Hammadde Üretiminde Zaruri Olarak Çıkan Başka Maden Kime Ait? | Maden Yönetmeliği m.65 (2026)
Maden Yönetmeliği m.65’te zaruri olarak üretilen başka maden ne demektir?
Hammadde üretim izin sahasında esas amaç, izin belgesinde belirtilen yapı ve inşaat hammaddesini kamu yatırımı için üretmektir. Jeolojik yapı nedeniyle kazı sırasında izin konusu hammaddeden farklı bir madenle karşılaşılması mümkündür. Ancak m.65 her tesadüfi buluntuyu serbest üretime dönüştürmez. Düzenleme, izin konusu hammaddenin çıkarılması için teknik olarak zorunlu olan kazı sırasında başka madenin kaçınılmaz biçimde çıkarılması hâlini kapsar.
Zarurilik teknik bir olgudur. Başka madenin ekonomik değeri yüksek olduğu için kazı planının o madene yöneltilmesi zaruri üretim değildir. Ocak aynası, basamak ilerlemesi, jeolojik kesit, proje ve üretim yöntemi, başka madenin gerçekten izin konusu hammaddeye ulaşmak için çıkarılmasının zorunlu olup olmadığını göstermelidir. Bu nedenle m.65, hammadde üretim iznini başka madenleri arama veya işletme aracına dönüştüren bir hüküm olarak yorumlanamaz.
Başka maden çıkarsa MAPEG’e bildirim zorunlu mudur?
Evet. Zaruri olarak başka maden üretildiğinde durum Genel Müdürlüğe bildirilmelidir. Bildirim, üretim tamamlandıktan sonra yalnızca yıllık raporda belirtilen şekli bir kayıt değildir. Başka madenin türü, yaklaşık miktarı, bulunduğu koordinatlar, üretimin neden zorunlu olduğu ve malzemenin nasıl muhafaza edildiği teknik olarak ortaya konulmalıdır. MAPEG’in değerlendirmesi alınmadan bu maden üzerinde satış veya başka kullanım işlemi yapılamaz.
Bildirim dosyasının güncel imalat haritası, fotoğraf, jeolojik gözlem, ölçüm ve stok bilgisiyle desteklenmesi gerekir. Başka madenin miktarı daha sonra değişiyorsa kayıtlar güncellenmelidir. Özellikle değerli veya ruhsata konu bir madenin hammadde stokuyla karıştırılması denetimi zorlaştırır. Ayrı stoklama, hem miktar tespitini hem de kime teslim edileceğinin belirlenmesini sağlar.
Başka maden için geçerli ruhsat yoksa ne yapılır?
Zaruri olarak çıkarılan başka madenin bulunduğu alan üzerinde o madene ilişkin geçerli bir ruhsat yoksa, izin sahibi bu madeni kendiliğinden serbest piyasaya satamaz. M.65, kullanımın MAPEG iznine bağlı olduğu özel bir model kurar. Genel Müdürlükçe uygun görülmesi hâlinde zaruri üretilen maden aynı kamu yatırımında değerlendirilebilir. Kullanım amacı yine kamu yatırımıyla sınırlıdır.
Aynı kamu yatırımında teknik olarak kullanılmayan veya kullanılmasına izin verilmeyen başka maden bakımından Yönetmelikteki idari değerlendirme uygulanır. Bu madenin sahada kontrolsüz bırakılması, yüklenici tarafından alınması veya izin sahibince ticarete konu edilmesi mümkün değildir. İdari makamın satış veya diğer değerlendirme usulüne ilişkin kararı beklenmeli, stok ve miktar kayıtları korunmalıdır.
Alan başka bir maden ruhsatıyla çakışıyorsa hangi kural uygulanır?
Hammadde üretim izin sahası geçerli bir maden ruhsatıyla çakışıyor ve zaruri olarak üretilen madde o ruhsatın konusuysa, m.65 ruhsat sahibinin maden üzerindeki hakkını korur. Hammadde izin sahibi kamu yatırımı gerekçesiyle bu madeni kendi malı gibi değerlendiremez. Yönetmeliğin öngördüğü teslim sistemi uygulanır.
