Depodan Teslim Alınmayan Mallar Satılabilir mi? Süre, Tevdi ve Hapis Hakkı

Depo sözleşmesi sona erdiği halde ticari malın geri alınmaması, malı kendiliğinden depocunun mülkiyetine geçirmez. Olağan ardiye ilişkisinde TBK 575’in geri verme borcu, TBK 106–108’in alacaklı temerrüdü ve satış düzeni birlikte değerlendirilir. Depolama alacağını tahsil için hapis hakkının paraya çevrilmesi ise başka bir hukuki yoldur; teslim alınmayan her mal doğrudan satılamaz.

Hangi depo ilişkisi bu incelemenin konusudur?

TBK m.571–575, ticari mal saklama işi bakımından ardiyecinin borç ve haklarını düzenler. Malın yalnız bir kiralık alanda bulunması ile işletmenin malı kabul edip korumayı üstlenmesi aynı ilişki değildir. Sözleşme ve teslim düzeni üzerinden gerçek edim belirlenmelidir.

Buradaki konu, ticari malın korunmasının üstlenildiği olağan ardiye ilişkisinde malın geri alınmamasıdır. Tarım ürünleri lisanslı depoculuğu, gümrük antreposu veya taşıma ilişkisinde özel kurallar ayrıca bulunur. Genel bir depo adı bütün özel rejimleri tekleştirmez.

Lisanslı depoda azami süre dolunca ürünün satılması ayrı kanuni rejime ilişkin açıklamadır. O rejimdeki özel bildirim ve ödeme süreleri olağan TBK ardiyesine aynen taşınmamalıdır. Önce işletmenin sıfatı, ürün ve sözleşmenin dayanağı belirlenir.

Saklama süresi ile ardiye ücretinin dönemi farklıdır

TBK 574, ardiye ücretinin her üç ayda bir ve her halde malların tamamen veya kısmen geri alınması sırasında ödenmesini düzenler. Bu ödeme zamanı, bütün saklama sözleşmelerinin üç ay sonunda kendiliğinden biteceği anlamına gelmez. Saklama süresi sözleşme ve geçerli değişikliklerinden çıkarılır.

Birden çok parti farklı tarihlerde kabul edilmişse her partinin süre kaydı ayrı incelenir. En eski malın giriş tarihi bütün stokun sona erme tarihi yapılamaz. Fatura dönemi, hizmetin devamı ve geri verme zamanı aynı tabloda fakat ayrı sütunlarda gösterilmelidir.

Süre gerçekten sona ermeden yapılan geri alma çağrısı ile sona ermiş sözleşmenin teslim çağrısı farklıdır. Mal sahibinin bütün çağrılara uymaması aynı hukuki sonucu doğurmaz. Öncelikle ardiyecinin geri verme talebinin zamansal dayanağı açıklanmalıdır.

Ardiyeci her zaman erken teslim dayatamaz

TBK 575, genel saklayanın öngörülemeyen sebeple erken geri verme yetkisi bulunduğu durumlarda bile ardiyecinin kararlaştırılan sürenin sonuna kadar korumayı sürdürmesini öngörür. Bu özel hüküm, saklama süresi devam ederken yapılan keyfî geri alma çağrısını sınırlayan temel kuraldır.

Ardiyecinin süre dolmadan malı geri vermesine itiraz korumanın devamı yönünden bu ayrımı açıklar. Depocunun daha kazançlı müşteri bulması veya alanı yeniden düzenlemek istemesi, mevcut süreyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Somut başka sona erme veya imkansızlık iddiası kendi koşullarıyla incelenir.

Bu nedenle mal sahibi henüz devam eden saklama sözleşmesine dayanarak geri almayı reddediyorsa, ret gerekçesi yok sayılmamalıdır. TBK 106’daki haklı neden değerlendirmesi gerçek süre durumundan bağımsız yapılamaz. Geçerli bir teslim borcu ve uygun teklif bulunmalıdır.

Geri verme borcunda alacaklı kimdir?

Depocu ardiye ücretinin alacaklısı olsa da malı geri verme ediminin borçlusudur. Mal sahibi veya sözleşmede hak sahibi olan saklatan ise geri verme edimini isteme bakımından alacaklı konumundadır. Aynı kişilerin karşılıklı borçlarda farklı sıfatları bulunur.

