli bir “release price” veya zorunlu ön ödeme tutarı belirlenir. Bu ödeme yapıldığında alacaklı, satılan uçak üzerindeki ipoteğin terkinine onay verir. Ancak bu mekanizma sözleşmeseldir; sicildeki ipotek ancak gerekli terkin işlemi tamamlandığında kalkar.

Bir uçağın teminattan çıkarılması diğer uçakların m.72 kapsamındaki sorumluluğunu da otomatik olarak azaltmaz. Kalan uçaklar için yeni bir sorumluluk dağılımı isteniyorsa tarafların bunu ayrıca kararlaştırıp sicile yansıtması gerekir.

Cape Town Sözleşmesi ve m.68/A ile birlikte değerlendirme

Uluslararası nitelikteki hava aracı finansmanlarında 2920 m.72 tek başına değerlendirilmez. 2920 m.68/A, Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü ile Türk kanunlarının aynı konuda farklı hükümler içermesi halinde sözleşme ve protokol hükümlerinin esas alınacağını düzenler.

Türk uçak sicilindeki birlikte ipotek kaydı ile Cape Town rejimindeki uluslararası teminat kaydı aynı işlem değildir. Bir finansman dosyasında ulusal sicil tescili tamamlanmış olsa bile uluslararası teminat rejiminin gerektirdiği kayıt ve öncelik adımları ayrıca kontrol edilmelidir.

Bu ayrım özellikle yabancı finansör, yabancı lessor veya sınır ötesi uçak-motor finansmanında önemlidir. Closing checklist içinde Türk uçak sicili ve Cape Town işlemleri ayrı başlıklarda takip edilmelidir.

Birlikte ipotek dosyasında hangi belgeler bulunmalı?

Kredi sözleşmesi, ipotek sözleşmeleri, noter onayları, malik ve borçlu şirketlerin yetki kararları, imza belgeleri, güncel uçak sicil örnekleri, üretici seri numaraları ve tescil işaretleri temel dosyadır. Aynı alacağın hangi uçaklarla güvence altına alındığı açık bir teminat tablosunda gösterilmelidir.

Sorumluluk paylaştırılmışsa her uçağın tutarı, para birimi ve varsa azami limit ayrı satırda yazılmalı; aynı bilgiler sicil kayıtlarında doğrulanmalıdır. Tarafların sözleşmesinde bir rakam, sicilde başka rakam bulunması ileride öncelik ve tahsil uyuşmazlığı yaratabilir.

Borç bakiyesi değiştiğinde, yeni uçak eklendiğinde veya bir uçak serbest bırakıldığında güncellenmiş teminat tablosu hazırlanmalı; gereken sicil değişikliklerinin yapıldığı resmi kayıtla teyit edilmelidir.

2920 m.72 için 14 maddelik kontrol listesi

• Aynı alacağı teminat altına alan kaç hava aracı var?
• Her hava aracının maliki doğru belirlendi mi?
• Üretici seri numarası ve tescil işareti doğrulandı mı?
• İpoteklerin aynı alacağa bağlı olduğu açık mı?
• Taraflar sorumluluğu uçaklar arasında bölüştürdü mü?
• Bölüşüm yazılı anlaşmaya bağlandı mı?
• Sorumluluk miktarları uçak sicilinde ayrı ayrı belirtildi mi?
• Sicildeki para birimi sözleşmeyle aynı mı?
• m.74 kapsamındaki alacak ve faiz bilgileri doğru mu?
• Sonraki ipotekler ve hacizler kontrol edildi mi?
• Uçak satışında release şartı açık mı?
• Teminattan çıkarma sonrası kalan uçakların sorumluluğu değerlendirildi mi?
• Cape Town m.68/A analizi ayrıca yapıldı mı?
• İşlem sonrası güncel sicil örnekleri dosyaya alındı mı?

Site içi ilgili içerikler

Uçağı yapan veya tamir eden kişinin kanuni ipotek hakkı – m.71 · Sözleşmeyle uçak ipoteği – m.70 · Uçak ipoteği – m.69 · Cape Town öncelik kuralı – m.68/A

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.72
• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü – güncel mevzuat

Sık Sorulan Sorular