Bu sonuç m.63’teki haklar dengesiyle uyumludur. M.63 çakışan sahada ruhsat sahibinin izin faaliyetini engellememesini, izin sahibinin de ruhsat sahibinin rezervine zarar vermemesini düzenler. M.65 ise zorunlu kazı nedeniyle ruhsata konu maden fiilen çıkarıldığında o madenin nasıl hukuken ayrıştırılacağını belirler.
Ruhsat sahibine bedelsiz teslim nasıl yapılmalıdır?
Zaruri üretimin ruhsat sahibine bedelsiz teslimi, kayıt dışı bir elden çıkarma işlemi değildir. Madenin türü, miktarı, stoklandığı yer, üretim tarihi ve teslim zamanı tutanağa bağlanmalıdır. Tartım veya hacimden tonaja dönüşüm yöntemi açık olmalı; gerekiyorsa numune ve analiz sonuçları dosyada saklanmalıdır. Teslim alan ruhsat sahibinin yetkili temsilcisi belirlenmeli ve teslim belgesi imzalanmalıdır.
Bedelsiz teslim kuralı, ruhsat sahibinin hammadde üretim faaliyetine fiilen müdahale etme hakkı vermez. Ruhsat sahibi zaruri üretilen kendi madenini teslim alır; hammadde izin sahibinin üretim planını tek taraflı yönetemez. Teslimin zamanı ve saha güvenliği, kamu yatırımını gereksiz biçimde aksatmayacak ve stok karışıklığı yaratmayacak şekilde organize edilmelidir.
Ruhsat sahibi teslim almaktan kaçınırsa ne yapılmalıdır?
Ruhsat sahibinin teslim almaması hâlinde izin sahibi madeni kendiliğinden satamaz. Teslim teklifinin yazılı ve ispatlanabilir olması, stok miktarının korunması ve durumun MAPEG’e bildirilmesi gerekir. İdarenin talimatı doğrultusunda hareket edilmeden stok üzerinde tasarruf edilmemelidir. Teslimden kaçınmanın belgelenmesi, daha sonra ortaya çıkacak miktar veya sorumluluk uyuşmazlığını önler.
Stokun korunması fiziksel güvenlik tedbirlerini de içerir. Değerli maden söz konusuysa karışma, kayıp veya üçüncü kişi müdahalesini önleyen ayrı stok alanı oluşturulmalı; stok hareketleri ölçülmelidir. İzin sahibi, teslim yükümlülüğünü yerine getirebilmek için madenin izlenebilirliğini korumak zorundadır.
Zaruri üretilen başka maden aynı kamu yatırımında kullanılabilir mi?
Ruhsatsız alanda çıkan başka maden için kullanım ancak MAPEG’in uygun değerlendirmesiyle mümkündür. Teknik olarak kamu yatırımında kullanılabilir olması tek başına yeterli değildir. Malzemenin niteliği, projenin ihtiyacı ve üretimin zaruri olduğuna ilişkin kayıtlar idareye sunulmalıdır. İzin alınmadan yapılan kullanım, m.64’teki amaç dışı kullanım ve izinsiz üretim hükümleriyle birlikte değerlendirilebilir.
Alan ruhsatlıysa ve çıkarılan maden ruhsat sahibinin hakkına konuysa, aynı kamu yatırımında kullanma düşüncesi bedelsiz teslim kuralını ortadan kaldırmaz. Ruhsat sahibiyle özel anlaşma yapılması da MAPEG’in idari rejimini değiştirmez. Önce m.65’in zorunlu teslim ve bildirim hükümleri uygulanmalıdır.
Başka madenin miktarı nasıl belirlenir?