TBK 575’in genel saklamaya bağlantısı ve TBK 566’daki geri verme yeri kuralı bu aşamada önemlidir. Saklanan, masraf ve hasarı saklatana ait olmak üzere korunması gereken yerde geri verilir. Sözleşmedeki geçerli teslim düzeni de ayrıca incelenir.

Depocunun başka yerde bulunan farklı malları sunması, gerçek teslim borcunun ifasını göstermez. Malın kimliği, miktarı, bulunduğu yer ve teslim yetkisi açık olmalıdır. Sürücü veya komisyoncunun her durumda mal sahibinin yerine karar verebileceği varsayılmamalıdır.

Teslim alma çağrısı nasıl hazırlanmalıdır?

Çağrı, sözleşmenin sona erme dayanağını, geri verilecek partileri, mevcut miktarı, teslim yerini ve teslim için gerekli organizasyonu göstermelidir. Randevu sistemi varsa ulaşılabilir tarih ve yöntem açıklanır. Belirsiz bir şekilde bütün malların derhal alınmasının istenmesi, kendi başına uygun ifa teklifini kanıtlamaz.

Yükleme, araç sağlama veya yetkili temsilci gönderme borcunun kime ait olduğu sözleşmeden belirlenir. Depocunun üstlendiği hazırlıklar yerine getirilmeden bütün gecikme saklatana yüklenemez. Talebin içeriği ile fiilen sağlanan teslim imkanı aynı olmalıdır.

Gönderilen metin, ekli stok listesi ve muhataba ulaştığı kayıt birlikte saklanır. Kanunda bulunmayan otomatik yedi, on beş veya otuz günlük satış süresi üretilmemelidir. Verilen sürenin amacı, malın niteliği ve gerçek teslim hazırlığı açıkça ortaya konmalıdır.

Mal sahibinin her itirazı haksız ret değildir

TBK 106, gereği gibi önerilen edimin haklı neden olmadan kabul edilmemesini veya gerekli hazırlık davranışından kaçınılmasını arar. Eksik mal, farklı parti, erken iade veya sözleşmeye uymayan teslim yeri iddiaları bu nedenle değerlendirilmelidir. Önce teklifin uygunluğu belirlenir.

Mal sahibi hasar iddiası ileri sürüyorsa hasarın ne zaman ve hangi mala ilişkin olduğu belgelenir. Hasarlı kısmın tartışılması ile bütün teslimin neden engellendiği ayrı sorulardır. İddianın gerçek kapsamı belirlenmeden genel bir ret sonucuna gidilmemelidir.

Alacaklı temerrüdünün TBK 106–110 koşulları genel sistemi açıklar. Ardiye dosyasındaki özel fark, yeni bir satış malının tesliminden çok, önceden teslim alınmış belirli stokun geri verilmesidir. İlk kabul ile çıkış teklifinin aynı mala ilişkin olduğu gösterilmelidir.

Mal depoda durduğu için borç bitmiş sayılmaz

TBK 107, alacaklı temerrüdünde teslim edilecek şeyin tevdi edilerek borçtan kurtulma yolunu düzenler. Malı mevcut rafında tutmak ve dosyaya teslim alınmadı notu eklemek, kanuni tevdi işlemiyle aynı değildir. Malın nerede ve hangi hukuki işlemle koruma altına alındığı belirlenmelidir.

Tevdi yerini ifa yerindeki hakim belirler; ticari mallar hakim kararı olmadan da bir ardiyeye tevdi edilebilir. Bu istisna, mevcut depocunun kendi iç kaydını değiştirerek bütün iade borcunu sona erdirdiği anlamına gelmez. Tevdi niteliğini taşıyan gerçek teslim ve kayıt gerekir.

Başka ardiyeye bırakılacaksa eşyanın özel koruma şartları, kabul belgesi ve miktarı korunur. Taşıma sırasında hangi malın hangi belgeyle gönderildiği takip edilmelidir. İlk ardiye kaydı, çıkış ve yeni kabul belgesi birbirini tamamlamalıdır.

Hangi durumda malın satılması için izin istenir?

TBK 108, şeyin niteliği veya işin özelliğinin tevdie uygun olmaması, şeyin bozulabilir olması ya da bakım, koruma veya tevdinin önemli gider gerektirmesi halinde satış ve bedelin tevdiini düzenler. Bu koşullardan hangisine dayanıldığı somut mal üzerinden açıklanmalıdır.

