Limanlarda Gemi Rotalama Sistemi ve Trafik Ayırım Düzeni: m.12 | 2026

Gemi rotalama sistemi, Limanlar Yönetmeliği m.12 uyarınca liman idari sahasında deniz trafiğini düzenlemek, seyir-can-mal-çevre emniyetini artırmak ve kaza riskini azaltmak amacıyla İdare tarafından IMO kuralları ve tavsiyeleri çerçevesinde oluşturulabilen zorunlu trafik düzenidir. Rotalama sistemi bulunan sahalarda gemilerin trafik ayırım düzenine giriş, çıkış, kesişme ve transit hareketleri belirlenen kurallara uygun yürütülür.

Kısa ve net cevap: Limanlar Yönetmeliği m.12’ye göre İdare gerekli gördüğü liman idari sahalarında gemi rotalama sistemi kurabilir. Bu sistem bulunan yerde kıyı tesisine yanaşacak, tesisten ayrılacak, demirlemeye gelecek veya kıyı tesisinden demir sahasına hareket edecek gemi ve deniz araçları; trafik ayırım düzenine giriş-çıkışlarını, düzeni keserek geçişlerini ve düzen dışında seyirlerini belirlenen rotalama kurallarına göre yapmak zorundadır. İzmit Körfezi, Çandarlı Körfezi, Nemrut Koyu, İzmir Körfezi ve İskenderun Körfezi için trafik ayırım düzeni Yönetmeliğin Ek-3 ve Ek-4’ünde gösterilir. Teknik sebeple düzeni terk etmek zorunda kalan gemi, ilgili Gemi Trafik Hizmetleri Merkezine veya liman başkanlığına bilgi vermelidir.

Gemi Rotalama Sisteminin Hukuki Dayanağı Nedir?

Limanlar Yönetmeliği m.12, gemi rotalama sisteminin doğrudan hukuki dayanağıdır. Madde 12/1, İdarenin gerekli gördüğü hallerde IMO’nun ilgili kuralları ve tavsiyeleri çerçevesinde liman idari sahasında deniz trafiğinin düzenlenmesine yönelik gemi rotalama sistemleri oluşturabileceğini düzenler. Amaç; seyir, can, mal ve çevre güvenliği ile emniyetini artırmak ve kaza riskini azaltmaktır.

Madde 12, Limanlar Yönetmeliği m.8’deki genel emniyet rejiminin özel uygulamasıdır. Madde 8 uyarınca liman idari sahasında seyreden gemi ve deniz araçları, kıyı tesisi ilgilileri ve diğer ilgililer liman başkanlığının seyir, can, mal ve çevre güvenliğine yönelik talimatlarına uymak zorundadır. Rotalama sistemi ise trafiğin önceden belirlenmiş yön ve geçiş kurallarıyla düzenlenmesini sağlar.

Bu nedenle rotalama sistemi yalnız harita üzerinde tavsiye niteliğinde bir çizgi değildir. Yönetmelik kapsamına giren gemiler, sistemin bulunduğu alanda belirlenen geçiş kurallarına uymak zorundadır. Kaptanın veya acentenin ticari programa göre daha kısa bir rota tercih etmesi, emredici trafik düzenini ortadan kaldırmaz.

Gemi Rotalama Sistemi Neden Kurulur?

Yoğun liman sahalarında aynı anda yanaşan, ayrılan, demirleyen, demir sahasından çıkan, transit geçen ve hizmet veren çok sayıda gemi bulunur. Rotalama sistemi bu hareketlerin birbiriyle kontrolsüz şekilde kesişmesini önlemek için kullanılır. Madde 12/1’in açık amacı kaza riskini azaltmaktır.

Sistem; yaklaşım rotaları, trafik ayırım şeritleri, karşıdan karşıya geçiş noktaları ve liman yaklaşımının diğer trafik unsurlarıyla birlikte değerlendirilmesini sağlar. Geminin tipi, boyutu, yükü, manevra kabiliyeti veya operasyon amacı rotalama sistemi içindeki fiili seyrini etkileyebilir; ancak hangi gemilerin sistemden muaf olduğu veya hangi yerel trafik kuralının uygulanacağı mevzuat ve yetkili makam düzenlemesine göre belirlenir.

