Gemiadamı İade Hakkını Ne Zaman Kaybeder? Deniz İş Kanunu m.25 | 2026
Deniz İş Kanunu m.25 hangi hakkı sınırlar?
854 sayılı Deniz İş Kanunu, gemiadamının hizmet ilişkisinin yabancı ülkede veya Türkiye’de sona ermesi hâlinde yalnız ücret ve tazminat haklarını değil, belirli şartlarda geri gönderilme hakkını da ayrıca düzenler. Kanunun 21, 22 ve 23. maddeleri işverenin iade borcunun hangi durumda ve nereye yapılacağını belirler. Madde 25 ise bu borcun hangi durumlarda artık ileri sürülemeyeceğini düzenleyen özel hükümdür.
Maddenin yapısı iki ayrı hukuki ihtimale dayanır. İlk cümle, yabancı ülkede işine son verilen ya da hizmet akdi orada sona eren gemiadamının aynı ülkede başka bir işverenle hizmet akdi yapması hâlini düzenler. İkinci cümle ise m.21, 22 ve 23 kapsamındaki iade hakkının belirli sürede istenmemesinin sonucunu düzenler. Bu iki hâl birbirinden bağımsızdır. Somut olayda önce hangi ihtimalin gerçekleştiği, ardından bunun iade borcuna etkisi tespit edilmelidir.
İade borcunun kapsamını ayrıntılı ele alan yurt dışında işten çıkarılan gemiadamının dönüş masrafları, yabancı gemiadamının iadesi ve Türkiye’de sona eren sözleşmede bağlama limanına iade rehberleri m.25 okunurken birlikte değerlendirilmelidir.
Yabancı ülkede başka işverenle sözleşme yapılırsa eski işverenin iade borcu devam eder mi?
Hayır. Deniz İş Kanunu m.25’in ilk cümlesi bu konuda açık bir sonuç kurar. Yabancı bir memlekette işine son verilen veya hizmet akdi yabancı bir memlekette sona eren gemiadamı, o ülkede başka bir işverenle hizmet akdi yaparsa eski işveren veya eski işveren vekilinin gemiadamını yurda iade zorunluluğu kalkar.
Kanun yeni işin denizcilikle ilgili olmasını şart koşmaz. Madde metninde yeni işin denizcilik işleriyle ilgili olsun veya olmasın başka bir işverenle kurulabileceği açıkça belirtilmiştir. Bu nedenle gemiadamının limandaki başka bir gemide, tersanede, depoda, lojistik işletmesinde veya denizcilik dışındaki başka bir sektörde yeni hizmet akdi yapması bakımından m.25’in sonucu değişmez. Belirleyici unsur, yabancı ülkede yeni bir işverenle hizmet akdinin kurulmuş olmasıdır.
Buradaki hukuki sonuç, eski işverenin geri gönderme masrafına ilişkin borcunun kanun gereği sona ermesidir. Bu sonuç, önceki hizmet ilişkisinden doğan ücret, fazla çalışma, yıllık izin, kıdem tazminatı veya başka işçilik alacaklarının ortadan kalkması anlamına gelmez. Madde 25 yalnızca iade zorunluluğunu düzenler. Önceki iş ilişkisine ait para alacakları kendi hukuki dayanaklarına göre ayrıca talep edilir.
Yeni hizmet akdinin kurulup kurulmadığı neden önemlidir?
Madde 25’in ilk cümlesi yalnızca gemiadamının yabancı ülkede kalmasına veya iş aramasına değil, başka bir işverenle hizmet akdi yapmasına hukuki sonuç bağlar. Bu nedenle gemiadamının yalnızca başka bir işverenle görüşmesi, işe başlama ihtimalini konuşması veya geçici olarak konaklamaya devam etmesi tek başına m.25 sonucunu doğurmaz. Esas olan yeni bir hizmet ilişkisinin kurulmuş olmasıdır.
İspat bakımından yazılı sözleşme, işe giriş kaydı, ücret ödemesi, yabancı ülke sosyal güvenlik veya çalışma izni kaydı, gemi personel kayıtları ve taraf yazışmaları önem taşır. İade borcunun kalktığını ileri süren tarafın, dayandığı yeni hizmet ilişkisini somut belgeyle ortaya koyması uyuşmazlığın doğru değerlendirilmesini sağlar.
