Uçak Havaalanı Dışında Kalkış veya İniş Yapabilir mi? | 2920 m.91 (2026)

2920 sayılı Kanun m.91 neyi düzenler?

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanununun 91. maddesi, sivil hava araçlarının kalkış ve iniş yerlerini düzenleyen temel hükümdür. Kanuna göre kalkış ve iniş, kural olarak yetkili makamlarca bu amaçla belirlenmiş havaalanlarından yapılır. Böylece hava trafiği, emniyet, güvenlik, sınır, gümrük ve yer hizmetleri denetimi düzenli bir sistem içinde yürütülür.

Hava aracının teknik olarak kısa bir alana inebiliyor olması, o alanın hukuken havaalanı olduğu veya kullanılabileceği anlamına gelmez. Pilotun yeterliği ile iniş yerinin hukuki statüsü farklı konulardır.

m.91 bu genel kurala iki istisna getirir. Birincisi uçuş güvenliği nedeniyle zorunlu hale gelen durumdur. İkincisi ise Bakanlığın önceden izin verdiği havaalanı dışı kalkış veya inişlerdir. İzinli özel operasyon ile gerçek acil durum birbirinden ayrılmalıdır.

Bu hüküm, sonraki m.92’deki hava yolu ve hava trafik kontrol talimatlarına uyma zorunluluğuyla birlikte uygulanır. Havaalanı dışı iniş izni bulunması, ATC ve hava sahası kurallarını ortadan kaldırmaz.

“Belirlenmiş havaalanı” ne anlama gelir?

Belirlenmiş havaalanı, yetkili makamlar tarafından hava araçlarının kalkış ve inişine tahsis edilmiş, teknik ve idari şartları düzenlenmiş alanı ifade eder. Büyük ticari havalimanları bunun açık örneğidir; ayrıca ilgili düzenlemeler kapsamında genel havacılık meydanları ve diğer izinli tesisler bulunabilir.

Havaalanının pist uzunluğu, yüzey dayanımı, engel çevresi, aydınlatma, yangın-kurtarma, seyrüsefer ve trafik hizmetleri gibi özellikleri kullanılabilecek hava aracı ve operasyon türünü etkiler. Her havaalanı her uçak tipi için uygun değildir.

Bir meydanın açık olması da tek başına kullanım yetkisi vermez. Slot, PPR, çalışma saatleri, gümrük/sınır imkânı ve işletmeci izinleri ayrıca gerekebilir. Pilot NOTAM ve meydan bilgilerinden güncel durumu kontrol etmelidir.

Özel mülkiyette bir pist veya arazi varsa, buranın havacılık mevzuatı kapsamında kullanım yetkisi ayrı değerlendirilir. Tapuda özel arazi olması, havaalanı olarak serbestçe kullanılabileceği anlamına gelmez.

Uçuş güvenliği nedeniyle havaalanı dışına iniş yapılabilir mi?

Evet. m.91’in en önemli istisnası uçuş güvenliği nedeniyle zorunlu iniştir. Motor arızası, yakıt kritikliği, ağır meteorolojik durum, yangın, tıbbi acil durum veya uçuşun emniyetle sürdürülmesini imkânsız hale getiren başka bir olay pilotu belirlenmiş havaalanı dışında inişe zorlayabilir.

Bu durumda temel amaç can ve mal güvenliğini korumaktır. Pilot, koşullar içinde en güvenli uygun alanı seçer ve normal havaalanı kullanma kuralından sapabilir. Kanun böyle bir güvenlik zorunluluğunu hukuken tanır.

Ancak her operasyonel kolaylık “uçuş güvenliği zorunluluğu” değildir. Yakıt planlama hatası, ticari program baskısı veya yolcu talebi gibi sebepler kuralı keyfi şekilde aşmak için kullanılamaz. Olayın gerçek bir emniyet ihtiyacı oluşturup oluşturmadığı sonradan incelenebilir.

Zorunlu iniş sonrasında pilot ve işletici, ilgili hava trafik ve havacılık otoritelerine gerekli bildirimleri yapmalı; hava aracının yeniden kalkışı için saha ve teknik emniyet koşullarını ayrıca değerlendirmelidir.

Bakanlık önceden havaalanı dışı kalkış veya inişe izin verebilir mi?

Evet. m.91, uçuş güvenliği zorunluluğu dışında önceden Bakanlıkça izin verilen durumlarda da havaalanı dışı kalkış ve inişe imkan tanır. Bu istisna planlı özel operasyonlar için hukuki zemindir.

İzin genel ve süresiz kabul edilmemelidir. Uçuşun amacı, hava aracı türü, saha, tarih, emniyet tedbirleri ve operasyon koşulları izin kapsamında belirlenebilir. İşletici izin belgesindeki sınırları aşmamalıdır.