Liman işletmesi, gemi acentesi ve taşıyan bakımından rotalama düzenine uyum ticari planlamanın da parçasıdır. ETA hesabı, kılavuz kaptan alma noktası, römorkör buluşması, rıhtım penceresi ve demirleme planı geminin trafik düzenindeki yasal hareketi dikkate alınarak yapılmalıdır.

Rotalama Sistemine Kimler Uymak Zorundadır?

Madde 12/2, sistem bulunan yerdeki kıyı tesislerine yanaşacak veya bu tesislerden ayrılacak; demirlemek üzere liman sahasına gelecek ya da kıyı tesislerinden demirleme sahalarına hareket edecek bütün gemi ve deniz araçlarının hareketlerini düzenler. Hüküm belirli bir GT eşiği koymaz; sistem kapsamındaki sahada hareket eden gemi ve deniz araçlarını işlevsel olarak tanımlar.

Madde 12/4 ise İzmit Körfezi, Çandarlı Körfezi, Nemrut Koyu, İzmir Körfezi ve İskenderun Körfezindeki trafik ayırım düzenleri bakımından özel hüküm içerir. Liman idari sahasında çalışan yerel trafik kapsamındaki gemiler ile liman başkanlığınca uygun görülen diğer gemi ve deniz araçları hariç, bütün gemi ve deniz araçları trafik ayırım düzenine uyarak seyir yapar.

Bu istisna, kaptanın kendi takdiriyle “yerel trafik sayılırım” demesine imkân vermez. Geminin yerel trafik kapsamında olup olmadığı ve liman başkanlığınca özel uygunluk verilip verilmediği resmi kayıt üzerinden belirlenmelidir.

Hangi Gemi Hareketleri Rotalama Kurallarına Tabidir?

Madde 12/2 üç temel hareketi sayar. Birincisi trafik ayırım düzenine girme veya bu düzenden ayrılmadır. Gemi, ana trafik şeridine katılırken veya şeritten kıyı tesisine yönelirken belirlenmiş katılma-ayrılma kurallarına uyar.

İkincisi, trafik ayırım düzenine girmeden seyir halinde devam etmektir. Rotalama sistemi yalnız şeride giren gemiyi değil, sistemin çevresinde ve liman sahasında seyrini sürdüren gemiyi de düzenler. Üçüncüsü ise trafik ayırım düzenini kesecek biçimde karşıdan karşıya geçiştir. Bu hareket, ana trafik akışını kestiği için emniyet bakımından özellikle önemlidir.

Bu üç hareketin ortak noktası, kaptanın rotayı tek başına ticari kolaylığa göre belirleyememesidir. Gemi rotalama sistemi ve bu çerçevede belirlenen geçiş kuralları uygulanır. Gemi Trafik Hizmetleri bulunan sahalarda VTS talimatları ve deniz trafik rehberi de operasyon planının parçası olarak takip edilir.

Yönetmelikte Trafik Ayırım Düzeni Bulunan Körfezler Hangileridir?

Madde 12/4, beş alanı açıkça sayar: İzmit Körfezi, Çandarlı Körfezi, Nemrut Koyu, İzmir Körfezi ve İskenderun Körfezi. Bu alanlarda uygulanacak trafik ayırım düzeninin koordinatları Yönetmeliğin Ek-3’ünde, haritaları Ek-4’ünde yer alır.

Koordinat ve haritaların mevzuat eki olması hukuken önemlidir. Kaptan ve operasyon ekibi yalnız ticari harita uygulamasına güvenmemeli; güncel resmi seyir yayınları, duyurular ve uygulanabilir trafik düzeniyle çalışmalıdır. Limanlar Yönetmeliği m.7 ayrıca liman idari sahalarını, demirleme sahalarını ve kılavuz kaptan alma-bırakma yerlerini gösteren haritaların İdarenin resmi internet sitesinde yayımlanacağını düzenler.

