Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı Kimlere Uygulanır? 5941 m.5 (2026)
Kısa cevap: 5941 sayılı Çek Kanunu m.5 uyarınca, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulan çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur ve mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir. Yargılama devam ederken de mahkeme bu yasağı koruma tedbiri olarak resen uygulayabilir. Yasağa ilişkin bilgiler UYAP üzerinden MERSİS ve Risk Merkezine elektronik ortamda bildirilir; Risk Merkezi de bankaları bilgilendirir.
Bu rehber 11 Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki 5941 sayılı Çek Kanunu m.5 esas alınarak hazırlanmıştır. Çek yasağının kime yöneltileceği özellikle şirket çeklerinde önemlidir. Çek hesabının tüzel kişiye ait olması, her durumda yalnız şirketin muhatap olacağı anlamına gelmez. Karşılığı ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü kişinin ve çek düzenleyen yetkilinin kim olduğu Kanunun özel hükümlerine göre belirlenir.
Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı nedir?
Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, karşılıksız çek nedeniyle mahkemece verilen ve kişinin yeni çek hesabı açmasını ve çek düzenlemesini engelleyen özel bir tedbirdir. 5941 sayılı Kanun m.5 bu yasağı, karşılıksız çek suçuna bağlı olarak düzenler. Hüküm yalnız ceza verilmesini değil, çek sistemine erişimin sınırlandırılmasını da öngörür.
Mahkeme karşılıksız çek nedeniyle mahkûmiyet kararı verirken ayrıca yasağa hükmeder. Kişi hakkında daha önce yasak varsa, yeni dosyada yasağın devamına karar verilir. Yargılama henüz sonuçlanmamış olsa bile mahkeme koruma tedbiri niteliğinde resen yasak kararı verebilir.
Yasak hangi durumda gündeme gelir?
Temel şart, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresinde bankaya sunulması ve çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesidir. Erken veya geçersiz ibraz tek başına m.5 kapsamındaki sonucu doğurmaz. Özellikle ileri tarihli çeklerde 31 Aralık 2028’e kadar erken ödeme ibrazının geçersiz olduğu unutulmamalıdır.
Hamil, çek tarihinin gelmesinden sonra kanuni ibraz süresi içinde bankaya başvurmalı ve karşılık bulunmuyorsa m.3/4’e uygun karşılıksızdır işlemini yaptırmalıdır. Bu işlemin nasıl yapılacağı çekin arka yüzüne karşılıksızdır işlemi rehberinde açıklanmıştır.
Karşılıksız çek cezası şikâyete bağlı mı?
Evet. 5941 sayılı Kanun m.5/1, yaptırımın hamilin şikâyeti üzerine uygulanacağını açıkça düzenler. Mahkeme kendiliğinden bir karşılıksız çek dosyası açmaz. Şikâyetin süresinde ve görevli-yetkili mercie yapılması gerekir.
Şikâyet süresinin hesaplanmasında çekin ibrazı, karşılıksızlık işlemi ve şikâyet hakkı sahibinin öğrenme durumu birlikte değerlendirilir. Uygulamada süre kaybı doğmaması için hamil bankadaki karşılıksızlık işlemini yaptıktan sonra şikâyet yolunu geciktirmemelidir.
Adli para cezası ne kadardır?
5941 m.5/1 her çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezası öngörür; toplam ceza çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Gün sayısı, günlük miktar ve bu özel alt sınır birlikte değerlendirilir. Her çek için doğrudan 1.500 gün ceza verileceği sonucu çıkarılmaz.
Faiz ile takip ve yargılama giderleri bu özel ceza alt sınırına eklenmez. AYM’nin 26 Temmuz 2017 tarihli E.2016/191, K.2017/131 sayılı kararı m.5/1’in bu kalemleri alt sınıra dahil eden bölümünü iptal etmiştir. Bu nedenle 6728 sayılı Kanunun ilk kabul metni, AYM kararı göz ardı edilerek bugünkü ceza formülü olarak kullanılmamalıdır.
Bu iptal, çek alacağının özel hukuk faizini veya 5941 m.6’daki etkin pişmanlık için tam ödeme şartını kaldırmaz. Ceza alt sınırı ile hamile ödenecek borç farklı hesaplardır. Ayrıntılar: çek borcunun ödenmesi, etkin pişmanlık ve yasağın kaldırılması.
Mahkeme yargılama sürerken çek yasağı verebilir mi?
