Hava Trafik, Haberleşme ve İşaret Sistemlerini Kim Kurar? | 2920 m.45 (2026)

2920 sayılı Kanun m.45 neyi düzenler?

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m.45, hava trafiğinin güvenli biçimde yönetilebilmesi için gerekli teknik sistem ve tesislerin kurulması ve işletilmesine ilişkin temel kamu hukuku çerçevesidir. Uçuş emniyetinde kullanılan haberleşme veya seyrüsefer sistemi sıradan bir özel işletme altyapısı değil, ulusal hava trafik sisteminin parçasıdır.

Madde, sistemin kamu tarafından doğrudan kurulması ve işletilmesi yanında yetkili şekilde başkasına işlettirilmesi modeline de imkân sağlayabilir. Bununla birlikte hizmetin dış kaynakla görülmesi, uygulanabilir güvenlik, teknik standart ve kamu denetimini ortadan kaldırmaz.

m.41 hava trafik ve seyrüsefer hizmetinin uçuş güvenliği işlevini, m.43 bilgi toplama-dağıtma sistemini, m.45 ise bunları mümkün kılan teknik tesislerin kurulması ve işletilmesini öne çıkarır.

Uygulama ayrıntıları SHGM, hava seyrüsefer hizmet sağlayıcıları ve ilgili teknik mevzuatla belirlenir. Frekans, sertifikasyon, performans, yedekleme veya test gereklilikleri sistem türüne göre değişebilir.

m.45 kapsamındaki sistem ve tesisler nelerdir?

Kanun hava trafik, haberleşme, işaret/sinyal ve benzeri tesislerden söz eder. Uygulamada radar veya gözetim sistemleri, hava-yer haberleşme altyapısı, seyrüsefer yardımcıları, havaalanı görsel işaret ve ışık sistemleri ve ilgili veri/komuta altyapıları bu ekosistemin parçaları olabilir.

Her ekipmanın hukuki statüsü aynı değildir. Hava trafik kontrol sisteminin merkezi bileşeni ile terminal içindeki yolcu bilgi ekranı aynı emniyet kritikliğine sahip değildir. m.45 kapsamı değerlendirilirken sistemin uçuş güvenliği ve hava trafik işlevi belirleyicidir.

Teknik altyapı yazılım ve donanımı birlikte içerir. Modern hava trafik sistemlerinde yalnız fiziksel anten veya cihaz değil, veri işleme, ağ ve yazılım sürümü de emniyet performansını etkiler.

Bir sistem birden fazla kuruluşun altyapısına bağlı olabilir. Havaalanı aydınlatması meydan işletmecisinin, uzak seyrüsefer istasyonu farklı kamu hizmet sağlayıcısının sorumluluğunda olabilir. Sorumluluk matrisi ekipman bazında netleştirilmelidir.

Yeni hava trafik sistemi nasıl kurulmalıdır?

Kurulumdan önce operasyonel ihtiyaç ve risk analizi yapılır. Sistem hangi hava sahasında, hangi trafik yoğunluğunda ve hangi yedek yapıyla çalışacak belirlenmelidir. Yalnız teknik satın alma şartnamesi üzerinden proje yürütmek yeterli değildir.

Yer seçimi de kritik olabilir. Radar, anten veya seyrüsefer cihazlarının çevresindeki yapılaşma ve elektromanyetik etki performansı bozabilir. havaalanı kullanım ve trafik düzeni ile çevresel mania koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Kurulum tamamlandıktan sonra kabul ve devreye alma testleri gerekir. Cihazın üretici fabrika testinden geçmiş olması sahadaki nihai performansın doğrulandığı anlamına gelmez.

Yeni sistem eski sistemin yerine geçecekse geçiş dönemi planı hazırlanmalıdır. Kesintisiz hizmet gerekiyorsa paralel çalışma, yedek sistem veya planlı trafik azaltımı kullanılabilir.

Sistem özel şirkete işlettirilebilir mi?

m.45’in kamu hizmeti çerçevesi, teknik işlerin özel şirket veya yüklenici eliyle görülmesini kategorik olarak engellemez; ancak yetkilendirme ve sözleşme modeli ilgili mevzuata uygun olmalıdır. Kritik kamu havacılık hizmetinin sorumluluğu yalnız ticari sözleşmeyle denetimsiz biçimde devredilemez.

İşletme sözleşmesinde hizmet seviyesi, kesinti toleransı, bakım süresi, yedek parça, personel yeterliği, veri güvenliği ve düzenleyici denetime erişim açık olmalıdır.