Başvuruda iniş/kalkış yapılacak alanın koordinatları, yüzey durumu, boyutları, çevre engelleri, ulaşım ve güvenlik koşulları sunulabilir. Helikopter, hafif uçak veya özel görev hava aracı için teknik gereklilikler farklıdır.

Havaalanı dışı izin, başka mevzuat kapsamındaki arazi kullanımı, çevre, orman, askeri/güvenlik alanı veya özel mülkiyet izinlerinin yerine geçmez. Gerekli bütün izinler birlikte tamamlanmalıdır.

Helikopter her yere inebilir mi?

Hayır. Helikopterin dikey kalkış ve iniş kabiliyeti, hukuken istediği her alana iniş hakkı sağlamaz. Helikopter operasyonları da 2920 m.91 ve ilgili SHGM düzenlemelerine tabidir.

Heliport veya izinli helipad kullanımı normal yöntemdir. Havaalanı dışı operasyon gerekiyorsa ilgili izin ve emniyet şartları yerine getirilmelidir. Acil sağlık, arama-kurtarma veya kamu görevi gibi operasyonların özel düzenlemeleri ayrıca bulunabilir.

Şehir içinde bina çatısı, otel arazisi veya özel mülk üzerine iniş, yalnız mülk sahibinin rızasıyla hukuken tamamlanmış olmaz. Sahanın havacılık emniyeti ve gerekli idari izinleri ayrıca aranır.

Rotor wash, çevredeki insanlar, araçlar, enerji hatları ve engeller helikopter operasyonunda ciddi risk yaratabilir. İniş sahası emniyet değerlendirmesi yapılmadan yalnız fiziksel alan ölçüsüne bakılmamalıdır.

Tarımsal, yangın söndürme veya özel görev uçuşlarında havaalanı dışı kullanım mümkün mü?

Tarımsal ilaçlama, yangın söndürme, hava fotoğrafçılığı, arama-kurtarma veya benzeri özel görevler klasik ticari yolcu seferinden farklı operasyon ihtiyaçları doğurabilir. Ancak bu ihtiyaç m.91 kuralını kendiliğinden kaldırmaz.

İşletici gerekli özel operasyon izinlerini ve gerekiyorsa havaalanı dışı kalkış/iniş iznini önceden almalıdır. Sahanın teknik uygunluğu ve çevre güvenliği belgelenmelidir.

Yangın söndürme gibi acil kamu güvenliği faaliyetlerinde operasyonel kararlar olağan ticari uçuştan farklı olabilir. Buna rağmen görev otoritesi, hava trafik birimleri ve saha güvenliği arasında koordinasyon sağlanmalıdır.

Tarımsal uçuşta kullanılan geçici pist veya alanın çevresindeki insanlar, hayvanlar, enerji hatları, araç yolları ve kimyasal riskler ayrıca değerlendirilir. Havacılık izni diğer çevresel veya tarımsal izinlerin yerine geçmez.

Acil durumda pilot hangi sorumluluklarla hareket eder?

Kaptan pilotun temel görevi can ve mal güvenliğini sağlamaktır. 2920 m.100 de kaptan pilotun uçuşun güvenli yürütülmesi için gerekli tedbirleri alma yetki ve sorumluluğunu düzenler. Bu nedenle acil durumda en güvenli iniş seçeneği önceliklidir.

Pilot mümkün olduğu ölçüde ATC’ye acil durumu ve niyetini bildirir. Haberleşme mümkün değilse emniyet gereği derhal hareket edebilir; sonrasında gerekli bildirim ve raporlama yapılır.

Acil iniş alanının seçiminde arazi eğimi, yüzey, rüzgar, engeller, yerleşim ve insanların güvenliği dikkate alınır. Tek motorlu uçak, helikopter veya büyük ticari uçak için uygun alan ölçütleri farklıdır.

Acil durum ortadan kalktıktan sonra aynı yerden yeniden kalkış otomatik olarak serbest değildir. Hava aracının teknik durumu, sahanın kalkışa uygunluğu ve gerekli idari izinler yeniden değerlendirilir.

Özel araziye inişte arazi sahibinin izni gerekir mi?

Önceden planlı havaalanı dışı inişte yalnız havacılık otoritesi izni yeterli olmayabilir. Özel mülkiyet hakkı nedeniyle arazi sahibinin kullanım izni de gerekir. Başkasının arazisine izinsiz ve planlı şekilde iniş, özel hukuk uyuşmazlığı yaratabilir.

Acil durumda ise can ve mal güvenliği nedeniyle zorunlu iniş yapılması farklı değerlendirilir. Pilotun gerçek acil durumda uygun alanı seçmesi önceliklidir; sonradan verilen zararlar ve masraflar ayrıca ele alınır.