Genel kural, alacaklıya önceden ihtar, hakim izni, açık artırma ve satış bedelinin tevdiidir. Sadece depo kapasitesinin dolu olması veya malın sahibine ulaşılamaması, bu bütün aşamaları kendiliğinden kaldırmaz. Alacaklı temerrüdü ve satış koşulu birlikte gösterilir.

Bozulma iddiasında teknik durum, kalan saklama imkanı ve gerekli önlemler kayda alınır. Önemli gider iddiasında malın değeriyle karşılaştırılabilir gerçek masraf verisi sunulur. Hayalî günlük bedel veya belgesiz aciliyet açıklaması yerine mevcut kayıtlar kullanılmalıdır.

Piyasa fiyatı bulunan malda izin tamamen kalkmaz

TBK 108’in ikinci fıkrası, borsada kayıtlı, piyasa fiyatı bulunan veya yapılacak gidere oranla değeri az olan şeylerde açık artırma zorunluluğunu kaldırır. Aynı koşullarda hakim önceden ihtar aramadan satışa izin verebilir. Hakim izni ise devam eder.

Depocunun bir fiyat listesi bulması, kendi kararıyla malı satıp bedelini kullanmasına yetki vermez. Fiyatın hangi ürün, kalite, tarih ve miktara ilişkin olduğu gösterilmelidir. Dosyadaki düşük kaliteli mal ile başka nitelikte ürünün fiyatı birbirinin yerine yazılamaz.

İzin kararındaki mal, yöntem ve bedel düzeni fiilî işlemle karşılaştırılmalıdır. Satış sırasında malın miktarı değişmişse bunun nedeni kayda geçirilir. Aynı izin belgesi daha sonra depoya gelen başka müşterinin malını satmak için kullanılamaz.

Satış bedeli depocunun serbest geliri olmaz

TBK 108, bedelin tevdiini açıkça düzenler. Bu yolun amacı, kabul edilmeyen teslim ediminin hukuki usulle paraya çevrilmesidir. Depocunun kendi ücret alacağı bulunması, satış bedelinin tamamını gelir olarak kaydetmesini haklı hale getirmez.

Brüt satış tutarı, belgeli işlem giderleri ve tevdi edilen bedel birbirine bağlanmalıdır. Hangi kesintiye hangi karar veya hukuki dayanakla gidildiği açıklanır. Kendi hesabına göre bütün ardiye borcunu düşmek, satış izninin kapsamını aşan ayrı alacak tartışması doğurur.

Mal sahibiyle ayrıca anlaşma yapılmışsa anlaşmanın kapsamı ve yetki açık olmalıdır. Gerçek bir satış talimatı ile kanuni satış izni aynı kaynak değildir. İki yöntemin dayanakları birbirine karıştırılarak belgesiz serbest tasarruf sonucu yaratılmamalıdır.

Hapis hakkıyla ücret tahsili ayrı yoldur

TBK 574, ardiyecinin mallar üzerindeki zilyetliği veya temsil eden senet yoluyla tasarruf yetkisi devam ettiği sürece alacakları için hapis hakkını düzenler. Bu hak, geri almama nedeniyle başvurulan TBK 108 satışından farklıdır. Amaç ve kanuni koşullar ayrı gösterilmelidir.

TMK m.953, borç yerine getirilmez ve yeterli güvence gösterilmezse önceden bildirimle hapsedilen şeylerin teslime bağlı rehin hükümlerine göre paraya çevrilmesinin istenebileceğini düzenler. Hapis hakkı, malın mülkiyetini depocuya doğrudan geçirmez.

TMK 949, borç ödenmediğinde rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören hükmü geçersiz sayar. Bu nedenle ücret ödenmezse stok bize kalır biçimindeki yaklaşım kanuni paraya çevirme usulünün yerine geçmez. Önce hangi hakkın kullanıldığı belirlenmelidir.

Teslim engeli ile ücret borcu aynı dosyada nasıl ayrılır?

Aynı dosyada birden çok sorun bulunması mümkündür; bunlar tek bir satış yetkisi gibi birleştirilmemelidir. Depocu bir yandan teslimi kendi alacağı için engelliyorsa, diğer yandan mal sahibinin neden teslim almadığını dürüstçe açıklamalıdır. Gerçek teslim imkanı ile hapis iddiası birlikte değerlendirilir.

