CISG Madde 45: Satıcı Sözleşmeyi İhlal Ederse Alıcının Hakları Nelerdir? İfa, Dönme ve Tazminat Sistemi | 2026
Kısa ve net cevap: CISG m.45, satıcının sözleşmeden veya CISG’den doğan herhangi bir yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde alıcının başvurabileceği temel çare sistemini kurar. Alıcı, CISG m.46-52’deki haklarını kullanabilir ve ayrıca m.74-77 uyarınca tazminat isteyebilir. Alıcının başka bir seçimlik hakkı kullanması kural olarak tazminat isteme hakkını ortadan kaldırmaz. CISG m.45/3 ayrıca alıcı Antlaşma kapsamındaki bir hukuki çareye başvurduğunda mahkeme veya hakemin satıcıya ek bir “grace period” tanıyamayacağını düzenler. Bununla birlikte hangi çarenin kullanılabileceği ihlalin türüne, esaslı olup olmamasına, bildirim sürelerine ve diğer özel maddelerin şartlarına göre belirlenir; m.45 tek başına her ihlalde dönme veya ikame mal hakkı yaratmaz.
CISG Madde 45 Ne Düzenler?
CISG m.45, satıcının yükümlülük ihlali hâlinde alıcının bütün temel hukuki çarelerine açılan kapı hükmüdür. Satıcının yalnız malı teslim etmemesi değil; geç teslim, eksik teslim, uygunsuz mal, belge eksikliği, üçüncü kişi hakkı veya CISG/sözleşmeden doğan diğer bir yükümlülüğün ihlali m.45 sistemini harekete geçirebilir.
M.45/1 iki ana grubu yan yana koyar. Alıcı m.46-52’deki performans ve sözleşmesel çarelere başvurabilir; ayrıca m.74-77’deki tazminat hükümlerinden yararlanabilir. Böylece CISG, “ya seçimlik hak ya tazminat” şeklinde genel bir zorunlu ayrım kurmaz.
Ancak kullanılacak hakların kendi şartları vardır. İkame mal m.46/2’de esaslı ihlal şartına, sözleşmeden dönme m.49’a, bedel indirimi m.50’ye, tazminat ise m.74-77’ye tabidir. M.45 bu koşulları kaldırmaz.
CISG m.45 Hangi Satıcı İhlallerini Kapsar?
Hüküm “contract or this Convention” kaynaklı satıcı yükümlülüklerinden herhangi birinin ihlalini kapsar. Bu nedenle satıcının m.30’daki teslim, belge ve mülkiyet borçları; m.31-34 teslim yeri-zamanı-belge borçları; m.35-40 uygunluk; m.41-43 üçüncü kişi hakları ve tarafların sözleşmede üstlendiği ek yükümlülükler m.45 çerçevesine girebilir.
Örneğin satıcı malı zamanında teslim etmiş fakat zorunlu kalite sertifikasını göndermemişse belge borcu ihlali vardır. Mal sözleşme miktarından eksikse m.35/m.51; patent iddiasına tabi ise m.42; ayıplı ise m.35 ve devamı gündeme gelir.
İhlalin türü, hangi çarenin orantılı ve hukuken mümkün olduğunu belirler. Küçük belge hatası ile hiç teslim yapılmaması aynı sonucu doğurmaz.
CISG m.46-52 Hangi Alıcı Haklarını Düzenler?
M.46 alıcının satıcıdan ifayı istemesini, belirli koşullarda ikame mal veya onarım talebini düzenler. M.47 satıcıya alıcı tarafından makul ek süre verilmesini, m.48 satıcının teslimden sonra cure hakkını, m.49 alıcının sözleşmeden dönmesini, m.50 bedel indirimini, m.51 kısmi teslim/uygunsuzluğu ve m.52 erken veya fazla teslimi düzenler.
Bu haklar aynı olaya mekanik biçimde üst üste eklenmez. Örneğin alıcı sözleşmeden geçerli şekilde dönmüşse aynı anda sözleşmenin aynen ifasını istemesi çelişkili olur. Buna karşılık dönme sonrası m.74-76 şartlarıyla tazminat talebi devam edebilir.
Çare seçimi yapılırken alıcının ticari amacı önemlidir: malı hâlâ istiyor mu, ürün düzeltilebilir mi, ikame mümkün mü, gecikme kullanım amacını ortadan kaldırdı mı, pazar fiyatı değişti mi?