Kamu arazisi, orman alanı, askeri bölge veya korunan alanlarda özel idari izinler bulunabilir. Havaalanı dışı havacılık izni bu izinleri otomatik olarak içermez.

İşletici planlı operasyonlarda arazi kullanım hakkını yazılı belgeye bağlamalı ve sorumluluk/sigorta düzenini açıkça belirlemelidir.

Havaalanı dışı inişte oluşan zarar kimden talep edilir?

Zorunlu iniş sırasında arazi, araç, bina veya üçüncü kişilere zarar verilebilir. Sorumluluk, olayın sebebi, kusur, havacılık sorumluluk hükümleri ve sigorta kapsamına göre belirlenir.

Gerçek bir acil durumun varlığı pilotun her türlü zarardan otomatik olarak muaf olacağı anlamına gelmez. Zararın kaynağı, acil duruma kimin sebep olduğu ve pilotun mevcut koşullarda makul tedbir alıp almadığı incelenir.

Planlı fakat izinsiz havaalanı dışı inişte işletici ve pilot bakımından idari ihlal yanında özel hukuk sorumluluğu da gündeme gelebilir. Sigortacının poliçe istisnaları ayrıca önemlidir.

Olay sonrası fotoğraf, koordinat, ATC kayıtları, teknik arıza kayıtları ve tanık bilgileri korunmalıdır. Bu belgeler zorunluluğun gerçek nedenini ve zarar hesabını belirlemede önem taşır.

Havaalanı dışı iniş ATC’ye nasıl bildirilir?

Planlı ve izinli operasyonlarda uçuş planı ve hava trafik koordinasyonu önceden yapılmalıdır. Havaalanı dışı sahanın koordinatları ve operasyon bilgileri ilgili birimlere bildirilir.

Acil durumda pilot mevcut haberleşme imkanlarıyla MAYDAY veya PAN PAN çağrısı dahil uygun acil durum prosedürünü kullanabilir. Niyet, konum ve seçilen iniş alanı mümkün olduğu ölçüde ATC’ye aktarılır.

İniş sonrasında arama-kurtarma alarmının gereksiz yere sürmemesi için emniyet durumu ilgili birimlere bildirilmelidir. Yolcu ve mürettebatın durumu, hava aracının konumu ve ek yardım ihtiyacı açıklanır.

Yeniden kalkış planlanıyorsa ilgili otorite, teknik kuruluş ve ATC koordinasyonu tamamlanmadan operasyon başlatılmamalıdır.

İşletici planlı havaalanı dışı operasyon için hangi dosyayı hazırlamalıdır?

İlk grup idari izinlerdir: SHGM/Bakanlık izni, arazi kullanım izni ve gerekiyorsa yerel idare, güvenlik veya çevre izinleri.

İkinci grup saha teknik dosyasıdır: koordinatlar, ölçüler, yüzey durumu, eğim, engeller, yaklaşma/kalkış hattı, rüzgar ve çevre riskleri.

Üçüncü grup hava aracı ve mürettebat uygunluğudur. Uçak performans hesapları, ağırlık, pist/alan gereksinimi, pilotun özel operasyon yeterliği ve işletme el kitabı prosedürleri doğrulanır.

Dördüncü grup acil durum planıdır. Yangın, sağlık yardımı, iletişim, yer güvenliği ve hava aracının saha dışında kalması halinde muhafaza planı hazırlanır.

2920 m.91 için 16 maddelik kontrol listesi

• Kalkış/iniş yeri resmi olarak belirlenmiş havaalanı mı?
• Değilse gerçek uçuş güvenliği zorunluluğu var mı?
• Planlı operasyon ise önceden Bakanlık/SHGM izni alındı mı?
• Sahanın koordinatları doğrulandı mı?
• Yüzey ve engel değerlendirmesi yapıldı mı?
• Hava aracı performansı saha için yeterli mi?
• Pilot yeterliği operasyonla uyumlu mu?
• Özel arazi sahibinin izni var mı?
• Ek kamu/çevre/güvenlik izinleri gerekiyor mu?
• ATC koordinasyonu tamamlandı mı?
• Uçuş planı doğru mu?
• NOTAM ihtiyacı değerlendirildi mi?
• Sigorta operasyonu kapsıyor mu?
• Yer güvenliği planlandı mı?
• Acil durum planı hazır mı?
• İniş sonrası yeniden kalkış şartları ayrıca kontrol edildi mi?

Site içi ilgili içerikler

Yabancı devlet hava araçları – m.90 · Uçakta zorunlu belgeler – m.89 · Ferry ve özel uçuş izni – m.87

Resmî kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu – m.91
• SHGM Mevzuat Sistemi
• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü

Sık Sorulan Sorular