Mal sahibine ulaşılamaması ve kimlik belirsizliği

TBK 111, borçlunun kusuru olmadan alacağın kime ait olduğu veya alacaklının kimliği konusunda duraksama ya da alacaklıdan kaynaklanan başka kişisel sebep nedeniyle ifanın yapılamamasını ayrıca düzenler. Bu hallerde alacaklı temerrüdündeki gibi tevdi veya sözleşmeden dönme imkanları öngörülür.

Şirketin unvan değiştirmesi, temsilcisinin ayrılması veya ilk irtibat numarasının kapanması doğrudan malın sahipsiz olduğunu göstermez. Gerçek sözleşme tarafı ve temsil bilgileri doğrulanmalıdır. Bir çalışana ulaşılamamasıyla bütün şirketin hukuken ortadan kalkması aynı şey değildir.

Mülkiyet veya haciz iddiası varsa ayrıca ilgili kayıt ve karar incelenir. TBK 568, üçüncü kişinin ayni hak iddiası ile haciz veya saklayana yöneltilmiş istihkak davasını ayırır ve bildirim yükümlülüğü düzenler. Depocu, tarafların mülkiyet uyuşmazlığını kendi kararıyla kesinleştiremez.

Mal alınmasa da koruma yükümlülüğü göz ardı edilemez

TBK 572, ardiyecinin malları özenle saklamasını ve ek önlem gerektiren değişikliği imkan ölçüsünde saklatana bildirmesini düzenler. Teslimin gecikmesi, korunacak malın açık alana gelişigüzel bırakılması veya gerekli teknik işlemlerin kayıtsız kesilmesi için sınırsız yetki oluşturmaz.

Mevcut durumun değişmesi halinde bildirim, alınan önlem ve gider kaydı tutulmalıdır. Kanuni tevdi veya satış işlemi tamamlanıncaya kadar malın fiilî durumu izlenir. Sadece müşterinin cevap vermemesi, depocunun bütün sonraki davranışlarını otomatik hukuka uygun hale getirmez.

Önceki hasarla sonradan oluşan hasar ayrılmalıdır. Nem, sıcaklık, ambalaj ve stok hareketleri aynı ürün kimliğiyle kaydedilir. Teslim alınmama sürecinde gerçek zarar doğmuşsa TBK 112 kapsamında sorumluluk ayrıca incelenir; soyut ceza tutarı yerine gerçek olay ve kayıp gösterilir.

Ardiye ücreti ve ek giderler nasıl hesaplanır?

TBK 574 kararlaştırılmış veya alışılmış ardiye ücretini ve saklamadan doğmayan bakım, taşıma ve gümrük gibi giderleri düzenler. Her tutarın hangi hizmete, mala ve döneme ilişkin olduğu açıklanmalıdır. Sözleşme sonrasındaki masraf talebinin dayanağı da ayrıca belirlenir.

Ardiye ücretinde tarife ve hesap kontrolü bu parasal incelemeyi tamamlar. Teslim çağrısı yapılması, depocuya sınırsız ve sonradan tek taraflı belirlenmiş günlük ceza üretme hakkı vermez. Geçerli ücret düzeni ile ispatlanan ek gider birbirinden ayrılmalıdır.

Aynı yükleme giderinin hem ardiye bedeline hem satış masrafına iki kez eklenmesi önlenir. Kısmen geri alınmış mallarda miktar ve tarih hesabı güncellenir. Hesap cetvelindeki her satır, fatura, tarife veya gerçek ödeme kaydıyla karşılaştırılabilir olmalıdır.

Mahkemeden istenen izin ile alacak davası farklıdır

HMK m.382/2-d-3, tevdi mahalli belirlenmesi ve tevdi edilemeyecek eşyanın satılmasını çekişmesiz yargı işi olarak düzenler. HMK 383 gereğince aksine düzenleme yoksa görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Somut yetki bağlantısı ayrıca belirlenir.

Bu sınırlı izin, ardiye ücretinin bütün miktarını, hasar sorumluluğunu veya malın mülkiyetini kesinleştiren genel bir alacak kararı değildir. Ayrı dava veya takip gerekiyorsa tarafların sıfatı ve talebin kaynağı üzerinden ilgili usul izlenir. Bir işlem için alınan karar diğer bütün taleplerin yerine geçirilmemelidir.