Evet. 5941 sayılı Kanun m.5/1 mahkemenin yargılama sırasında resen koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar vereceğini düzenler. Bu tedbir için mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesini beklemek gerekmez.
Koruma tedbirinin amacı, yargılama devam ederken aynı kişinin yeni çekler düzenleyerek çek hamilleri bakımından yeni risk yaratmasını önlemektir. Tedbir kararı ilgili sistemlere bildirilerek bankaların yeni çek hesabı açmasını ve çek defteri vermesini engelleyen sonuç doğurur.
Gerçek kişi çek hesabında sorumlu kişi kimdir?
5941 m.5/2 uyarınca çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü kişi çek hesabı sahibidir. Ayrıca m.5/3, gerçek kişi hesap sahibinin kendisi adına çek düzenlemek üzere temsilci veya vekil tayin etmesini yasaklar. Böyle bir temsil yoluyla çek düzenlenmesi, hesap sahibinin kanunda belirtilen hukuki ve cezai sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Çek hesabı açılışında m.2/3’ün ilgilinin, vekilin veya yasal temsilcinin imzasına yer vermesi, gerçek kişi adına çek düzenleme konusunda m.5/3’teki sınırlamayı kaldırmaz. Hesap açtırma yetkisi ile çek düzenleme yetkisi aynı işlem değildir. Bankanın açılış kontrolü için çek hesabı açma koşulları rehberine bakınız.
Şirket çekinde çek yasağı ile adli para cezasının muhatabı aynı mı?
Bu iki sorumluluk ayrı belirlenmelidir. m.5/1 çek yasağının kapsamını; m.5/2 karşılığı bulundurmakla yükümlü gerçek kişinin tespitini düzenler. Yalnız çek üzerinde imza bulunması veya yalnız şirket ortağı olunması her iki soruya da otomatik cevap vermez.
| Konu | Kanuni kapsam |
|---|---|
| Çek düzenleme ve hesap açma yasağı | Hesap sahibi gerçek veya tüzel kişi; tüzel kişi adına çek düzenleyenler; sermaye şirketinde ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescilli şirket yetkilileri (m.5/1). |
| Karşılığı bulundurma yükümlülüğü ve kişisel ceza sorumluluğu | Tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi; böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler (m.5/2). Fiil ve kişisel ceza şartları ayrıca incelenir. |
| Yalnız ortaklık sıfatı | Tek başına bütün ortakların aynı adli para cezasından sorumlu olduğu anlamına gelmez; görev, temsil, mali yetki ve ilgili tarihler belirlenir. |
Anayasa Mahkemesinin E.2016/191, K.2017/131 sayılı kararının 19 ve 36. paragrafları da bu iki düzenlemeyi ayrı açıklar. Dosyada ticaret sicili, yönetim organı kararları, mali görev dağılımı, çek üzerindeki imza ve ibraz tarihi aynı zaman çizelgesinde incelenmelidir.
Yasak mevcut şirket yöneticiliğini hemen sona erdirir mi?
m.5/2’ye göre yasaklı kişi, yasak sürdükçe sermaye şirketlerinin yönetim organlarında yeni görev alamaz. Ancak mevcut organ üyelikleri görev sürelerinin sonuna kadar devam eder. Bu istisna çek düzenleme yetkisi vermez; mevcut üyeliğin devamı ile çek yasağının uygulanması ayrı konulardır.
Şirket yöneticisi değişirse eski çeklerden sorumluluk biter mi?
Yönetici değişikliği, daha önce düzenlenmiş çeklerden doğan sorumlulukları kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Hangi kişinin hangi tarihte çek karşılığını bulundurmakla yükümlü olduğu ve çeki kimin düzenlediği, çekin düzenleme ve ibraz tarihleriyle şirket içi yetki kayıtları üzerinden belirlenir.
Karekodlu çeklerde çekin sisteme kaydedilmesinden sonra şirket temsilcilerinde meydana gelen değişiklikler de tüzel kişinin çekten doğan sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu nedenle yetki değişikliğinde dolaşımdaki çekler ayrıca listelenmeli ve ödeme planı korunmalıdır.
Yasak kararı nereye bildirilir?
5941 sayılı Kanun m.5/8 uyarınca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararına ilişkin bilgiler güvenli elektronik imzayla imzalandıktan sonra UYAP aracılığıyla MERSİS ve Risk Merkezine elektronik ortamda bildirilir. Hakkında çek hesabı açma yasağı kararı verilen kişiler Risk Merkezi tarafından bankalara bildirilir.
