Borçlu Temerrüdünde Beklenmedik Olaydan Sorumluluk | TBK 119

Temerrüde düşen borçlu, beklenmedik olay sebebiyle doğan zarardan da sorumludur. Türk Borçlar Kanunu’nun 119. maddesi bu sorumluluğu düzenler ve iki ayrı kurtuluş ispatı tanır. Borçlu, temerrüde düşmekte kusuru bulunmadığını veya zamanında ifa gerçekleşseydi de beklenmedik olayın ifa konusu şeye zarar vereceğini ispat ederek bu sorumluluktan kurtulur. Kanundaki seçenekler birbirinden ayrılmalıdır.

Bu nedenle geç teslim sırasında malın zarar görmesi, yalnız olayın dışarıdan gelmesiyle çözülecek bir uyuşmazlık değildir. Önce borçlunun gerçekten temerrüde düşüp düşmediği, sonra olayın ve zararın zamanı, ardından kanuni kurtuluş sebeplerine ilişkin deliller incelenir. Olayı borçlunun meydana getirmemiş olması ile önceki gecikmede kusurunun bulunmaması farklı meselelerdir. TBK 119’un uygulaması bu ayrım üzerine kurulur.

Önce temerrüdün gerçekleştiği belirlenmelidir

TBK 119’un başlangıç koşulu borçlunun temerrüdüdür. Her gecikme açıklaması, bu koşulun hukuken gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz. TBK 117’ye göre muaccel borçta genel kural, alacaklının ihtarıyla temerrüttür. İfa gününün birlikte belirlenmesi veya sözleşmede saklı tutulan yetkiye dayanılarak usulüne uygun bildirimle belirlenmesi hâlinde ise günün geçmesi temerrüdü doğurur. İfa tarihi ve ihtar düzeni gerçek sözleşme üzerinden belirlenir.

Borcun istenebilir hâle gelmesi ile borçlunun temerrüde düşmesi aynı kavram değildir. Sözleşmedeki vade hükmü, teslim koşulları ve tarafların geçerli değişiklikleri birlikte okunmalıdır. Sonradan kabul edilmiş bir vade değişikliği varken önceki tarih tek başına esas alınamaz. Bu ayrımın genel çerçevesi muacceliyet, vade ve temerrüt yazısında açıklanmıştır. TBK 119 incelemesi, bu temel tarih belirlemesi üzerine kurulur.

İhtar gereken ilişkide ihtarın içeriği ve ulaşması; ihtar gerekmeyen ilişkide ise kanuni istisnanın dayanağı gösterilmelidir. Teslimin geç kaldığına ilişkin iç şirket notu, alacaklının borçluya yönelttiği ihtarın yerine geçmez. İstisnaların ayrıntıları borçlu temerrüdünde ihtar gerekmeyen hâller yazısındadır. Bu koşullar belirlenmeden beklenmedik olaydan sorumluluk sonucu doğrudan kurulamaz.

Alacaklının ifayı kabul etmemesi ayrıca incelenir

İfanın gerçekleşmemesi her olayda yalnız borçlunun davranışından doğmaz. TBK 106, gereği gibi önerilen edimin haklı sebep olmaksızın kabul edilmemesini veya alacaklının gerekli hazırlıkları yapmamasını düzenler. Bu nedenle teslimin yapılmadığı söylenirken alacaklıya nasıl bir ifa önerildiği de gösterilmelidir. Gereği gibi önerilmeyen eksik edim ile sözleşmeye uygun teslimin kabul edilmemesi aynı değildir. Ayrıntılar alacaklının temerrüdü yazısındadır.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede TBK 97’deki ifa sırası da göz önünde tutulur. Daha sonra ifa hakkı bulunmayan taraf, karşı edimi isterken kendi borcunu ifa etmiş veya önermiş olmalıdır. Bu aşamada borçlu temerrüdünün hiç oluşmadığına ilişkin savunma ile oluşmuş temerrütte kusursuzluk savunması ayrılır. Birincisi TBK 119’un başlangıç şartına, ikincisi maddenin ikinci fıkrasındaki kurtuluş yoluna yöneliktir. Dilekçede bu iki hukuki konum birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Vade, temerrüt ve zarar tarihi neden ayrı kaydedilir?