Alıcı Başka Bir Hak Kullanırken Tazminat da İsteyebilir mi?
Evet. CISG m.45/2 açıkça alıcının diğer hukuki çareleri kullanmasının tazminat talep etme hakkını ortadan kaldırmadığını belirtir. Örneğin alıcı onarım talep ederken onarım süresindeki üretim duruşundan doğan ve m.74 şartlarını karşılayan zararını da isteyebilir.
Bedel indirimi ile tazminat aynı ekonomik kaybı iki kez karşılayacak şekilde uygulanamaz. Çifte tahsil yasağı ve zarar hesabının gerçek amacı dikkate alınmalıdır. Bedel indirimi malın değer farkını sözleşmesel oranla düzeltirken tazminat ayrı sonuç zararlarını karşılayabilir.
Tazminatta m.74 öngörülebilirlik, m.75-76 ikame işlem/cari fiyat ve m.77 zarar azaltma hükümleri uygulanır. M.79 istisnası şartları varsa tazminat sorumluluğunu etkileyebilir; fakat diğer çareleri otomatik ortadan kaldırmaz.
Birbiriyle Bağdaşmayan Çareler Nasıl Belirlenir?
CISG bazı hükümlerde açıkça alıcının seçtiği başka bir çareyle bağdaşmayan performans talebinde bulunamayacağını gösterir. M.46/1, alıcının satıcıdan ifa talep edebileceğini, ancak bu taleple bağdaşmayan bir çareye başvurmuşsa ifa isteyemeyeceğini düzenler.
Sözleşmeden dönme ile aynen ifa aynı sözleşmeyi hem sona erdirmek hem sürdürmek anlamına geleceğinden bağdaşmaz. Buna karşılık onarım + gecikme zararının tazmini veya bedel indirimi + ayrı taşıma gideri gibi kombinasyonlar çifte giderim yaratmadığı ölçüde mümkün olabilir.
Dava veya tahkim talep sonucunda birincil ve alternatif talepler usul hukukuna uygun biçimde sıralanabilir. CISG’deki maddi çarelerin mahkemede nasıl alternatif ileri sürüleceği forum usulüne tabidir.
Esaslı İhlal Neden Bazı Çarelerde Kritik?
CISG m.25 esaslı ihlali, ihlalin diğer tarafı sözleşmeden beklemekte haklı olduğu şeyden önemli ölçüde yoksun bırakması üzerinden tanımlar. İkame mal talebi m.46/2 ve dönme m.49 gibi ağır çareler çoğu durumda bu eşiğe bağlıdır.
Her kalite kusuru esaslı ihlal değildir. Kolay ve hızlı onarılabilen küçük uygunsuzlukta bedel indirimi veya onarım uygun olabilirken, malın amaç için bütünüyle kullanılamaz olması ve makul cure imkânı bulunmaması esaslı ihlal oluşturabilir.
Sitedeki CISG m.25 esaslı ihlal rehberi bu eşiği ayrıntılı açıklar.
Alıcının Haklarını Kullanması İçin Hangi Bildirimler Önemlidir?
Malın uygunsuzluğunda m.38 muayene ve m.39 bildirim sistemi temel önem taşır. Üçüncü kişi haklarında m.43 bildirimi gerekir. Dönme m.26 uyarınca açık bildirimle yapılır. İkame ve onarım talepleri m.46’da m.39 bildirimiyle veya makul süre içinde yapılmalıdır.
Bu nedenle m.45 hakkını soyut biçimde ileri sürmek yeterli değildir. Alıcı hangi ihlalin hangi tarihte öğrenildiğini, hangi bildirimin ne zaman yapıldığını ve hangi çarenin talep edildiğini kronolojik olarak belgelemelidir.
Satıcının uygunsuzluğu bildiği ve açıklamadığı hâllerde m.40; alıcının makul mazereti varsa sınırlı olarak m.44 devreye girebilir.
Mahkeme veya Hakem Satıcıya Ek Bir “Grace Period” Verebilir mi?
CISG m.45/3, alıcı Antlaşma kapsamında bir hukuki çareye başvurduğunda mahkeme veya hakemin satıcıya ek süre tanıyamayacağını düzenler. Bu kural, farklı ulusal hukuk sistemlerinde bulunan hâkimin borçluya “mehil” verme yetkilerinin CISG çarelerini geciktirmesini önler.