Yeni sözleşmenin yazılı olması şart mı?
Deniz İş Kanunu m.25, başka bir işverenle “hizmet akdi” yapılmasına sonuç bağlar. Yeni ilişkinin hukuken hizmet akdi niteliğinde kurulmuş olması gerekir. Yeni çalışma Deniz İş Kanunu kapsamındaki bir gemide ise m.5’teki yazılı sözleşme düzeni ayrıca önem kazanır. Denizcilik dışındaki yeni iş ilişkisinde ise uygulanacak hukukun şekil kuralları dikkate alınır.
Uyuşmazlık bakımından şekilden çok, gerçek bir hizmet ilişkisinin kurulup kurulmadığı ve bunun hangi tarihte başladığı belirleyicidir. Çünkü iade borcunun m.25 uyarınca kalktığı ileri sürülüyorsa yeni hizmet akdinin tarihi ile önceki hizmet akdinin sona erme tarihi arasındaki kronoloji açık biçimde gösterilmelidir.
Gemiadamı bir hafta içinde iade istemezse ne olur?
Madde 25’in ikinci bölümü, m.21, 22 ve 23 kapsamındaki gemiadamı bakımından özel bir süre kuralı getirir. Gemiadamı, işine son verilmesi veya hizmet akdinin sona ermesi gününden başlayarak bir hafta içinde yurda iade edilmeyi istemezse işveren veya işveren vekili iade ile zorunlu tutulamaz.
Bu düzenleme nedeniyle iade hakkının belirsiz süre boyunca bekletilmesi mümkün değildir. Kanun, iade hakkının kullanılmasını açık bir zaman dilimine bağlamıştır. Bir haftalık sürenin geçirilmesi, işverenin m.21–23 kapsamındaki geri gönderme borcunun devam ettiği iddiasını ortadan kaldırır. Bu nedenle gemiadamının iade talebini sözlü bırakmaması ve tarihi ispatlanabilir biçimde bildirmesi gerekir.
Bir haftalık süre, işverenin karşılaması gereken yol, iaşe ve diğer zorunlu masrafların tutarının hesaplanmasından farklıdır. Önce iade hakkının süresinde kullanılıp kullanılmadığı belirlenir; daha sonra uygulanacak maddeye göre iadenin yeri ve karşılanacak giderler değerlendirilir.
Bir haftalık süre hangi gün başlar?
Genel kural, işine son verilmesi veya hizmet akdinin sona erdiği gündür. Madde 25 bu başlangıcı doğrudan kanun metninde belirtir. Bu nedenle süreyi hesaplarken geminin limana dönüş tarihi, ücretin ödendiği gün veya gemiadamının Türkiye’ye fiilen döndüğü gün değil, kanunun gösterdiği sona erme olayı esas alınır.
Somut dosyada sona erme tarihini gösteren hizmet akdi, fesih bildirimi, gemi jurnal ve personel kayıtları, liman giriş-çıkış kayıtları ve taraf yazışmaları birlikte incelenmelidir. Özellikle yabancı limanda fesih yapılmışsa tarih konusunda farklı kayıtların bulunması mümkündür. Süre hesabı yapılmadan önce hangi işlemin gerçekten hizmet akdini sona erdirdiği netleştirilmelidir.
Tutukluluk, hapis veya gemide çalışmaktan men hâlinde süre nasıl işler?
Madde 25, genel süre kuralına önemli bir istisna getirir. Kanunun 14. maddesinin I numaralı bendinin (b) alt bendinde gemiadamının gemide hizmet görmesinin tutukluluk, hapis veya gemide çalışmaktan menolunması gibi sebeplerle imkânsız hâle gelmesi düzenlenmiştir. Madde 25, bu sebepler gemiadamına yüklenemeyecek nedenlerle doğmuşsa veya gemiadamı için hastalık ve benzeri zorunlu sebepler ortaya çıkmışsa bir haftalık sürenin engellerin kalktığı günden itibaren başlayacağını düzenler.