Uyuşmazlık dosyasında sözleşmenin ifa günü, temerrüdün başladığı an, beklenmedik olayın gerçekleştiği an ve zararın ortaya çıktığı tarih ayrı gösterilmelidir. Olaydan sonra düzenlenen hasar raporunun tarihi, olayın mutlaka o gün gerçekleştiğini göstermez. Benzer biçimde teslim tutanağının sonradan imzalanması gerçek teslim zamanını tek başına değiştirmez. Her tarih, dayandığı kayıtla ilişkilendirilir ve çelişen kayıtlar açıklanır.

Bu kronoloji, olayın temerrüt öncesinde mi yoksa temerrüt sırasında mı gerçekleştiğini belirler. TBK 119, temerrüt koşulu aramadan bütün beklenmedik olay zararlarını borçluya yükleyen genel bir hüküm değildir. Borçlunun gecikmesiyle olayın zaman ilişkisi açıkça kurulmalıdır. Gecikme iddiası belirli bir döneme dayanıyorsa, o dönemden önce veya sonra meydana gelmiş farklı zararlar tek kalemde değerlendirilmemelidir.

Birden çok teslim aşaması varsa her edim yönünden durum ayrıca gösterilir. Tamamlanmış teslim ile henüz ifa edilmemiş kalan edim aynı kronolojiye sahip olmayabilir. Sözleşmedeki etap, parti veya ürün ayrımı korunmalıdır. Borçlunun bir kalemde temerrüde düşmesi, aynı dosyada bulunan bütün farklı yükümlülüklerin de aynı anda temerrüde girdiği anlamına gelmez. Talep edilen zararın hangi edime ilişkin olduğu belirli olmalıdır.

Beklenmedik olayın varlığı neden tek başına kurtuluş sağlamaz?

TBK 119’un birinci fıkrası, temerrüde düşen borçlunun beklenmedik hâlden doğan zarardan sorumlu olduğunu açıkça söyler. Borçlunun olayı kendi hareketiyle meydana getirmediğini göstermesi, bu özel hüküm bakımından incelemeyi bitirmez. İkinci fıkradaki kurtuluş sebeplerinden birinin ispatı gerekir. Sorumluluğun değerlendirilmesinde beklenmedik olay ile gecikmenin hukuki sonuçları birlikte ele alınır.

Olay için kullanılan “mücbir sebep”, “kaza” veya “dış etken” başlığı da tek başına yeterli değildir. Olayın gerçek özellikleri, ifayı hangi biçimde etkilediği ve hangi zarara neden olduğu belirlenmelidir. Sözleşmede olaylara ilişkin özel hükümler bulunuyorsa bunların kapsamı ve uygulanabilirliği ayrıca incelenir. Belgenin yalnız başlığını tekrarlayarak kanundaki temerrüt ve kurtuluş ispatı koşulları atlanamaz.

Burada borçlunun iki farklı davranış alanı vardır: Vadesinde ifa etmeme ve zarar verici olay karşısındaki davranış. Olayın gerçekleşmesinde kusursuz olmak, vadesinde ifa etmeme konusunda da kusursuz olunduğunu otomatik olarak göstermez. Tersine, temerrütte kusur bulunmadığı ispatlandığında TBK 119’daki ilk kurtuluş yolu değerlendirilir. Dosyadaki savunmanın hangi davranışa yöneldiği açıkça belirtilmelidir.