Bu hüküm, alıcının kendi iradesiyle m.47 uyarınca satıcıya makul ek süre vermesine engel değildir. Fark şudur: m.47’de ek süre alıcı tarafından verilir; m.45/3 ise yargı merciinin alıcının CISG hakkını erteleyen bir grace period oluşturmasını engeller.
Mahkemenin usul takvimi veya kararın icra düzeni ile m.45/3’teki maddi hukuk anlamındaki grace period birbirine karıştırılmamalıdır.
Aynen İfa, İkame ve Onarım Ne Zaman Kullanılır?
M.46/1 alıcıya, başka bağdaşmayan çare seçmemişse satıcının yükümlülüklerini yerine getirmesini isteme hakkı verir. Ancak m.28, mahkemenin aynen ifa kararı verme yükümlülüğünü kendi hukukunda benzer satışlarda aynen ifa verip vermemesine bağlayan önemli sınırlama içerir.
İkame mal m.46/2 kapsamında yalnız uygunsuzluk esaslı ihlal oluşturuyorsa talep edilebilir. Onarım m.46/3 kapsamında koşullar bakımından makul değilse istenemez. Her iki talep de zamanında yapılmalıdır.
Bu nedenle “ayıplı mal = otomatik yenisi” CISG kuralı değildir. İhlalin ağırlığı, cure imkânı, masraf ve ticari koşullar değerlendirilir.
Bedel İndirimi Hangi Rolü Oynar?
CISG m.50, mal sözleşmeye uygun değilse alıcıya belirli oranla bedeli indirme hakkı verir. Bu hak, özellikle alıcının malı elinde tutmak istediği fakat değer farkını düzeltmek istediği durumlarda önemlidir.
Bedel indirimi satıcının kusurundan bağımsız sözleşmesel bir çaredir ve m.79 tazminat muafiyetiyle aynı yapıda değildir. Ancak satıcı m.37 veya m.48 uyarınca uygunsuzluğu usulüne uygun giderirse m.50’nin kullanımı sınırlanır.
M.50 hesabı için gerçek teslim değeri ile uygun malın aynı andaki değeri oranlanır; ayrıntılı ayrı rehber oluşturulmuştur/oluşturulacaktır.
Alıcı Ne Zaman Sözleşmeden Dönebilir?
Dönme m.49’a tabidir. Satıcının yükümlülük ihlali esaslı ihlal oluşturursa veya teslim etmeme hâlinde alıcı m.47 ek süresi verir ve satıcı bu sürede teslim etmez ya da etmeyeceğini bildirirse dönme gündeme gelebilir.
Dönme m.26 uyarınca satıcıya bildirimle yapılır. Teslim yapıldıktan sonra m.49/2’deki makul süre sınırlamaları ayrıca önemlidir. Bu nedenle dönme en ağır çare olarak zaman ve esaslılık şartlarına sıkı bağlıdır.
Sitede mevcut m.47-49 teslim etmeme rehberi bu özel durumu ele alır.
Tazminat ve Zarar Azaltma Nasıl Birlikte Çalışır?
CISG m.74 alıcının gerçek zararını ve kâr kaybını ilke olarak kapsar ancak zarar, ihlal eden tarafın sözleşme kurulurken öngördüğü veya öngörmesi gereken sınırı aşamaz. M.75 ve m.76 dönme sonrası ikame işlem ve cari fiyat yöntemlerini düzenler.
M.77 ise alıcının zararı azaltmak için makul önlemleri almasını gerektirir. Alıcı makul ikame malı temin edebilecekken üretimi gereksiz yere aylarca durdurursa, önlenebilir zarar kısmı tazminattan indirilebilir.
Her zarar kalemi fatura, üretim kaydı, müşteri sözleşmesi ve finansal belgeyle somutlaştırılmalıdır. Varsayımsal gelir tahminleri yerine gerçek ticari veri kullanılmalıdır.
Alıcı Hangi Çareyi Seçmeli?
Çare seçimi ihlalin teknik ve ticari niteliğine göre yapılmalıdır. Mal hâlâ işe yarıyor ve hızlı onarım mümkünse onarım + zarar; mal kullanılabilir fakat değeri düşükse bedel indirimi; mal tamamen işe yaramıyor ve esaslı ihlal varsa ikame veya dönme daha uygun olabilir.
Alıcı erken aşamada bağımsız teknik rapor almalı, cure imkânını değerlendirmeli ve çarelerin birbiriyle bağdaşmasını kontrol etmelidir. Satıcının m.48 cure teklifini makul şekilde reddetmek bazı hakların kullanımını etkileyebilir.
