İlk İtirazlar Nelerdir? HMK 116-117 Yetki ve Tahkim İtirazı Süresi

Kısa cevap: İlk itirazlar, davalının davanın esasına girilmeden önce ve cevap dilekçesi süresi içinde ileri sürmesi gereken usuli savunmalardır. HMK m. 116’ya göre kesin yetki kuralı bulunmayan hâllerde yetki itirazı ile uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi gerektiği itirazı ilk itirazdır. HMK m. 117 uyarınca ilk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir; süresinden sonra ileri sürülen ilk itirazlar dinlenmez. Yetki itirazında davalı, yetkili mahkemeyi veya birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi açıkça göstermelidir.

• İlk itiraz nedir?
• HMK 116
• Yetki itirazı
• Tahkim itirazı
• Cevap dilekçesi süresi
• İleri sürme usulü
• Kesin yetki farkı
• Mahkemenin incelemesi
• İtiraz kabul edilirse ne olur?
• Sıkça Sorulan Sorular

İlk İtiraz Nedir?

İlk itiraz, davalının uyuşmazlığın maddi esasına ilişkin olmayan fakat davanın nerede veya hangi yargılama yolunda görülmesi gerektiğini etkileyen usuli savunmadır. İlk itirazlar dava şartlarından farklıdır. Dava şartları mahkemece kendiliğinden incelenirken ilk itirazlar davalı tarafından süresinde ileri sürülmezse dinlenmez.

HMK sisteminde ilk itirazların sayısı sınırlıdır. Eski usul hukukundaki bazı itirazlar yeni HMK’da dava şartı hâline gelmiş veya farklı şekilde düzenlenmiştir. Güncel HMK m. 116’ya göre başlıca iki ilk itiraz vardır: kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı.

İlk itirazların cevap dilekçesinde toplanması, yargılamanın başında usuli çerçeveyi netleştirmeyi amaçlar. Davalı önce esasa ilişkin uzun savunma yapıp aylar sonra yetki itirazı ileri sürerek yargılamayı geriye döndüremez.

HMK 116 Ne Düzenler?

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 116. maddesi ilk itirazları düzenler. Kesin yetki bulunmayan davalarda yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı bu kapsamdadır. Resmî kanun metni için 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 116-117 incelenmelidir.

İlk itirazların kapsamı kanunla belirlenir. Her usuli savunmaya “ilk itiraz” denemez. Örneğin görev itirazı dava şartıdır. Kesin yetki de dava şartı niteliğindedir. Derdestlik ve kesin hüküm yine dava şartları arasındadır. Bunlar cevap süresinde ileri sürülmese dahi mahkemece re’sen incelenir.

Bu ayrım uygulamada kritik önem taşır. Yanlışlıkla “görev ilk itirazdır, cevap süresini kaçırdık” denilmesi doğru değildir. Görev her aşamada incelenebilir. Buna karşılık kesin olmayan yetki itirazı cevap süresinde ileri sürülmezse hak kaybı doğar.

Yetki İtirazı Ne Zaman İlk İtirazdır?

Bir davada kanun kesin yetki öngörmemişse, dava genel veya özel yetki kurallarına aykırı bir yerde açılmış olabilir. Davalı bu durumda yetki itirazını ilk itiraz olarak ileri sürmelidir. Mahkeme kesin olmayan yetkiyi kendiliğinden dikkate alamaz.

Yetki itirazı yalnız “bu mahkeme yetkisizdir” cümlesinden ibaret olmamalıdır. HMK sisteminde davalı yetkili mahkemeyi açıkça göstermelidir. Birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi belirtmelidir. Aksi hâlde yetki itirazı usulüne uygun kurulmamış sayılabilir.

Örneğin sözleşmeden doğan bir alacak davasında genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir; ayrıca sözleşmenin ifa yeri gibi özel yetki kuralları bulunabilir. Davalı dava açılan yerin yetkisiz olduğunu ileri sürerken hangi yer mahkemesinin yetkili olduğunu somutlaştırmalıdır.

Hazır dilekçe yapısı için yetki itirazı dilekçesi örneği incelenebilir.

Tahkim İtirazı Nedir?

Taraflar geçerli bir tahkim sözleşmesiyle uyuşmazlığın devlet mahkemesi yerine hakem veya hakem kurulunca çözülmesini kararlaştırmış olabilir. Buna rağmen taraflardan biri mahkemede dava açarsa davalı tahkim itirazını ilk itiraz olarak ileri sürmelidir.

Mahkeme tahkim anlaşmasının geçerliliğini, kapsamını ve somut uyuşmazlığı kapsayıp kapsamadığını inceler. Tahkim sözleşmesi geçersiz, etkisiz veya uygulanması imkânsızsa mahkeme yargılamaya devam edebilir. Geçerli tahkim anlaşması varsa davanın usul sonucu tahkim mevzuatına göre belirlenir.

Tahkim itirazı da cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Davalı tahkim anlaşmasını bilmesine rağmen süresinde itiraz etmezse devlet mahkemesindeki yargılamaya devam edilmesi sonucu doğabilir. Milletlerarası tahkimde 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ve uluslararası sözleşmeler ayrıca dikkate alınır.

İlk İtirazların Süresi Ne Kadardır?