Birinci kurtuluş yolu: Temerrüde düşmekte kusursuzluk

Borçlu, temerrüde düşmekte kusuru bulunmadığını ispat ederse TBK 119’daki beklenmedik olay sorumluluğundan kurtulur. İspatın konusu yalnız malın nasıl zarar gördüğü değildir; borcun zamanında neden yerine getirilmediğidir. Bu nedenle ifa hazırlıkları, teslim için gereken işlemler ve gecikmeyi doğuran engel açıklanmalıdır. “Zarar benim hatamla oluşmadı” cümlesi, zamanında ifa etmeme bakımından kusursuzluk savunmasının bütününü karşılamaz.

Savunma, ilgili yükümlülüğün içeriği üzerinden kurulmalıdır. Borçlunun hangi tarihte ne yapması gerektiği belirlenmeden hazırlık kayıtlarının yeterliliği değerlendirilemez. Sözleşmedeki teslim yeri, gereken belgeler ve karşılıklı ifa sırası dikkate alınır. Borçlu, kendisine ait bir yükümlülüğü yerine getirmemişse bunu başka tarafın işlemi olarak gösteremez. Buna karşılık kendisine yüklenemeyen engelin gerçek içeriğini ve zamanını belgeleriyle ortaya koymalıdır.

Kurtuluş ispatı, borçlunun o işte genel olarak özenli çalıştığını anlatan bir özgeçmiş değildir. İnceleme, uyuşmazlık konusu belirli borcun neden vadesinde ifa edilmediğine yönelir. Başka teslimlerin zamanında yapılmış olması, tartışılan teslimde kusursuzluğu tek başına kanıtlamaz. İleri sürülen engelin bu ifaya etkisi, başlama ve sona erme tarihi ile alınan somut önlemler üzerinden açıklanmalıdır.

İkinci kurtuluş yolu: Zamanında ifada da aynı zarar

TBK 119’un ikinci fıkrası, borç zamanında ifa edilmiş olsa bile beklenmedik olayın ifa konusu şeye zarar vereceğinin ispatını ayrı kurtuluş sebebi sayar. Bu, kanunun doğrudan öngördüğü bir karşılaştırmadır. Borçlu yalnız olayın geniş etkili olduğunu söylemekle yetinmez; zamanında ifa ile eşyanın bulunacağı durum ve olayın o durumdaki eşya üzerindeki etkisi arasında somut bağlantı kurmalıdır.

Karşılaştırmanın başlangıcı sözleşmedeki gerçek ifa düzenidir. Eşyanın zamanında hangi yerde ve hangi koşullarda teslim edileceği, kararlaştırılan taşıma veya teslim belgelerinden belirlenir. Bu düzen bilinmeden eşyanın her koşulda zarar göreceği iddiası denetlenemez. Olayın etkilediği alan, zaman ve teknik mekanizma ise ayrı delillerle gösterilir. İfa düzeniyle olayın etkisi aynı eşya üzerinden karşılaştırılmalıdır.

Kanun, başka kişilere veya başka eşyalara zarar gelmesini tek başına yeterli kabul eden bir karine koymaz. İfa konusu şeyin de zamanında ifa hâlinde zarar göreceği ispatlanmalıdır. Bu nedenle genel olay raporuyla sözleşmeye ilişkin teslim kayıtları birlikte değerlendirilir. Raporun olayın varlığını göstermesi ile belirli eşyanın kaçınılmaz biçimde aynı zarara uğrayacağını göstermesi farklı ispat konularıdır.

İki kurtuluş sebebinin birlikte ispatı zorunlu mudur?

TBK 119 ikinci fıkrada “veya” bağlacını kullanır. Temerrüde düşmekte kusursuzluk ile zamanında ifada da zararın gerçekleşmesi birbirinden bağımsız iki kurtuluş yoludur. Her ikisini mutlaka birlikte ispatlama şartı yoktur. Borçlu bunlardan birine veya dosyadaki gerçek vakıalara göre her ikisine dayanabilir. Ancak hangi savunma için hangi delilin sunulduğu ayrı gösterilmelidir.

Zararın varlığı ve miktarı nasıl gösterilir?