Bu hükmün iki önemli unsuru vardır. İlk olarak, m.14/I-b’deki durum gemiadamına yüklenemeyecek bir sebebe dayanmalıdır. İkinci olarak, hastalık veya benzeri zorunlu bir sebep de süre başlangıcını erteleyebilir. Böyle bir engel varsa hizmet akdinin sona erdiği gün tek başına esas alınmaz; kanunun gösterdiği şekilde engelin ortadan kalktığı gün başlangıç kabul edilir.
Bu nedenle gemiadamı sağlık raporu, resmi gözaltı veya tutukluluk kayıtları, gemide çalışmaya engel idari karar veya benzeri belgeleri saklamalıdır. İşveren de süre itirazında bulunacaksa engelin niteliğini ve ne zaman kalktığını dosya üzerinden incelemelidir. Madde 25’in bu istisnası, soyut bir mazerete değil, somut ve ispatlanabilir bir zorunlu duruma dayanır.
Madde 21 ile madde 25 arasındaki ilişki nedir?
Madde 21, hizmet akdinin kanundaki belirli hâllerde yurt dışında sona ermesi durumunda, sözleşmede başka hüküm yoksa işverenin gemiadamını bağlama limanına iade etmek ve iade süresince uygun yol, iaşe ve sair zorunlu masraflarını karşılamak veya ödemek zorunda olduğunu düzenler. Madde 25 ise bu iade hakkının sonradan hangi sebeple kaybedileceğini belirler.
Dolayısıyla m.21’deki koşulların varlığı tek başına süresiz bir talep hakkı vermez. Gemiadamı yabancı ülkede başka işverenle hizmet akdi kurarsa veya m.25’teki bir haftalık süre içinde iade istemezse eski işverenin iade borcu sona erer. İşverenin m.21 yükümlülüğünü hiç yerine getirmemesi hâlinde doğabilecek ayrıca tazminat boyutu için Deniz İş Kanunu m.24 kapsamındaki 15 günlük ücret tazminatı rehberi incelenebilir.
Yabancı gemiadamında madde 22 ile madde 25 nasıl birlikte uygulanır?
Madde 22, yabancı gemiadamıyla yapılan hizmet akdinde başka hüküm yoksa işverenin yabancı gemiadamını ikametgâhının bulunduğu mahal limanına iade etmek zorunda olduğunu düzenler. Madde 25’in bir haftalık talep kuralı m.22 kapsamındaki bu iade borcuna da açıkça uygulanır.
Bu nedenle yabancı gemiadamının milliyeti tek başına m.25’in süre düzenlemesini ortadan kaldırmaz. Önce m.22’deki iade yeri belirlenir; sonra m.25 bakımından talebin süresinde yapılıp yapılmadığı denetlenir. Yeni bir işverenle hizmet akdi kurulması hâlinde de m.25’in ilk cümlesindeki sonuç ayrıca gündeme gelir.
Türkiye’de sona eren hizmet akdinde madde 23 ile bağlantı nedir?
Madde 23, hizmet akdinin herhangi bir Türk limanında sona erdiği kanuni hâllerde, sözleşmede başka hüküm yoksa gemiadamının m.21’deki ölçüler içinde bağlama limanına iadesini düzenler. Madde 25 bu durum için de bir haftalık isteme süresini öngörür. Böylece yabancı ülkede sona erme ile Türk limanında sona erme bakımından iade yerleri farklı olsa da hakkın süresinde ileri sürülmesi ortak bir şarttır.
Madde 23’ün kendi uygulanma şartları ayrıca incelenmelidir. Dosyada önce iade hakkının dayandığı asıl hüküm belirlenmeli, ardından m.25’teki süre ve hakkı ortadan kaldıran sebepler değerlendirilmelidir.
İade talebi hangi şekilde yapılmalıdır?
Deniz İş Kanunu m.47, bu Kanuna göre yapılacak bildirimlerin ilgiliye yazılı olarak ve imza karşılığında yapılmasını öngörür. Bildirim yapılan kişi imzalamazsa durum o yerde tutanakla tespit edilir; bunun dışındaki bildirimlerde 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümleri uygulanır. Bu nedenle m.25’teki bir haftalık iade talebi de yalnız sözlü bırakılmamalı; m.47’deki yazılı bildirim düzenine uygun yapılmalıdır.