İskenderun Körfezi, Mersin merkezli deniz ticareti ve Doğu Akdeniz operasyonları bakımından özel önem taşır. Mersin’den İskenderun’a veya İskenderun’dan diğer limanlara hareket eden gemilerde trafik ayırım düzeninin seyir planına etkisi baştan hesaplanmalıdır.

Teknik Nedenle Trafik Ayırım Düzeninden Çıkılabilir mi?

Evet, ancak şartlıdır. Madde 12/5’e göre teknik nedenlerle seyir emniyeti açısından trafik ayırım düzenini terk etmek zorunda kalan gemiler, ilgili Gemi Trafik Hizmetleri Merkezine veya liman başkanlığına bilgi vermek kaydıyla trafik ayırım düzeninden çıkabilir.

Hüküm iki unsur arar: teknik neden ve seyir emniyeti açısından zorunluluk. Ticari zaman kazanmak, pilot beklememek veya rıhtım sırasına yetişmek teknik zorunluluk değildir. Makine, dümen, seyir cihazı veya geminin güvenli manevrasını etkileyen gerçek teknik durumlar somut kayıtlarla ortaya konulmalıdır.

İkinci unsur bildirimdir. Düzeni terk etmek zorunda kalan gemi ilgili GTH Merkezine veya liman başkanlığına bilgi vermelidir. VHF kayıtları, VTS iletişimi, jurnal kaydı, arıza raporu ve teknik servis kaydı uyuşmazlık halinde teknik zorunluluğu ve bildirimin zamanını ortaya koyar.

Deniz Trafik Rehberi Ne İşe Yarar?

Madde 12/3, liman idari sahasında deniz trafiğinin düzenlenmesi amacıyla İdarece deniz trafik rehberi yayımlanabileceğini düzenler. Rehber, Yönetmelikteki genel trafik ilkelerinin belirli sahadaki operasyonel uygulanmasını somutlaştırabilir.

Deniz trafik rehberi; raporlama noktaları, iletişim usulleri, VHF kanalları, trafik organizasyonu, bekleme veya geçiş prosedürleri gibi operasyonel ayrıntıları içerebilir. Ancak hangi rehberin hangi tarihte yürürlükte olduğu resmi kaynaktan kontrol edilmelidir. Eski acente dosyasındaki PDF’nin otomatik olarak güncel kabul edilmesi doğru değildir.

Gemi operasyon el kitabında ilgili saha için güncel rehbere bağlantı tutulması, kaptan ve acentenin aynı belgeyle çalışmasını sağlar. Değişiklik yayımlandığında eski sürüm arşivlenip yeni sürüm operasyon sistemine işlenmelidir.

Rotalama Kuralına Aykırılık Deniz Kazasında Neden Önemlidir?

Bir çatma, karaya oturma, tehlikeli yaklaşma veya başka deniz olayı meydana geldiğinde rotalama sistemi kayıtları olay kronolojisinin temel parçalarındandır. Geminin hangi trafik şeridinde bulunduğu, sisteme nereden girdiği, rotayı neden kestiği, VTS talimatı alıp almadığı ve teknik nedenle düzenden çıktıysa bildirim yapıp yapmadığı araştırılır.

Bu değerlendirme, Limanlar Yönetmeliği m.12’nin yanı sıra Denizde Çatışmayı Önleme kuralları ve olayın niteliğine göre diğer ulusal/uluslararası düzenlemelerle birlikte yapılır. Limanlar Yönetmeliği m.8/6 da liman idari sahasındaki gemilerin Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğüne ve Uluslararası İşaretler Koduna uygun hareket etmesini zorunlu kılar.