TBK 119 sorumluluğun hukuki dayanağını düzenler; ileri sürülen her tutarı kendiliğinden gerçek zarar hâline getirmez. Hangi eşyanın hangi ölçüde zarar gördüğü ve bu zararın beklenmedik olayla bağlantısı gösterilmelidir. Eşyanın olay öncesi durumu, olay sonrası durumu ve maddi kaybın hesabı birbirinden ayrılır. Aynı zarar farklı başlıklar altında iki kez talep hesabına eklenmemelidir.

Onarım belgesi, değerleme ve ikame maliyeti farklı veriler sağlar. Her belgenin uyuşmazlık konusu eşyaya ait olduğu belirli olmalıdır. Önceden mevcut bozukluk ile son olayın yarattığı ek hasar ayrılmalıdır. İnceleme için teknik bilgi gerekiyorsa HMK 266 kapsamında bilirkişiye başvurulur. Talep sahibinin genel bir zarar listesi sunması, listedeki bütün kalemlerin aynı olaydan doğduğunu kanıtlamaz.

TBK 118’deki gecikme tazminatı ile TBK 119’daki beklenmedik olay zararı da ayrı gösterilmelidir. İlk hüküm geç ifadan doğan zararı, ikinci hüküm temerrüt sırasında beklenmedik hâlden sorumluluğu ele alır. Aynı uyuşmazlıkta iki başlığa dayanılması, aynı maddi kaybın iki defa giderilmesini sağlamaz. Her zarar kaleminin nedeni, dönemi ve talep dayanağı somutlaştırılır.

İfa imkânsızlığı ve satıştaki hasar kuralları nasıl ayrılır?

TBK 136, ifanın borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşması hâlinde borcun sona ermesini düzenler. Olay temerrüt sırasında gerçekleşmişse borçlunun sorumlu tutulup tutulmayacağı değerlendirilirken TBK 119 da göz önünde bulundurulur. Yalnız eşyanın yok olduğunu gösterip sorumluluğun otomatik sona erdiğini söylemek bu bağlantıyı atlar. İmkânsızlık ile imkânsızlığa bağlı sorumluluk ayrı inceleme konularıdır.

Satışta yarar ve hasarın geçişi TBK 208’de ayrıca düzenlenir. Taşınırda zilyetliğin devri, taşınmazda tescil, alıcının devralmada temerrüdü ve alıcının isteğiyle başka yere gönderim bakımından farklı hükümler vardır. Bu özel düzenin kapsamı belirlenmeden bütün satış zararları yalnız TBK 119’la çözülemez. Borçlunun hangi borçta temerrüde düştüğü ile sözleşmede hasarın hangi tarafa geçtiği birlikte açıklanmalıdır.

Eser sözleşmesinde teslimden önce yok olma gibi durumlar da ilgili özel hükümlerle incelenir. Bu nedenle sözleşmenin türünü değiştirmeden genel temerrüt kuralını uygulamak gerekir. Eser bakımından özel ayrım eser teslimden önce yok olduğunda ücret ve hasar yazısında açıklanmıştır. TBK 119’daki genel sorumluluk, ilgili sözleşme tipinin diğer hükümleri görülmeden tek başına sonuçlandırılmaz.

İspat dosyası hangi sırayla hazırlanır?

Önce sözleşme ve vade belgeleri, sonra temerrüdün dayanağı, ardından olay ve hasar kayıtları düzenlenir. Kurtuluş ispatına ilişkin belgeler ayrıca eşleştirilir. HMK 190’ın genel ispat kuralı yanında TBK 119’un kurtuluş ispatını borçluya yükleyen açık düzeni dikkate alınır. Borçlu, iki ayrı kurtuluş yolunun vakıalarını birbirine karıştırmadan sunmalıdır. Karşı tarafın taleplerine itiraz edilmesi tek başına kurtuluş sebebinin ispatı değildir.