Bu sistem, yasağın yalnız kararı veren mahkemenin dosyasında kalmasını önler. Bankalar hesap açılışı ve çek defteri verme süreçlerinde bu kayıtları kontrol eder. Böylece kişinin farklı bir bankada yeni çek hesabı açarak yasağı etkisiz kılması engellenir.
Yasaklı kişi adına yeni çek hesabı açılabilir mi?
Hayır. Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı bulunan kişi yeni çek hesabı açtıramaz ve çek düzenleyemez. Bankaların da yasaklı kişiye çek hesabı açmaması ve çek defteri vermemesi gerekir. Kanun, bankaların yasak kontrolü yapmasını ayrıca zorunlu tutar.
Yasağa rağmen çek düzenlenmesi yalnız çekin özel hukuk sonuçları bakımından değil, 5941 sayılı Kanunun diğer ceza hükümleri bakımından de ayrıca değerlendirilir. Yasak kararı varken üçüncü kişilerin hesabı veya şirket hesapları üzerinden fiilen çek kullanımına devam edilmesi ciddi hukuki risk taşır.
Beraat edilirse çek yasağı ne olur?
5941 sayılı Kanun m.5/9 açık düzenleme içerir. Karşılıksız çekle ilgili yargılama sonunda beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın düşmesi veya davanın reddi kararı verilirse mahkeme aynı kararda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasına da karar verir.
Yasağın kaldırılmasına ilişkin karar kesinleştiğinde MERSİS ve Risk Merkezine aynı elektronik bildirim usulüyle gönderilir ve ilan olunur. Bu nedenle yalnız beraat kararı almak yetmez; yasağın sistem kayıtlarından kaldırılmasının da kesinleşmiş karar üzerinden gerçekleştirilmesi gerekir.
Ön ödeme, uzlaştırma ve HAGB uygulanır mı?
Hayır. 5941 sayılı Kanun m.5/10, m.5/1’deki karşılıksız çek suçu bakımından ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması hükümlerinin uygulanmayacağını açıkça düzenler. Bu özel hüküm, genel ceza muhakemesi kurumlarına istisna getirir.
Bu nedenle karşılıksız çek dosyasında “uzlaşma yapılırsa dava otomatik kapanır” veya “HAGB her durumda mümkündür” şeklindeki bilgiler güncel 5941 sayılı Kanun bakımından doğru değildir. Buna karşılık çek bedelinin faiziyle ödenmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi m.6 kapsamında farklı sonuç doğurabilir.
Adli para cezası ödenmezse ne olur?
5941 sayılı Kanun m.5/11 özel infaz kuralı getirir. m.5/1 uyarınca verilen adli para cezasının ödenmemesi hâlinde ceza, 5275 sayılı Kanun m.106/3’teki kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı uygulanmaksızın doğrudan hapis cezasına çevrilir.
Bu nedenle karşılıksız çek nedeniyle verilen adli para cezası, sıradan bir borç veya idari para cezası gibi değerlendirilmemelidir. Kararın kesinleşmesi ve infaz aşaması ayrıca takip edilmelidir.
Çek bedeli sonradan ödenirse yasak kalkar mı?
5941 sayılı Kanun m.6 etkin pişmanlık ve yasağın kaldırılması sistemini düzenler. Karşılıksız kalan çek bedelinin, Kanunda belirtilen ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi hâlinde yargılamanın aşamasına göre dava veya mahkûmiyet üzerinde sonuç doğar; çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılması da gündeme gelir.
Ödeme yapılırken yalnız ana para değil, Kanunun öngördüğü faiz hesabı da dikkate alınmalıdır. Şikâyetten vazgeçmenin sonuçları da m.6’da ayrıca düzenlenmiştir.
Çek yasağını öğrenmek mümkün mü?
Yasak kararı UYAP üzerinden MERSİS ve Risk Merkezine bildirilir. Bankalar yeni çek hesabı açarken ve çek defteri verirken yasaklılık sorgusu yapar. Kişinin kendi durumuna ilişkin yargı dosyası UYAP üzerinden, Risk Merkezi bilgileri ise ilgili yetkili kanallardan kontrol edilebilir.