Yüklenici personel kritik sisteme erişiyorsa görev ve yetkiler rol bazında sınırlandırılmalıdır. Her teknisyenin bütün sistem bileşenlerine yönetici erişimi bulunması güvenlik riski yaratır.

Alt yüklenici kullanımı ayrıca kontrol edilmelidir. Ana yüklenici, kritik işi onaysız başka şirkete devrederek teknik yeterlik ve güvenlik şartlarını etkisiz hale getirmemelidir.

Teknik standarda uygunluk nasıl doğrulanır?

Havacılık sistemleri ulusal teknik düzenlemeler ve uygulanabilir ICAO standartları doğrultusunda tasarlanmalı ve test edilmelidir. Hangi standardın hangi sistem için geçerli olduğu proje başlangıcında belirlenmelidir.

Kabul testleri yalnız “çalışıyor/çalışmıyor” kontrolünden ibaret olmamalıdır. Performans, doğruluk, kapsama, gecikme, güvenilirlik ve yedekleme gibi parametreler ölçülebilir kriterlerle doğrulanmalıdır.

Test sonucunda şartlı kabul verilirse eksiklerin kapanış tarihi ve operasyonel sınırlama açıkça kaydedilmelidir. Geçici kabul, eksikliğin artık önemli olmadığı anlamına gelmez.

Test belgeleri ve sertifikalar sistem ömrü boyunca saklanmalıdır. Sonraki değişiklikte hangi başlangıç konfigürasyonuna göre onay verildiği bilinmelidir.

Bakım ve kalibrasyon neden emniyet kritiktir?

Hava trafik ve seyrüsefer sistemleri sürekli doğru performans göstermelidir. Zamanla ekipman aşınması, yazılım hatası, anten kayması veya çevresel etki doğruluğu bozabilir. Bu nedenle periyodik bakım ve gerekiyorsa kalibrasyon zorunludur.

Bakım planı üretici tavsiyesiyle sınırlı kalmamalı; ilgili havacılık mevzuatındaki zorunlu periyot ve testleri de içermelidir. Bakımın ertelenmesi için ticari trafik yoğunluğu gerekçe yapılmamalıdır.

Bakım sırasında sistem hizmet dışı kalacaksa operasyonel etki önceden değerlendirilmelidir. NOTAM, alternatif sistem veya trafik kapasitesi azaltımı gerekebilir.

Bakım kayıtlarında yapılan işlem, değiştirilen parça, test sonucu, teknisyen ve yeniden hizmete alma onayı bulunmalıdır. Belirsiz “bakım yapıldı” kaydı denetim için yeterli değildir.

Yazılım veya donanım değişikliği nasıl yönetilmelidir?

Kritik sistemde küçük görünen yazılım güncellemesi dahi veri işleme veya kullanıcı arayüzünü etkileyebilir. Bu nedenle değişiklik öncesi emniyet ve teknik etki analizi yapılmalıdır.

Yeni sürüm test ortamında doğrulanmalı, geri dönüş planı bulunmalı ve canlı sisteme geçiş zamanı trafik etkisi gözetilerek seçilmelidir. Güncelleme sonrası performans izlenmelidir.

Donanım değişikliğinde uyumluluk ve yedek parça standardı önemlidir. Üretimi sona ermiş eski sistemle yeni bileşenin entegrasyonu beklenmeyen arıza yaratabilir.

Değişiklik kayıtlarında hangi sürümün hangi tarihte aktive edildiği ve onayı veren kişi/kurum gösterilmelidir. Olay araştırmasında sistem konfigürasyonunun kesin olarak belirlenebilmesi gerekir.

Siber güvenlik m.45 kapsamındaki sistemler için neden önemlidir?

Modern hava trafik altyapısı ağ bağlantılı ve yazılım ağırlıklıdır. Yetkisiz erişim, veri manipülasyonu veya hizmet dışı bırakma saldırısı uçuş güvenliğini etkileyebilir. Bu nedenle siber güvenlik teknik emniyetin ayrılmaz parçasıdır.

Ağ segmentasyonu, çok faktörlü kimlik doğrulama, erişim kayıtları, güncelleme yönetimi ve olay müdahale planı kritik altyapıda uygulanmalıdır. İnternet erişimi gerekmeyen sistemler gereksiz dış bağlantıya açılmamalıdır.

Tedarik zinciri güvenliği de önemlidir. Yazılım güncellemesinin kaynağı doğrulanmalı ve üçüncü taraf uzaktan erişimleri zaman/sorumluluk sınırıyla yönetilmelidir.