Talepte 854 sayılı Kanun m.21, 22 veya 23 kapsamındaki iade hakkının kullanıldığı, hangi yere iade istendiği ve işverenin yol, iaşe ve sair zorunlu masrafları karşılamasının talep edildiği açıkça belirtilmelidir. İmza karşılığı teslim, usulüne uygun tebligat ve bildirimin tarihini gösteren kayıtlar, bir haftalık sürenin kullanıldığını ispat bakımından saklanmalıdır.
İşveren hangi belgeleri saklamalıdır?
- Hizmet akdinin başlangıç ve sona erme tarihini gösteren sözleşme ve fesih belgeleri.
- Geminin bağlama limanı ve gemiadamının ikametgâhına ilişkin kayıtlar.
- Gemiadamının iade talebi veya talepte bulunmadığını gösteren tarihli yazışmalar.
- Ulaşım bileti, iaşe, konaklama ve diğer zorunlu gider belgeleri.
- Gemiadamının yabancı ülkede başka bir işverenle yeni hizmet ilişkisi kurduğunu gösteren hukuka uygun kayıtlar.
- Varsa hastalık, tutukluluk veya gemide çalışmaya engel resmi duruma ilişkin belgeler.
Bu kayıtlar yalnız iade hakkı bakımından değil, hizmet ilişkisinin sona erme biçimi ile ücret ve tazminat uyuşmazlıklarında da önem taşır. İşveren, gemiadamının önceki alacaklarını m.25 kapsamındaki iade hakkının kaybıyla birbirine karıştırmamalıdır.
Gemiadamı hangi belgeleri saklamalıdır?
Gemiadamı hizmet akdinin bir örneğini, fesih bildirimini, pasaport ve seyahat kayıtlarını, iade talebinin gönderildiğini gösteren kayıtları, bilet, iaşe ve konaklama giderlerini ve zorunlu engel varsa bu engeli ispatlayan resmi belgeleri saklamalıdır. Yeni işverenle sözleşme kurulmuşsa bunun tarihi de önemlidir; çünkü m.25’in ilk cümlesindeki sonuç bu olguya bağlıdır.
Gemiadamının ücret, fazla çalışma ve diğer işçilik alacakları bakımından bordro, banka hareketleri, vardiya çizelgeleri ve çalışma kayıtları ayrı dosyada tutulmalıdır. Mersin ve liman uygulaması bakımından ücret ve fazla çalışma başlıkları için Mersin gemiadamı ücret, fazla çalışma ve izin alacağı rehberi ile Mersin liman vardiyası ve fazla mesai rehberi kullanılabilir.
İade hakkının kaybı kıdem tazminatını da ortadan kaldırır mı?
Hayır. Madde 25’in düzenlediği hukuki sonuç iade zorunluluğudur. Kıdem tazminatı, ücret, fazla çalışma, yıllık izin veya başka bir işçilik alacağının doğup doğmadığı ilgili hükümlere göre ayrı ayrı incelenir. İade talebinin süresinde yapılmamış olması, farklı hukuki sebebe dayanan para alacaklarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Aynı şekilde işveren de m.25’e dayanırken önceki dönem ücret borcunu “iade hakkı düştü” gerekçesiyle ödemekten kaçınamaz. Her talep kendi kanuni dayanağı ve süresi çerçevesinde değerlendirilmelidir.
İşveren için uygulama kontrol listesi
- Hizmet akdinin nerede ve hangi tarihte sona erdiğini belirleyin.
- Olayın m.21, m.22 veya m.23 kapsamına girip girmediğini tespit edin.
- Gemiadamının bir hafta içinde iade talebi yapıp yapmadığını tarihli belgelerden kontrol edin.
- m.14/I-b veya hastalık gibi süre başlangıcını erteleyen bir engel bulunup bulunmadığını inceleyin.