Dava öncesi ihtarda tek talep yerine hukuken uyumlu birincil/alternatif çareler, süreler ve tazminat kalemleri açık kurulmalıdır.
Somut Uygulama Örnekleri
Örnek 1 – Onarılabilir makine: Makine teknik şartnameye aykırı fakat iki günlük servisle tamamen düzeltilebilir. Alıcının doğrudan dönmesi yerine m.46/3 onarım ve varsa gecikme tazminatı daha uygun olabilir; esaslı ihlal ayrıca test edilir.
Örnek 2 – Hiç teslim yok: Satıcı kesin tarihte teslim etmez. Alıcı m.47 ek süre verir; satıcı yine teslim etmez. M.49 şartlarında dönme ve m.75/74 tazminat gündeme gelebilir.
Örnek 3 – Değer kaybı: Mal kullanılabilir ancak sözleşmedeki kalite seviyesinin altında ve alıcı malı tutmak istiyor. M.50 bedel indirimi ile ayrı sonuç zararları için m.74 birlikte değerlendirilebilir.
Örnek 4 – Mahkeme ek süre veriyor: Alıcı CISG çarelerinden birine başvurmuşsa m.45/3, mahkemenin satıcıya ulusal hukuktaki genel mehil mantığıyla ek grace period tanımasını engeller.
2026 İçin CISG m.45 Kontrol Listesi
- Satıcının hangi sözleşme/CISG yükümlülüğünü ihlal ettiğini netleştirin.
- İhlalin esaslı olup olmadığını m.25’e göre ayrı değerlendirin.
- Muayene ve bildirim şartlarını kontrol edin.
- M.46-52 içinde olaya uygun çareyi belirleyin.
- Birbiriyle bağdaşmayan çareleri aynı anda kesin talep olarak kullanmayın.
- Tazminat hakkını diğer çarelerden ayrı koruyun.
- Satıcının cure imkânını m.37/m.48 kapsamında değerlendirin.
- Dönme kullanılacaksa m.26 bildirimini ve m.49 sürelerini uygulayın.
- Zararları m.74-77’ye göre belgeleyin ve azaltın.
- Mahkemenin m.45/3 kapsamında satıcıya maddi grace period veremeyeceğini dikkate alın.
Malın uygunluğu için CISG m.35 rehberimizi; dönme bildirimi için CISG m.26 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Hukuki Dayanak ve Resmî Kaynaklar
- UNCITRAL – CISG resmî metni
- UNCITRAL – CISG Digest, Article 45 ve ilgili çare hükümleri
- UNCITRAL – CLOUT karar sistemi
Sık Sorulan Sorular
CISG m.45 hangi durumda uygulanır?
Satıcı sözleşme veya CISG’den doğan herhangi bir yükümlülüğünü yerine getirmezse.
Alıcının temel hakları nelerdir?
M.46-52’deki ifa/onarım/ikame/ek süre/dönme/bedel indirimi vb. haklar ve m.74-77 tazminat.
Tazminat başka bir hakla birlikte istenebilir mi?
Evet. M.45/2 diğer çarelerin tazminat hakkını ortadan kaldırmadığını düzenler; çifte giderim olmamalıdır.
Her ihlalde sözleşmeden dönülebilir mi?
Hayır. Dönme m.49 ve çoğunlukla m.25 esaslı ihlal şartlarına tabidir.
Her ayıpta ikame mal istenebilir mi?
Hayır. M.46/2 ikame için uygunsuzluğun esaslı ihlal oluşturmasını arar.
Onarım ne zaman istenir?
M.46/3 uyarınca koşullar bakımından makul olduğu sürece ve zamanında talep edilirse.
Mahkeme satıcıya ek mehil verebilir mi?
M.45/3, alıcı CISG çarelerinden birine başvurduğunda mahkeme/hakemin satıcıya grace period tanımasını engeller.
Alıcı kendisi ek süre verebilir mi?
Evet. M.47 uyarınca makul ek süre verebilir.
Bedel indirimi ile tazminat aynı şey mi?
Hayır. M.50 oransal sözleşmesel bedel düzeltmesidir; tazminat m.74-77’deki zarar rejimidir.
Çare seçerken en önemli belgeler nelerdir?
Sözleşme, ayıp/teslim kayıtları, bildirimler, teknik rapor, cure yazışmaları ve zarar belgeleridir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.