HMK 194, hangi delilin hangi vakıa için gösterildiğinin belirtilmesini gerektirir. Teslim planı zamanında ifanın düzenini, sevk kaydı gerçek hareketi, olay tutanağı olayın yer ve zamanını, teknik rapor hasarın nedenini gösterir. Bunlar birbirlerinin yerine geçirilmemelidir. Dosyaya eklenen her belgenin iddia veya savunmadaki işlevi açıklanarak mahkemenin olay zincirini denetlemesi sağlanır.

Zarar gören eşya onarılacak, tasfiye edilecek veya mevcut durumu değişecekse inceleme imkânının korunması gerekir. HMK 400, hukuki yarar koşuluyla delil tespitine imkân tanır. Delilin kaybolma veya sonradan ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşma riski somutlaştırılır. Başvuru usulü delil tespiti ve teknik incelemenin korunması yazısındadır. Delil tespiti kararı, esas davadaki sorumluluğu kendiliğinden kesinleştirmez.

Teknik rapor hangi soruları ayrı cevaplamalıdır?

Olayın mevcut eşyaya nasıl zarar verdiği ile zamanında ifa durumunda da zarar doğuracağı farklı teknik sorulardır. Bir rapor ilkini açıklayıp ikincisi hakkında hiçbir inceleme yapmamışsa, ikinci kurtuluş sebebinin bütün unsurlarını karşılamış sayılmaz. Teslimin zamanında yapılacağı yer ve koşullar sözleşme belgeleriyle tanımlanmalı; olayın bu koşullardaki etkisi ayrı teknik değerlendirmeye konu edilmelidir. Sonuç, dayanağı gösterilmeden genel olayın ağırlığına bağlanmamalıdır.

HMK 279 raporda gözlem ve inceleme konusu maddi vakıaları, gerekçeyi ve sonucu arar. Bilirkişi teknik soruları cevaplar; temerrüdün hukuken oluştuğuna veya borçlunun TBK 119’dan kurtulduğuna ilişkin nihai değerlendirme mahkemeye aittir. Raporda hangi teslim kaydının, hangi olay verisinin ve hangi ölçümün kullanıldığı anlaşılmalıdır. Böylece tarafların itirazı yalnız sonuç cümlesine değil, incelemenin eksik veya hatalı görülen belirli bölümüne yöneltilir.

Olaydan sonra bildirim ve koruma yükümlülüğü sürer mi?

İfa imkânsızlaşmışsa TBK 136’nın son fıkrası ayrıca dikkate alınır. Borçlu, imkânsızlığı alacaklıya gecikmeksizin bildirmez veya zararın artmasını önleyen gerekli önlemleri almazsa bundan doğan zararları gidermekle yükümlüdür. Dolayısıyla ilk olayın sorumluluğu ile sonradan yapılmayan bildirim veya alınmayan önlemin doğurduğu ek zarar ayrı değerlendirilir. İlk hasarın kaçınılmaz olduğunun ileri sürülmesi, sonraki davranışların incelenmesini ortadan kaldırmaz.

Bildirim kaydında ifanın hangi yönden engellendiği ve eşyanın mevcut durumu somutlaştırılmalıdır. Koruma için yapılan işlemler, tarihleri ve ilgili belgeleriyle saklanır. İlk olayın tespitine ilişkin rapor ile zararın daha sonra artmasına ilişkin kayıtlar karıştırılmamalıdır. Talep ve savunmalar da bu farklı dönemleri ayırmalıdır. İlk olay bakımından kurtuluş ispatı bulunması, sonradan doğan bağımsız zararlar bakımından sorumluluğun da kendiliğinden kalktığını göstermez.

Sık sorulan sorular

Resmî mevzuat dayanakları

Esas alınan hükümler: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.97, 106, 117–119, 136 ve 208; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190, 194, 266, 279 ve 400. Güncel maddeler Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat sisteminin resmî tam metinlerinden doğrulanmıştır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →