Çekte “Karşılıksızdır” İşlemi Nasıl Yapılır? 5941 m.3/4 Rehberi 2026
Kısa cevap: Bir çekin karşılığının tamamen veya kısmen bulunmaması tek başına bankanın sözlü “karşılığı yok” demesiyle tamamlanmaz. 5941 sayılı Çek Kanunu m.3/4 uyarınca hamil talep ederse “karşılıksızdır” işlemi çekin arka yüzüne yapılır. Banka; çekin tahsil için ibraz edildiği tarihi, hesap durumunu, bankanın kanuni sorumluluğu kapsamında ödediği miktarı, ibraz eden gerçek kişinin ad ve soyadını ve tüzel kişi adına tahsil yapılıyorsa bu hususu yazar. Bankanın ödediği tutar düşüldükten sonra karşılıksız kalan miktar açıkça gösterilir. İşlem hamil ve banka yetkilisi tarafından birlikte imzalanır. Hamil imzadan kaçınırsa kanun gereği “karşılıksızdır” işlemi yapılmaz.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
Bu rehber 11 Eylül 2026 itibarıyla 5941 sayılı Çek Kanunu m.3/2, m.3/3, m.3/4, m.3/5 ve ilgili çek hükümlerine dayanır. Amaç, çekin bankaya sunulmasından sonra hangi kayıtların zorunlu olduğunu, kısmi ödeme ile karşılıksız kalan tutarın nasıl ayrıldığını ve hamilin sonraki icra veya şikâyet yolları için hangi belgelere sahip olması gerektiğini net biçimde açıklamaktır.
“Karşılıksızdır” işlemi nedir?
Karşılıksızdır işlemi, çekin kanuni süresinde muhatap bankaya ibraz edilmesine rağmen çek bedelinin tamamen veya kısmen ödenemediğini resmi banka kaydına bağlayan işlemdir. Bu kayıt, çekin arka yüzünde yapılır ve hangi tarihte ibraz edildiğini, bankada ne kadar karşılık bulunduğunu, bankanın kendi kanuni sorumluluğu kapsamında ne kadar ödeme yaptığını ve geriye ne kadar karşılıksız tutar kaldığını gösterir.
Bu işlem, hamilin daha sonra “çek bankaya sunuldu mu, hangi tarihte sunuldu, ne kadar ödendi, ne kadar ödenmedi?” tartışmalarıyla karşılaşmasını önleyen temel delillerden biridir. Çekin karşılıksız kalmasına bağlanan cezai ve icrai yolların kullanılmasında ibraz ve karşılıksızlık kaydı kritik öneme sahiptir.
Karşılıksızdır işlemi kendiliğinden mi yapılır?
5941 sayılı Kanun m.3/4, işlemin hamilin talebi üzerine yapılacağını düzenler. Hamil bankaya çeki yalnız “sorgulatıp” geri almakla yetinmemeli, çek bedeli tamamen ödenmiyorsa kanuni karşılıksızdır işleminin yapılmasını açıkça istemelidir. Banka da talep üzerine maddede sayılan kayıtları eksiksiz biçimde çekin arka yüzüne işler.
Bu talebin önemi özellikle şikâyet süresinin ve kambiyo takibinin değerlendirileceği dosyalarda ortaya çıkar. Banka personelinin sözlü açıklaması, m.3/4’te öngörülen resmi kayıtla aynı hukuki işlevi görmez. Çekin arka yüzündeki kayıt ve imzalar hamilin elindeki temel belgedir.
Çekin arka yüzüne hangi bilgiler yazılır?
Kanun m.3/4 zorunlu kayıtları tek tek sayar. Öncelikle çekin bankaya tahsil amacıyla ibraz edildiği tarih yazılır. Ardından çek hesabındaki karşılık durumu belirtilir. Banka m.3/3 uyarınca kendi kanuni sorumluluğu kapsamında bir ödeme yapmışsa bu miktar da kaydedilir.
İbraz eden gerçek kişinin adı ve soyadı yazılır. Çek bir tüzel kişi adına tahsil ediliyorsa bu husus ayrıca belirtilir. Bankanın yaptığı ödeme çek bedelinden düşülür ve geriye kalan karşılıksız tutar açık biçimde gösterilir. Böylece çekin arka yüzü, tahsil edilen kısım ile ödenmeyen kısmı birbirinden ayıran resmi bir hesap özeti hâline gelir.
2026 yılında banka ne kadar ödeme yapar?
30 Ocak 2026’dan itibaren muhatap bankanın 5941 sayılı Kanun kapsamında her çek yaprağı için kanuni sorumluluk üst sınırı 16.350 TL’dir. Çek bedeli bu tutardan düşükse banka çek bedelini aşamaz. Hesapta kısmi karşılık varsa banka sorumluluğu ile hesap bakiyesi birlikte değerlendirilir ve toplam ödeme çek bedelinin üzerinde olamaz.
Bu hesaplama konusunda ayrıntılı örnekler için 2026 karşılıksız çekte bankanın ödeme sorumluluğu rehberi incelenebilir. Karşılıksızdır işlemi yapılırken bankanın ödediği bu tutar da çekin arka yüzünde açıkça gösterilmelidir.
Hamil neden çekin arka yüzünü imzalar?
Kanun, karşılıksızdır işleminin hamil ile banka yetkilisi tarafından birlikte imzalanmasını öngörür. Hamilin imzası, bankaca yazılan ibraz, ödeme ve karşılıksız kalan tutar kayıtlarının işlem anında kendisine gösterildiğini ve resmi bankacılık işleminin tamamlandığını belgeleyen unsurdur.
Bu imza çek borcundan vazgeçme, ibra veya kalan alacağı silme anlamına gelmez. Hamil, bankanın ödediği kısmı tahsil etmiş olmakla yalnız o miktar yönünden alacağını elde etmiş olur. Çek üzerinde gösterilen karşılıksız bakiye için kanuni şartlarla düzenleyene ve diğer sorumlulara başvurma hakkı devam eder.
Hamil imza atmazsa ne olur?
5941 sayılı Kanun m.3/4 bu konuda net hüküm içerir: Hamilin imzadan kaçınması hâlinde “karşılıksızdır” işlemi yapılmaz. Bu nedenle hamil, işlem sırasında bankanın yazdığı bilgileri kontrol etmeli; bir hata varsa düzeltilmesini istemeli ve doğru kayıt üzerinden işlemi tamamlamalıdır.
İmza atmamak, çekin fiilen bankaya sunulmuş olmasını kendiliğinden yok etmez; ancak Kanunun öngördüğü resmi karşılıksızlık kaydının tamamlanmaması sonraki başvurularda ciddi ispat sorunu yaratabilir. Hamilin çek üzerinde doğru karşılıksızlık kaydını oluşturması özellikle şikâyet ve kambiyo takibinde önemlidir.
Kısmi karşılık varsa çekin arka yüzüne ne yazılır?
Çek hesabında çek bedelinin tamamına yetmeyen bir miktar varsa banka, hesapta bulunan kısmi karşılığı ve kendi kanuni sorumluluğu kapsamında yaptığı ödemeyi dikkate alır. Toplam ödenen miktar çek bedelinden düşülür. Geriye kalan miktar “karşılıksız” bölüm olarak çekin arka yüzüne yazılır.
Örneğin 100.000 TL’lik çek için hesapta 20.000 TL bulunuyor ve banka da 2026 yılı kanuni sorumluluğu kapsamında 16.350 TL ödüyorsa, tahsil edilen toplam 36.350 TL’dir. Çek bedelinin kalan 63.650 TL’lik bölümü karşılıksız tutar olarak gösterilir. Somut işlemde çekin tarihi ve tabi olduğu banka sorumluluk tutarı ayrıca kontrol edilir.
Kısmi ödeme yapılırsa çek aslı kimde kalır?
5941 m.3/6’nın genel kısmi ödeme düzeninde banka, çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisini ücretsiz verir. Hamil bu belgeyle müracaat borçlularına ve kambiyo takibine başvurur; icra mahkemesine şikâyet dilekçesine de bu örneği ekler. Mahkeme veya icra dairesinin isteminde banka çek aslını gönderir. Onaysız fotokopi veya telefon fotoğrafı aynı özel belge statüsünde değildir.
m.3/5’teki çek aslının iadesi hâlleri ayrıca ayrılmalıdır: Hamil bankanın kanuni sorumluluk tutarı dahil kısmi ödemeyi kabul etmezse, m.3/2’ye göre karşılıksızdır işlemi yapılır; ibraz tarihi ve ödememe nedeni yazılarak çek imzası alınan hamile geri verilir, banka iki yüzün fotokopisini saklar. Hesapta hiç karşılık bulunmadığı ve hamilin yalnız bankanın kanuni sorumluluk tutarını talep ettiği durumda da m.3/5 uygulanır. Bu nedenle “her kısmi ödemede çek aslı kesin bankada kalır” genellemesi doğru değildir.
Hamil bankadan hangi bilgileri isteyebilir?
5941 m.3/5 imza sirküleri verilmesine ilişkin bir hüküm değildir. Bu fıkra kısmi ödemenin kabul edilmemesi ve çek aslının iadesi usulünü düzenler. Çekin kısmen veya tamamen karşılıksız kalması hâlinde, düzenleyenin bankaca bilinen adreslerinin talep eden hamile verilmesi ise 5941 m.2/2 kapsamındadır.
Hamil; ibraz ve ödeme belgelerini, m.3/6 kapsamındaki ücretsiz onaylı örneği ve şartları varsa düzenleyenin bankada bilinen adreslerini istemelidir. İmza sirküleri, hesap hareketleri ve başka kişisel veya bankacılık verileri için genel ve sınırsız bir doğrudan erişim hakkı varmış gibi davranılmaz. İmza inkârı uyuşmazlığında karşılaştırma belgelerinin mahkeme veya yetkili merci tarafından getirtilmesi ayrıca değerlendirilir.
Karşılıksızdır işlemi ceza şikâyeti bakımından neden önemlidir?
5941 sayılı Kanun m.5, karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme fiilini yaptırıma bağlar. Ceza sorumluluğu; çekin süresinde ibrazı, karşılıksız kalması, sorumlu kişinin kim olduğu ve şikâyetin usulüne göre yapılması gibi şartlarla değerlendirilir. Banka kaydı, çekin hangi tarihte ibraz edildiğini ve ne kadarının ödenmediğini gösterdiği için temel delildir.
Karşılıksız çek şikâyetine ilişkin genel yol haritası için karşılıksız çek şikâyet ve icra rehberi ile karşılıksız çek şikâyet dilekçesi birlikte incelenebilir.
Kambiyo takibi bakımından karşılıksızlık kaydı neden önemlidir?
Çekin süresinde bankaya ibraz edildiğinin ve ödeme yapılmadığının resmi biçimde saptanması, hamilin kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte çekten doğan haklarını kullanması bakımından önem taşır. İcra takibinde çekin aslı veya kanunun kabul ettiği onaylı örnek ve banka kayıtları dosyanın temel belgeleri arasındadır.
İmzaya veya borca itiraz gibi uyuşmazlıklarda İcra ve İflas Kanunu’nun kambiyo takibine ilişkin hükümleri ayrıca uygulanır. Karşılıksızlık kaydı tek başına her ihtilafı çözmez; ancak çekin bankaya sunulması ve ödenmemesi aşamasını resmi biçimde belgelendirir.
Çek hesabı kapatılmışsa karşılıksızdır işlemi yapılabilir mi?
Evet. 5941 sayılı Kanun m.2/10 açık biçimde, çek hesabı kapatıldıktan sonra üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çeklerin karşılıksızdır işlemine tabi tutulacağını düzenler. Hesabın kapalı olması bankanın çeki hiç işlem görmemiş saymasına neden olmaz.
Hesap kapanışının çeklere etkisi için çek hesabı kapatılırsa verilmiş çekler ne olur? rehberine bakılabilir. Hamil, hesap kapalı olsa bile kanuni ibraz süresini kaçırmamalıdır.
Hamiline çekte de aynı işlem mi yapılır?
Evet. Hamiline çekin karşılıksız kalması hâlinde de m.3’teki ödeme ve karşılıksızlık işlemleri uygulanır. Hamiline çek için farklı olan hususlar ayrı hamiline çek hesabı, matbu “hamiline” yaprağı ve Gelir İdaresi Başkanlığına bildirim sistemidir.
Hamiline çek düzenleme kuralları için hamiline çek nasıl düzenlenir? rehberi incelenebilir.
Takas odasına ibrazda karşılıksızlık nasıl işler?
5941 sayılı Kanun m.8, çek takas sistemini düzenler. Takas odaları aracılığıyla ibraz edilen çeklerde m.3/3’teki banka sorumluluk tutarı dâhil kısmi ödeme yapılmaz; ancak bankanın kanuni sorumluluk yükümlülüğü ortadan kalkmaz. Hesapta kısmi karşılık varsa bu tutar hamil lehine on beş gün süreyle bloke edilir.
Elektronik ortamda takas odasına sunulan çek de ibraz edilmiş sayılır. Bu nedenle takas sisteminde oluşan kayıtların ve bankanın karşılıksızlık sonucunun saklanması gerekir. Takas yoluyla ibraz, şube ibrazından farklı teknik kurallara sahiptir.
Banka karşılıksızlık işlemini yapmaktan kaçınırsa ne yapılmalı?
Hamil, kanuni sürede ibrazı ve karşılıksızdır işlemi talebini belgelemeli; ret gerekçesini yazılı istemelidir. Kısmen veya tamamen karşılığı bulunmayan çek hakkında talebe rağmen karşılıksızdır işlemi yapmayan banka görevlisi için özel hüküm 5941 m.7/4’tür: şikâyet üzerine bir yıla kadar hapis cezası öngörür. Yalnız bankanın iç şikâyet birimine yazmak, kanuni ceza şikâyetinin yerine geçtiği veya süreleri durdurduğu anlamına gelmez.
Ödemeyi yapmamak farklı fiildir: Hesaptaki karşılığı veya bankanın kanuni sorumluluk tutarını ödemeyen görevli m.7/5 kapsamında değerlendirilir. Bankanın geciktirdiği ödeme için m.3/7’deki günlük binde üç gecikme cezası da ayrı bir talep konusudur. Bu fiiller çek hesabı sahibinin m.5’teki karşılıksız çeke sebebiyet verme sorumluluğuyla karıştırılmamalıdır. Ayrıntılar: bankanın ödeme yapmamasının sonuçları.
Uygulamada hamilin kontrol listesi
- Çeki kanuni ibraz süresinde bankaya sunun.
- İbraz tarihinin çek üzerine doğru yazıldığını kontrol edin.
- Hesaptaki karşılığın ne kadar olduğunu öğrenin.
- Bankanın kanuni sorumluluk ödemesini kontrol edin.
- Toplam tahsil edilen tutarı çek bedelinden düşerek karşılıksız bakiyeyi doğrulayın.
- Ad-soyad ve tüzel kişi adına tahsil bilgilerini kontrol edin.
- Doğru kaydı banka görevlisiyle birlikte imzalayın.
- Kısmi ödeme varsa onaylı çek örneğini ücretsiz alın.
- Banka tarafından verilen işlem belgelerini saklayın.
- Şikâyet ve icra sürelerini ayrıca takip edin.
Resmî kaynaklar
5941 sayılı Çek Kanunu’nun kabul ve Resmî Gazete bilgileri TBMM üzerinden kontrol edilebilir. 2026 banka sorumluluk tutarı ve çek ödeme sistemine ilişkin düzenlemeler TCMB ödeme sistemleri mevzuatı bölümünde yayımlanmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Bankanın “karşılığı yok” demesi yeterli mi?
Hayır. Hamilin talebi üzerine 5941 m.3/4’teki kayıt ve imzalarla karşılıksızdır işlemi tamamlanmalıdır.
Karşılıksızdır işlemini kim ister?
Çeki ödeme için ibraz eden hamil talep eder.
Çekin arkasına hangi tutar yazılır?
Hesap karşılığı, banka ödemesi ve karşılanamayan tutar ayrı gösterilir. Bankanın kanuni yükümlülüğü dışındaki karşılanamayan kısım için m.3/2; kısmi ödeme reddedilmişse ayrıca m.3/5 uygulanır.
Hamil imza atmazsa işlem yapılır mı?
Hayır. 5941 m.3/4 uyarınca hamil imzadan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz.
2026’da banka sorumluluk tutarı kaç TL?
30 Ocak 2026’dan itibaren ilgili Tebliğ m.4 kapsamındaki yapraklarda üst sınır 16.350 TL’dir. Basım rejimi, bankanın sorumluluk süresi ve süresinde ibraz ayrıca kontrol edilir.
Kısmi ödeme yapılırsa çek aslı kimde kalır?
m.3/6 kapsamındaki kısmi ödemede hamil ücretsiz onaylı örnekle başvurur. Kısmi ödemenin reddi veya hesapta hiç karşılık yokken yalnız banka tutarının talebi gibi m.3/5 hâllerinde çek aslının hamile iadesi düzenlenmiştir.
Banka imza sirkülerini m.3/5 gereği hamile vermek zorunda mı?
Hayır. m.3/5 böyle bir hak düzenlemez. Karşılıksız kalan çekin düzenleyicisinin bankaca bilinen adreslerini isteme hakkı m.2/2’de; ücretsiz onaylı örnek ise m.3/6’dadır.
Hesap kapalıysa karşılıksızdır işlemi yapılabilir mi?
Evet. 5941 m.2/10 gereği yazılı düzenleme tarihine göre süresinde ibraz edilen çek işleme tabi tutulur.
Takas yoluyla sunulan çek ibraz edilmiş sayılır mı?
Mevzuata uygun elektronik takas işlemi ibraz sayılır. Tahsil bankasına teslim tek başına yeterli değildir; takas ibraz tarihi ve iade nedeni belgelenir.
Banka talebe rağmen karşılıksızdır işlemi yapmazsa hangi hüküm uygulanır?
5941 m.7/4 banka görevlisinin talebe rağmen işlem yapmamasını şikâyete bağlı yaptırıma bağlar. Ödemeyi yapmama fiili için m.7/5 ayrı düzenlemedir.
Güncelleme: 13 Eylül 2026. Belge hakları ve banka görevlisinin sorumluluğu 5941 sayılı Kanun m.2/2, m.3/2-7 ve m.7/4-5 ile kontrol edilmiştir. m.3/6’daki icra mahkemesi başvurusu 6728 sayılı Kanun m.62 değişikliğiyle birlikte okunmalıdır.
Sonuç
Karşılıksız çek işleminde en kritik aşamalardan biri, çekin arka yüzündeki kaydın 5941 sayılı Kanun m.3/4’e uygun tamamlanmasıdır. İbraz tarihi, hesap durumu, bankanın yaptığı ödeme, ibraz edenin kimliği ve kalan karşılıksız tutar açıkça yazılmalı; hamil ile banka yetkilisi işlemi birlikte imzalamalıdır. Hamil, bankanın sözlü açıklamasıyla yetinmemeli, şikâyet ve icra yollarında kullanılabilecek resmi karşılıksızlık kaydını ve varsa onaylı çek örneğini işlem tarihinde almalıdır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