Rotalama ihlali tek başına her zararın otomatik sebebi olarak kabul edilemez; olayın teknik ve hukuki nedenselliği ayrıca incelenir. Buna karşılık mevzuata aykırı rota, idari inceleme ve özel hukuk sorumluluk tartışmasında güçlü bir veri oluşturur. Bu nedenle AIS ve VDR gibi seyir kayıtlarının korunması gecikmeden sağlanmalıdır.

Gemi Acentesi ve Kaptan İçin Uygulama Adımları

Birinci adım, hedef liman idari sahasında rotalama veya trafik ayırım düzeni bulunup bulunmadığını kontrol etmektir. İkinci adım, güncel resmi harita ve trafik rehberini seyir planına işlemektir. Üçüncü adım, kılavuz kaptan ve römorkör buluşma planını rotalama sistemiyle uyumlu hale getirmektir. Dördüncü adım, VTS/GTH iletişim gerekliliklerini kaptan-acente arasında teyit etmektir.

Beşinci adım, teknik arıza veya olağanüstü manevra ihtimali halinde bildirim kanalını önceden belirlemektir. Altıncı adım ise operasyon sonunda AIS izi, VHF/VTS kayıtları, jurnal, pilot kartı ve ilgili talimatları dosyalamaktır. Böylece sonradan meydana gelen gecikme veya kaza tartışmasında yalnız taraf beyanına bağımlı kalınmaz.

Mersin ve Doğu Akdeniz Operasyonları Bakımından Değerlendirme

Mersin Limanı yoğun uluslararası ve kabotaj trafiğine sahip olduğu için geliş bildirimi, ordino, kılavuzluk ve rotalama planının birlikte ele alınması gerekir. Mersin’den İskenderun Körfezi’ne devam eden veya İskenderun Körfezindeki tesisten Mersin’e gelen gemiler bakımından m.12/4’te açıkça sayılan İskenderun Körfezi trafik ayırım düzeni sefer planına doğrudan etki eder.

Gemi liman sahasına yaklaşırken m.9’daki geliş bildirimi ve m.10’daki ordino işlemleri tamamlanmış olsa bile seyir m.12 kurallarına aykırı yürütülemez. Aynı şekilde kılavuz kaptan alınması da gemiyi rotalama kurallarından muaf kılmaz; kılavuzluk ve kaptanlık sorumlulukları kendi mevzuatı içinde devam eder.

Yük hasarı veya liman operasyonu uyuşmazlığı bakımından ise deniz taşımacılığında yük hasarı ve Mersin liman işletmesi sorumluluğu içerikleri farklı hukuki aşamaları ele alır.

Rotalama Uyuşmazlığında Hangi Deliller Saklanmalıdır?

AIS ham verisi, VDR kayıtları, ECDIS rota planı ve değişiklikleri, kağıt harita kullanılmışsa işaretlemeler, kaptan jurnali, makine jurnali, VHF/VTS haberleşme kayıtları, pilot kartı, kılavuz kaptan kayıtları, meteorolojik raporlar ve teknik arıza belgeleri birlikte değerlendirilmelidir.

Teknik zorunluluk nedeniyle trafik ayırım düzeninden çıkılmışsa arıza başlangıç saati, rotadan ayrılma zamanı ve GTH/liman başkanlığına yapılan bildirim arasındaki zaman çizelgesi kurulmalıdır. Rotalama sistemine giriş veya çıkışta başka gemiyle tehlikeli yaklaşma varsa karşı geminin AIS verisi ve mümkünse VDR kayıtlarının korunması da önemlidir.

Deniz olayının liman başkanlığına bildirilmesi gereken durumlarda m.24 kapsamındaki bildirim yükümlülüğü ayrıca gündeme gelir. Rotalama dosyası yalnız m.12 ile sınırlı tutulmamalı; olay sonrası zorunlu bildirimler ve idari inceleme kayıtları birlikte korunmalıdır.

Gemi Rotalama Sistemi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Resmî Kaynaklar

• Limanlar Yönetmeliği – Mevzuat Bilgi Sistemi
• Denizcilik Genel Müdürlüğü
• Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü – Yönetmelikler