Miktar tespiti saha koşullarına göre kantar, hacim ölçümü, yoğunluk hesabı, topoğrafik ölçüm ve stok ölçümü gibi doğrulanabilir teknik yöntemlerle yapılmalıdır. İmalat haritasında başka madenin çıktığı bölüm gösterilmeli, üretim tarihleri kayıt altına alınmalıdır. Sevkiyat yapılmışsa her hareketin sevk belgesi ve teslim kaydı bulunmalıdır.
Miktarın düşük gösterilmesi veya başka madenin hammadde stokuna karıştırılması ciddi denetim riski yaratır. Maden mevzuatında beyanların doğruluğu esastır; yanlış veya yanıltıcı beyanlar ayrıca yaptırıma tabidir. Bu nedenle teknik personel ile idari kayıt birimi aynı üretim rakamını kullanmalıdır.
Analiz yapılması gerekir mi?
Başka madenin türünün gözle kesin belirlenemediği durumda teknik analiz gerekir. Numune alma zinciri kayıt altına alınmalı, analiz için yetkili veya uygun laboratuvar kullanılmalı ve sonuçlar MAPEG bildirimine eklenmelidir. Madenin ekonomik niteliği, ruhsat grubuyla ilişkisi ve teslim gerekliliği doğru sınıflandırmaya bağlıdır.
Analiz sonucu izin konusu hammaddeden farklı bir maden bulunduğunu gösteriyorsa, üretim planı bu veriye göre gözden geçirilmelidir. Bundan sonraki kazının gerçekten zaruri olup olmadığı ayrıca değerlendirilir. Yeni madenin hedef alınarak üretimin sürdürülmesi m.65 koruması altında değildir.
MAPEG denetiminde hangi hususlar kontrol edilir?
Denetimde başka madenin bulunduğu koordinatlar, jeolojik durum, imalat haritası, üretim yöntemi, stok miktarı, bildirim tarihi, teslim kayıtları ve kullanım şekli incelenir. Ruhsatlı alanla çakışma varsa ruhsat sicili ve ruhsat sahibine yapılan bildirimler de önem taşır. M.62 kapsamındaki denetim bu kayıtların doğruluğunu yerinde test edebilir.
İzin sahibi, başka maden üretiminin zaruri olduğunu teknik olarak açıklayamazsa faaliyet, hammadde izni kapsamı dışındaki madencilik olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle m.65’e dayanmanın ön koşulu üretim zorunluluğunun proje ve jeolojiyle ispatıdır. Ekonomik değer veya iş kolaylığı zarurilik yerine geçmez.
Uygulamada yapılmaması gereken hatalar
- Başka madeni MAPEG’e bildirmeden üretmeye devam etmek.
- Farklı madeni hammadde stokuyla karıştırmak.
- Ruhsat sahibine ait madeni satmak veya kamu projesinde kullanmak.
- Zarurilik koşulunu teknik raporla göstermemek.
- Miktarı kantar veya ölçüm kaydı olmadan tahmini yazmak.
- Ruhsat sahibine teslim teklifini belgesiz yapmak.
- Başka madenin çıktığı bölümde üretim planını yeniden değerlendirmemek.
- M.65’i bağımsız bir arama veya işletme hakkı gibi kullanmak.
Sık Sorulan Sorular
1. Hammadde ocağında altın veya başka maden çıkarsa izin sahibinin olur mu?
Hayır. Hammadde üretim izni çıkan her maden üzerinde mülkiyet veya işletme hakkı vermez.
2. Başka maden çıkınca üretim gizlenebilir mi?
Hayır. Durum MAPEG’e bildirilmelidir.
3. Başka maden aynı kamu projesinde kullanılabilir mi?
Ruhsatsız alanda ve MAPEG’in uygun değerlendirmesiyle kullanılabilir; kendiliğinden kullanım hakkı yoktur.
4. Alan ruhsatlıysa başka maden kime teslim edilir?
Ruhsata konu zaruri üretilen maden, Yönetmelik uyarınca ruhsat sahibine bedelsiz teslim edilir.
5. Ruhsat sahibi üretimi yönetebilir mi?
Hayır. Bedelsiz teslim hakkı hammadde üretim faaliyetini yönetme yetkisi vermez.