Hakkında yasak kararı bulunduğunu sonradan öğrenen kişi, kararın dayandığı dosyayı ve tebligat durumunu incelemelidir. Yasak kararıyla ilgili kanun yolu ve kaldırılma sebepleri, kararın niteliğine ve yargılama aşamasına göre belirlenir.
Uygulamada şirketler için kontrol listesi
- Her çek hesabı için yetkili düzenleyen kişileri güncel tutun.
- Mali işleri yürütmekle görevli yönetim organı üyelerini yazılı kararla belirleyin.
- Yetki değişikliğinde dolaşımdaki çekleri ayrıca listeleyin.
- Çek tarihleri gelmeden gerekli karşılığı planlayın.
- Risk Merkezi ve MERSİS kayıtlarını şirket işlemleriyle uyumlu tutun.
- Yasak kararı bulunan kişinin çek hesabı üzerinde işlem yapmasına izin vermeyin.
- Karşılıksızlık hâlinde ödeme, şikâyet ve etkin pişmanlık süreçlerini ayrı ayrı takip edin.
- Şirket hesabının kapatılmasının eski çekleri yok etmediğini dikkate alın.
Resmî kaynaklar
5941 sayılı Çek Kanunu’nun kanun bilgileri TBMM üzerinden kontrol edilebilir. Bankaların çek hesabı ve çek defteri uygulamasına ilişkin düzenlemeler TCMB ödeme sistemleri mevzuatı bölümünde yer alır.
Sık Sorulan Sorular
Karşılıksız çek çıkınca otomatik çek yasağı gelir mi?
Yasağa mahkeme karar verir. m.5 kapsamında yargılama sırasında koruma tedbiri, mahkûmiyetle birlikte de yasak veya önceki yasağın devamı değerlendirilir.
Çek yasağı yalnız çek hesabı sahibine mi uygulanır?
Hayır. m.5/1; hesap sahibini, tüzel kişi adına çek düzenleyenleri ve sermaye şirketinde ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescilli şirket yetkililerini kapsar.
Çek yasağı uygulanan herkes aynı adli para cezasını alır mı?
Hayır. Yasak kapsamı ile karşılığı bulundurma yükümlülüğüne dayanan kişisel ceza sorumluluğu ayrıdır. m.5/2’deki mali görev ve organ üyeliği kayıtları incelenir.
Adli para cezasının alt sınırına faiz ve gider eklenir mi?
AYM E.2016/191, K.2017/131 kararıyla bu eklemeyi öngören bölüm iptal edilmiştir. Karşılıksız kalan miktarın altına inilememe kuralı korunmuştur.
Karşılıksız çek suçunda ön ödeme, uzlaştırma veya HAGB uygulanır mı?
5941 m.5/10, m.5/1’deki suç için bu kurumların uygulanmasını dışlar. Tam ödeme ve şikâyetten vazgeçmenin m.6’daki sonuçları ayrıdır.
Adli para cezası ödenmezse kamu yararına çalışma uygulanır mı?
m.5/11, ilgili kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevirme usulünü düzenler.
Yasak mevcut şirket yöneticiliğini hemen sona erdirir mi?
Mevcut organ üyeliği görev süresi sonuna kadar devam eder. Yasak süresince yeni sermaye şirketi yönetim organı görevi alınamaz; mevcut üyelik çek düzenleme hakkı vermez.
Yasak tebliğ edilince on gün içinde kime liste verilir?
Önceden düzenlenmiş ve henüz tahsil edilmemiş çekler, tarih, miktar ve varsa lehtarlarıyla muhatap bankaya liste halinde verilir. Bu süre mahkeme kararına itiraz süresi değildir.
Beraat edilirse çek yasağı devam eder mi?
m.5/9 gereği mahkeme aynı kararda kaldırmaya hükmeder; kesinleşen kaldırma kararı MERSİS ve Risk Merkezine bildirilir.
Yasak kararı bankalara nasıl ulaşır?
UYAP üzerinden MERSİS ve Risk Merkezine elektronik bildirim yapılır; Risk Merkezi bankaları bilgilendirir.
Çek Yasağı Dosyasında Sorumlu Kişi Nasıl Tespit Edilir?