Siber olayda yalnız bilgi teknolojileri ekibi değil, hava trafik operasyonu da devreye girmelidir. Sistemin güvenilirliği şüpheliyse yedek prosedür ve kapasite kısıtlaması uygulanabilir.

Kritik sistem arızasında hangi adımlar izlenmelidir?

Arıza tespit edildiğinde ilk olarak operasyonel etki belirlenir. Sistem tamamen mi hizmet dışı, kısmi performans kaybı mı var, yedek sistem devreye girebilir mi soruları cevaplanır.

İkinci adım kullanıcıları bilgilendirmektir. Gerekliyse hava trafik birimi, havaalanı, havayolları ve pilotlar resmi havacılık bilgi kanalları üzerinden haberdar edilir.

Üçüncü adım teknik müdahaledir. Arıza kaydı, hata kodu ve yapılan işlemler korunmalıdır. Sorun çözülünce yeniden hizmete alma testleri tamamlanmalıdır.

Dördüncü adım kök neden analizidir. Tekrarlayan arıza bakım planı, cihaz yaşı, yazılım veya tedarikçi performansında sistematik sorun gösterebilir.

Tedarik sözleşmelerinde hangi hükümler bulunmalıdır?

Kritik havacılık sistemi tedarikinde yalnız fiyat ve teslim tarihi yeterli değildir. Teknik standarda uyum, test-kabul kriterleri, eğitim, yedek parça, bakım, siber güvenlik ve yaşam döngüsü desteği açık düzenlenmelidir.

Yazılım lisansı ve kaynak kod erişimi uzun dönem riskidir. Tedarikçi faaliyetini sonlandırırsa kritik sistemin güncellenemez hale gelmemesi için süreklilik planı düşünülmelidir.

Veri sahipliği ve gizlilik de önemlidir. Operasyon verisinin hangi ülkede saklandığı veya üçüncü tarafın erişim yetkisi güvenlik ve veri mevzuatı bakımından değerlendirilir.

Denetim hakkı sözleşmeye yazılmalıdır. Yetkili kamu otoritesinin sistemi ve kayıtları incelemesi tedarikçinin ticari gizlilik gerekçesiyle engellenmemelidir.

m.45 uyum dosyasında neler bulunmalı?

Birinci bölüm sistem envanteri ve sorumluluk matrisi; ikinci bölüm teknik standart ve proje onayları; üçüncü bölüm kabul ve kalibrasyon testleridir.

Dördüncü bölüm bakım programı ve arıza kayıtları; beşinci bölüm yazılım/donanım değişiklik geçmişi; altıncı bölüm personel yetkinlik ve erişim kayıtlarıdır.

Yedinci bölüm tedarikçi sözleşmeleri ve hizmet seviyesi raporları; sekizinci bölüm siber güvenlik risk değerlendirmesi; dokuzuncu bölüm iş sürekliliği ve yedek sistem planıdır.

Son bölüm denetim bulguları ve düzeltici faaliyetlerdir. Her kritik bulgu kapanış kanıtıyla izlenmelidir.

m.45 teknik sistemleri için 12 maddelik kontrol listesi

• Kritik hava trafik ve haberleşme sistemlerinin envanteri güncel mi?
• Her sistemin sorumlu kuruluşu ve yöneticisi belli mi?
• Kurulum ve kabul standartları belgeli mi?
• Kalibrasyon ve periyodik bakım tarihleri izleniyor mu?
• Yedek sistem gerçek bağımsızlık sağlıyor mu?
• Yazılım sürümleri ve değişiklik geçmişi kayıtlı mı?
• Siber güvenlik erişimleri rol bazlı mı?
• Tedarikçi uzaktan erişimi kontrol ediliyor mu?
• Arıza durumunda NOTAM/operasyon bildirimi akışı var mı?
• Yeniden hizmete alma testi zorunlu mu?
• Tedarik sözleşmesi düzenleyici denetime izin veriyor mu?
• Tekrarlayan arızalar kök neden analizine giriyor mu?

Site içi ilgili içerikler

Yolcu-yük hizmetlerinde Bakanlık yetkisi – m.44 · Meteoroloji ve hava trafik bilgileri – m.43 · Hava trafik kontrolü – m.41 · SHGM denetimi – m.27

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – güncel metin
• SHGM – Güncel sektörel mevzuat
• ICAO – Air Navigation

Sık Sorulan Sorular