6. Teslim için tutanak gerekir mi?
Miktar, tarih ve tarafları gösteren yazılı teslim kaydı hukuki ve teknik ispat için gereklidir.
7. Ruhsat sahibi madeni teslim almazsa satılabilir mi?
Hayır. Durum MAPEG’e bildirilerek idarenin talimatı izlenmelidir.
8. Başka madenin miktarı tahmini yazılabilir mi?
Doğrulanabilir teknik ölçüm kullanılmalıdır; tahmini ve dayanıksız beyan denetim riski doğurur.
9. Analiz sonucu farklı maden çıkarsa ne yapılır?
MAPEG bildirimi yapılır, üretim planı ve zarurilik yeniden değerlendirilir.
10. Zaruri üretim ticari üretime dönüşebilir mi?
Hayır. Başka madeni hedefleyen sistematik üretim için ilgili ruhsat hukuku gerekir.
Zaruri üretim ile izinsiz başka maden üretimi nasıl ayrılır?
M.65 bakımından en kritik ayrım, başka madenin izin konusu hammaddeye ulaşılırken teknik zorunluluk nedeniyle çıkarılması ile ekonomik amaçla hedeflenerek üretilmesi arasındadır. Zaruri üretimde kazı yönü ve üretim geometrisi izin konusu hammadde tarafından belirlenir; başka maden bu işlemin kaçınılmaz sonucu olarak çıkar. Hedefli üretimde ise ocak planı başka madenin bulunduğu yöne çevrilir, üretim miktarı kamu projesi ihtiyacından kopar veya işletme yöntemi o madeni çıkarmaya göre değiştirilir. İkinci durumda hammadde üretim izni başka maden için hukuki dayanak oluşturmaz.
Bu ayrımın ispatında onaylı proje, günlük üretim planı, jeolojik kesit, kazı aynasının ilerleme yönü ve üretim miktarı birlikte değerlendirilir. İzin konusu hammaddeye ilişkin kamu yatırımı ihtiyacı ile başka maden üretim miktarı arasında teknik bağlantı bulunmalıdır. Bağlantı yoksa m.65’e dayanmak mümkün değildir. Bu nedenle başka maden ilk görüldüğü anda teknik personelce kayıt altına alınmalı ve üretim planı değiştirilmeden önce MAPEG’e bildirim yapılmalıdır.
Başka maden stokunun muhafazası nasıl yapılmalıdır?
Zaruri üretilen başka maden, izin konusu hammadde ve pasa ile karıştırılmamalıdır. Ayrı stok alanı belirlenmeli, stokun koordinatı ve yaklaşık sınırı imalat haritasına işlenmeli, giriş-çıkış hareketleri kaydedilmelidir. Madenin niteliği tartışmalıysa numune alma ve analiz işlemi stok bütünlüğü bozulmadan yapılmalıdır. Stok sahasına üçüncü kişi erişimi kontrol edilmelidir.
Ruhsat sahibine teslim edilecek maden bakımından muhafaza yükümlülüğü teslim anına kadar devam eder. Miktar kaybı veya karışma iddiasını önlemek için ilk stok ölçümü, ara ölçümler ve teslim ölçümü aynı yöntemle yapılmalıdır. Kantar kullanılabiliyorsa tartım kayıtları; hacim yöntemi kullanılıyorsa yoğunluk değeri ve topoğrafik ölçüm raporu dosyaya eklenmelidir. Bu kayıtlar bedelsiz teslimin gerçekten hangi miktarda yapıldığını ortaya koyar.
Ruhsat sahibine teslimde vergi ve ticari belge düzeni nasıl ele alınmalıdır?
M.65’in bedelsiz teslim hükmü madenin ruhsat sahibine devrinin hukuki sebebini belirler; muhasebe ve vergi belge düzeni ise ilgili mali mevzuata göre ayrıca yürütülür. İzin sahibi veya yüklenici, bedelsiz teslimi satış gibi fiyatlandırarak m.65 sistemini değiştiremez. Bununla birlikte stok çıkışı ve teslim hareketi idari ve mali kayıtlarda izlenebilir olmalıdır. Teslim tutanağı, miktar ölçümü ve yetkili imzalar bu nedenle önemlidir.