Şirket çeklerinde ilk kontrol yalnız çek üzerindeki imzaya bakılarak yapılmamalıdır. Dosyada çek hesabının sahibi, çekin düzenleme tarihi, bankaya ibraz tarihi, o tarihlerde şirketi temsil etmeye yetkili kişiler ve mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyeleri ayrı ayrı belirlenmelidir. Ticaret sicili kayıtları, imza sirküleri, yönetim kurulu veya müdürler kurulu kararları ve bankadaki çek hesabı açılış belgeleri aynı tarih çizelgesinde karşılaştırılmalıdır.
Çek hesabı tüzel kişiye aitse yöneticinin görev süresinin sonradan sona ermesi, görev yaptığı dönemdeki çek bakımından sorumluluk incelemesini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Tersine, kişi çekin düzenlendiği ve ibraz edildiği dönemde yetkili değilse yalnız geçmişte şirket yöneticisi olmuş olması da tek başına yeterli değildir. 5941 m.5’teki özel sorumluluk ölçütleri somut yetki kayıtlarına göre uygulanır.
Şikâyet Dosyasına Hangi Belgeler Konulmalıdır?
- Çekin ön ve arka yüzünün okunaklı örneği,
- Bankanın “karşılıksızdır” işlemini ve ibraz tarihini gösteren kayıt,
- Karşılıksız kalan miktarı gösteren banka belgesi,
- Şirket çekinde ticaret sicili, temsil ve mali işlerden sorumlu yönetici belgeleri,
- Varsa sonradan yapılan ödeme ve faiz hesap kayıtları,
- Yasak veya kaldırma kararı verilmişse UYAP karar örneği ve kesinleşme bilgisi.
Bu belgeler birbirinden ayrı hukuki soruları cevaplar. Çek örneği ve banka kaydı suçun maddi dayanağını; şirket belgeleri sorumlu gerçek kişiyi; ödeme kayıtları ise 5941 m.6 kapsamındaki sonradan ödeme ve etkin pişmanlık değerlendirmesini gösterir. Dosyada bu ayrım kurulmadan yalnız çek fotokopisi üzerinden sonuç çıkarılması eksik incelemedir.
Çek yasağı tebliğ edilince hangi işlemler yapılır?
5941 m.5/6 gereği kişinin elindeki bütün çek yaprakları ait oldukları bankalara iade edilir; kişi adına yeni çek hesabı açılamaz. m.5/7 uyarınca ise tebliğden itibaren on gün içinde, önceden düzenlenmiş fakat henüz karşılığı tahsil edilmemiş çekler; düzenleme tarihleri, miktarları ve varsa lehtarlarıyla birlikte muhatap bankaya liste olarak verilir.
Bu on gün, çekin bankaya ibraz süresi veya mahkeme kararına itiraz süresi değildir. Liste verme yükümlülüğünün süresidir. İtiraz ve diğer başvurular kararın niteliğine ve tebliğ kaydına göre ayrıca hesaplanır. Kullanılmamış yaprakların iadesi de daha önce üçüncü kişilere teslim edilmiş çekleri iptal etmez.
Yazar ve resmî kaynaklar
Yazar: Av. Halil BAKIRCI – Mersin Barosu Sicil No: 3472. İçerik güncellemesi: 13 Eylül 2026.
Yasak ve kişisel sorumluluk 6728 m.63-64 ile düzenlenen 5941 m.5 ve m.6; gerçek kişi vekâleti ve belge yükümlülükleri 5941 m.5/3, m.5/6 ve m.5/7; ceza alt sınırı AYM E.2016/191, K.2017/131 ile karşılaştırılmıştır. İlk kabul metinleri sonraki değişiklikler ve iptal kararlarıyla birlikte okunmalıdır.
Bu içerik genel bilgilendirmedir; kişisel sorumluluk, şirket yetki kayıtları ve somut yargı dosyası incelenmeden belirlenmez.
Sonuç
Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, 5941 sayılı Çek Kanunu m.5’in karşılıksız çek için öngördüğü temel yaptırımlardan biridir. Kanuni sürede ibraz edilen çek hakkında karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi, hamilin şikâyeti üzerine adli para cezası ve çek yasağıyla karşılaşabilir. Şirket çeklerinde sorumlu gerçek kişinin belirlenmesi için şirketin mali işlerinden sorumlu yönetim organı üyeleri, çek düzenleme yetkisi ve ticaret sicili kayıtları birlikte incelenmelidir. Yasak kararları UYAP, MERSİS ve Risk Merkezi sistemi üzerinden bankalara ulaştırılır; beraat veya davanın düşmesi hâlinde ise mahkeme yasağın kaldırılmasına karar verir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