- Yabancı ülkede başka işverenle yeni hizmet akdi kurulmuşsa tarih ve belgeyi doğrulayın.
- İade borcu devam ediyorsa yol, iaşe ve diğer zorunlu masrafları ilgili madde kapsamında karşılayın.
- İade hakkını ücret ve tazminat alacaklarından ayrı takip edin.
Gemiadamı için uygulama kontrol listesi
- Sözleşmenin sona erdiği günü yazılı belgeden tespit edin.
- İade hakkını kullanacaksanız kanundaki bir haftalık süreyi bekletmeden yazılı talep gönderin.
- Talebin işverene ulaştığını gösteren kayıtları saklayın.
- Hastalık veya resmi engel varsa başlangıç ve bitiş tarihini gösteren belge alın.
- Yeni bir işverenle sözleşme kurmadan önce eski işverene karşı iade hakkına etkisini dikkate alın.
- Yol, iaşe ve zorunlu giderlerin belgelerini koruyun.
- Ücret ve diğer işçilik alacaklarını iade hakkından ayrı hesaplayın.
Resmî kaynaklar
854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun güncel metni için T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 854 Sayılı Deniz İş Kanunu PDF’i kullanılabilir. Bakanlığın uygulamaya ilişkin açıklamaları Deniz İş Kanunu Sıkça Sorulan Sorular sayfasında yer alır.
Sık Sorulan Sorular
Yurt dışında işten çıkarılan gemiadamı başka gemide işe girerse eski işveren dönüş biletini öder mi?
Gemiadamı yabancı ülkede başka bir işverenle hizmet akdi yapmışsa m.25 gereği eski işveren veya işveren vekilinin yurda iade zorunluluğu kalkar.
Yeni iş mutlaka denizcilik işi mi olmalı?
Hayır. Madde 25, yeni hizmet akdinin denizcilikle ilgili olsun veya olmasın sonucu değiştirmediğini açıkça düzenler.
İade talebi için süre kaç gündür?
m.21, 22 ve 23 kapsamındaki gemiadamı, işine son verilmesi veya hizmet akdinin sona erdiği günden başlayarak bir hafta içinde iade edilmeyi istemelidir.
Bir haftalık süre hastalık sırasında da işler mi?
Kanunun m.25’te saydığı hastalık veya benzeri zorunlu engel varsa süre, engelin kalktığı günden başlar.
Tutukluluk varsa süre her durumda sona erme gününde mi başlar?
Hayır. m.25, m.14/I-b’deki sebebin gemiadamına yüklenemeyecek nedenlerle doğmuş olması hâlinde engelin kalktığı günü esas alan özel kural getirir.
İade talebi sözlü yapılabilir mi?
Madde 25 özel bir şekil yazmasa da bir haftalık sürenin ve talep içeriğinin ispatı için tarihli yazılı bildirim yapılması gerekir.
İade hakkı kaybedilirse ücret alacağı da kaybolur mu?
Hayır. m.25 iade borcunu düzenler. Ücret ve diğer işçilik alacakları kendi kanuni hükümlerine göre ayrıca değerlendirilir.
Türkiye’de işten çıkarılan gemiadamına da m.25 uygulanır mı?
Evet. Madde 25, m.23 kapsamındaki Türkiye’de bağlama limanına iade hakkının da bir hafta içinde istenmesini öngörür.
İşveren iade yükümlülüğünü yerine getirmezse ayrıca tazminat doğar mı?
m.24’te, m.21 ve 23 kapsamındaki iade zorunluluğuna uyulmaması hâlinde yol, iaşe ve sair masraflara ek olarak 15 günlük ücret tutarında tazminat düzenlenmiştir. Somut olayda önce m.25 nedeniyle iade borcunun devam edip etmediği belirlenir.
Yeni iş sözleşmesinin tarihi neden önemlidir?
Çünkü m.25’in ilk cümlesindeki iade borcunun kalkması, yabancı ülkede başka işverenle hizmet akdinin kurulmasına bağlanmıştır. Tarih, iade borcunun hangi aşamada sona erdiğini gösterir.
Yazar: Avukat Halil BAKIRCI — Güncelleme: 17.09.2026.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