Ruhsat sahibi de teslim aldığı madenin sonraki sevk ve satışını kendi ruhsat ve sevk düzenine göre kaydetmelidir. Hammadde izin sahibinin sevk belgesiyle ruhsat sahibinin ticari üretimi birbirine karıştırılmamalıdır. Teslim anı, iki farklı hukuki rejim arasındaki geçiş noktasıdır ve kayıt zincirinde açıkça görünmelidir.
MAPEG’e yapılacak bildirimde bulunması gereken teknik çekirdek
- Hammadde üretim izin numarası ve izin sahası koordinatları.
- Başka madenin görüldüğü koordinat ve kot.
- Maden türü; gerekiyorsa analiz raporu.
- Zaruri üretimin teknik nedenini açıklayan proje ve jeolojik kesit.
- Üretilen miktarın ölçüm yöntemi ve stok bilgisi.
- Alanla çakışan mevcut ruhsat bulunup bulunmadığı.
- Ruhsat varsa ruhsat numarası ve maden grubu.
- Malzemenin geçici olarak nerede muhafaza edildiği.
- Aynı kamu yatırımında kullanım talebi varsa teknik kullanım gerekçesi ve miktar.
- Ruhsat sahibine teslim gerekiyorsa teslim planı ve yazışmalar.
Başka madenin ekonomik değeri sonradan anlaşılırsa ne olur?
İlk anda pasa veya düşük değerli malzeme sanılan bölümün analiz sonucunda farklı ve ekonomik bir maden olduğu anlaşılırsa, kayıt bu yeni teknik bilgiye göre düzeltilmeli ve MAPEG’e gecikmeksizin bildirim yapılmalıdır. Ekonomik değerin sonradan öğrenilmesi geçmişte iyi niyetle yapılmış teknik sınıflandırmayı tek başına hukuka aykırı hâle getirmez; ancak yeni bilgi edinildikten sonra üretimi eski şekilde sürdürmek m.65’in bildirim ve zarurilik şartlarıyla bağdaşmaz.
Bu nedenle numune ve analiz kayıtlarının tarihi önemlidir. İdari incelemede izin sahibinin başka madenin varlığını ne zaman öğrendiği, o tarihten sonra nasıl hareket ettiği ve stokun korunup korunmadığı değerlendirilebilir. Şeffaf teknik kayıt, zaruri üretim ile izinsiz ekonomik üretim arasındaki ayrımın en güçlü delilidir.
Ruhsat sorgulaması neden üretim anında yeniden yapılmalıdır?
Başka madenin ilk kez görüldüğü tarihte alanın ruhsat durumu güncel MAPEG sicilinden yeniden kontrol edilmelidir. Hammadde üretim izni düzenlendiği tarihte boş olan alan daha sonra ruhsatlandırılmış olabilir; mevcut bir ruhsatın grubu, sahibi veya hukuki durumu değişmiş olabilir. M.65’in uygulanmasında teslim yükümlülüğü, zaruri üretimin gerçekleştiği andaki geçerli ruhsat hakkıyla bağlantılıdır. Bu nedenle yıllar önce hazırlanmış başvuru haritasına dayanmak yeterli değildir.
Sicil kontrolünün tarihli çıktısı dosyada saklanmalı, ruhsatla çakışma bulunuyorsa MAPEG’e yapılan bildirimde bu ruhsat açıkça gösterilmelidir. Böylece izin sahibinin başka maden üzerinde hangi hukuki rejimi uyguladığı sonradan denetlenebilir. Güncel sicil doğrulaması, yanlış kişiye teslim veya ruhsat sahibinin hakkının gözden kaçırılması riskini azaltır.
Resmî Kaynaklar
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin
Hammadde üretim izinleri, maden ruhsatları ve MAPEG işlemleri.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