Başvuru dosyasında süre, stok kimliği, uygun teslim teklifi, ret veya engel, malın güncel durumu ve istenen işlem açık bulunmalıdır. Satış tamamlandığında karar, satış belgeleri ve tevdi kaydı dosyaya eklenir. İşlemin hukuki sonucu ile fiziki stok hareketi aynı kayıtlarda izlenebilmelidir.

Sık sorulan sorular

Mal sahibi depodan malını almazsa mal depocuya mı kalır?

Hayır. Geri alınmama veya ücret borcu mülkiyeti kendiliğinden devretmez. Olağan ardiyede teslim borcu için TBK 575 ve 106–108; ücret alacağını güvenceye alan hapis hakkı için m.574 ve TMK 953 ayrı değerlendirilir.

Üç aylık ardiye faturası sözleşmenin bittiğini gösterir mi?

TBK 574’teki üç aylık ödeme dönemi, saklama süresinin otomatik bitişi değildir. Süre sözleşme ve gerçek değişikliklerinden belirlenir. Her mal partisinin giriş, saklama ve geri alma dönemi ayrıca kontrol edilmelidir.

Depocu sözleşme bitmeden malların alınmasını isteyebilir mi?

TBK 575, genel saklayanın öngörülemeyen sebebe dayalı erken iade yetkisi bulunduğunda bile ardiyecinin kararlaştırılan süre sonuna kadar korumasını düzenler. Başka sona erme veya gerçek imkansızlık iddiası kendi koşullarıyla ayrıca incelenir.

Mal sahibinin teslimi reddetmesi her zaman temerrüt müdür?

TBK 106 için gereği gibi iade teklifi ve haklı neden olmadan kabulden veya gerekli hazırlıktan kaçınma gerekir. Erken, eksik, farklı mala ilişkin veya sözleşmeye aykırı yerdeki teklif ayrıca değerlendirilir. Ret gerekçesi gerçek kayıtlarla karşılaştırılır.

Depocunun malı aynı rafta tutması tevdi sayılır mı?

Yalnız iç kayda teslim alınmadı yazılması TBK 107 tevdi işlemiyle aynı değildir. Kanuni yönteme uygun tevdi ve gerçek teslim kaydı gerekir. Ticari malların ardiyeye hakim kararı olmadan tevdi edilebilmesi bu ayrımı ortadan kaldırmaz.

Bozulabilir mal depocu tarafından hemen satılabilir mi?

TBK 108’in koşulları gösterilerek hakim izni istenir. Genel düzen ön ihtar, açık artırma ve bedelin tevdiidir. İkinci fıkradaki istisnalar hakim iznini kaldırmaz; aciliyet ve bozulabilirlik malın gerçek özellikleriyle belgelenmelidir.

Piyasa fiyatı varsa mahkemeye başvurmadan satış yapılır mı?

TBK 108 kapsamında hakim izni devam eder. Piyasa fiyatı açık artırma ve ön ihtar yönünden kanundaki farklı düzeni gündeme getirir. Malın niteliği, fiyat kaynağı ve kararın izin verdiği yöntem açıkça belirlenmelidir.

Satış bedelinden bütün ardiye alacağımı doğrudan kesebilir miyim?

TBK 108 satış bedelinin tevdiini düzenler. Kendi alacağını tahsil için hapis hakkının paraya çevrilmesi ayrı yoldur. Kesintinin hukuki dayanağı ve karar kapsamı gösterilmeden bütün bedelin depocunun hesabına geçirilmesi doğru değildir.

Lisanslı depodaki otuz günlük bildirim her depoya uygulanır mı?

Lisanslı tarım ürünleri deposunun özel kanuni rejimi, olağan TBK ardiyesine otomatik aktarılmaz. İşletmenin sıfatı ve sözleşmenin dayanağı belirlenmelidir. Genel saklamada kanunda bulunmayan sabit satış süresi oluşturulmamalıdır.

Satış izni kararı ardiye ücretini de kesinleştirir mi?

Tevdi veya satış izni, belirli malın korunması ve teslim engelinin giderilmesine ilişkin sınırlı işlemdir. Bütün ücret, hasar veya mülkiyet uyuşmazlığını aynı anda çözen genel alacak kararı değildir. Ayrı talepler kendi dayanak ve usulleriyle ileri sürülür.