İlk itirazların ayrı bağımsız bir süresi yoktur; cevap dilekçesi süresi içinde ileri sürülmeleri gerekir. Yazılı yargılama usulünde HMK m. 127 uyarınca cevap süresi dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır. Koşulları varsa davalı bu süre içinde cevap süresinin uzatılmasını talep edebilir.

Basit yargılama usulünde de ilgili özel cevap süresi ve HMK hükümleri birlikte değerlendirilir. İlk itiraz her hâlükârda cevap dilekçesiyle birlikte ileri sürülmelidir. Ek süre alınmışsa usulüne uygun uzatılmış cevap süresi içinde ilk itiraz yapılabilir.

Cevap süresi uzatımı için cevap süresinin uzatılması dilekçesi incelenebilir. Süre geçirildikten sonra yeni cevap dilekçesi vererek ilk itiraz hakkı canlandırılamaz.

İlk İtiraz Nasıl İleri Sürülür?

İlk itiraz cevap dilekçesinde açık başlık ve gerekçeyle ileri sürülmelidir. Davalı önce ilk itirazlarını, ardından esasa ilişkin savunmalarını yazabilir. İlk itiraz ileri sürmek esasa ilişkin savunma yapılmasına engel değildir; ihtiyaten esasa cevap verilmesi hak kaybını önler.

Yetki itirazında dava açılan mahkemenin neden yetkisiz olduğu, hangi yetki kuralının uygulandığı ve hangi mahkemenin yetkili olduğu belirtilmelidir. Tahkim itirazında tahkim sözleşmesi veya şartı, kapsamı ve uyuşmazlıkla bağlantısı açıklanmalıdır.

İlk itirazı destekleyen sözleşme, ikametgâh kaydı, ticaret sicili, teslim yeri belgesi veya tahkim sözleşmesi gibi belgeler cevap dilekçesine eklenmelidir. Belge karşı tarafın elindeyse HMK 219-221 belge ibrazı hükümleri kullanılabilir.

Kesin Yetki ile Kesin Olmayan Yetki Arasındaki Fark

Kesin yetki bulunan davalarda mahkemenin yetkili olması dava şartıdır. Mahkeme bunu kendiliğinden inceler; davalı cevap süresinde ileri sürmese bile sorun ortadan kalkmaz. Kesin olmayan yetkide ise mahkeme davalı itiraz etmediği sürece yetkiyi re’sen tartışmaz.

Taşınmazın aynına ilişkin belirli davalar gibi kanunun kesin yetki öngördüğü hâller bu gruba girer. Ancak her taşınmaz bağlantılı uyuşmazlık kesin yetkili değildir. Talebin hukuki niteliği ve özel madde incelenmelidir.

Dava şartlarıyla ilk itirazların ayrıntılı karşılaştırması için HMK 114-115 dava şartları rehberi incelenebilir.

Mahkeme İlk İtirazları Ne Zaman İnceler?

Mahkeme ilk itirazları öncelikle inceler ve karara bağlar. Amaç esasa geçmeden önce mahkemenin doğru yer ve doğru yargılama yolu olup olmadığını belirlemektir. İlk itiraz kabul edilirse esasa ilişkin delil incelemesine devam edilmez.

Ön inceleme aşaması bu nedenle ilk itirazların karara bağlanması için temel aşamadır. Mahkeme tarafları dinler, belgeleri inceler ve gerekiyorsa ilgili kayıtları toplar. Yetki itirazı soyut bırakılmışsa veya yetkili mahkeme gösterilmemişse itirazın usule uygunluğu ayrıca değerlendirilir.

Mahkeme ilk itirazı reddederse yargılamaya devam eder. Ret kararının tek başına kanun yoluna tabi olup olmadığı ve nihai hükümle birlikte ileri sürülüp sürülemeyeceği kararın niteliğine göre değerlendirilir.

Yetki İtirazı Kabul Edilirse Ne Olur?

Mahkeme yetkisizlik kararı verir. Bu kararın kesinleşmesinden sonra dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi için HMK’da öngörülen süre içinde başvuru yapılmalıdır. Süresinde gönderme talep edilmezse davanın açılmamış sayılması gibi sonuçlar doğabilir.

Bu nedenle yetki itirazını kazanan davalı kadar davacı da yetkisizlik kararının kesinleşme ve gönderme süresini takip etmelidir. Dosya kendiliğinden her durumda başka mahkemeye gitmez.

Yetkili mahkeme gösterme zorunluluğu, yetki itirazının temel teknik unsurudur. Davalı yanlış veya yetkisiz bir mahkemeyi gösterirse itirazın sonucu olumsuz etkilenebilir.

Tahkim İtirazı Kabul Edilirse Ne Olur?

Geçerli ve uyuşmazlığı kapsayan tahkim anlaşması varsa devlet mahkemesindeki davanın tahkim nedeniyle usulden sona ermesi gündeme gelir. Taraf hakem yargılamasını sözleşme ve tahkim kuralları uyarınca başlatmalıdır.

Tahkim itirazının kabulü uyuşmazlığın maddi olarak davalı lehine çözüldüğü anlamına gelmez. Yalnız uyuşmazlığın çözüm merciinin devlet mahkemesi değil tahkim olduğu belirlenir.

İlk İtiraz ile Dava Şartı Arasındaki Temel Farklar

Dava şartı mahkemece kendiliğinden incelenir; ilk itiraz incelenmez. Dava şartı yargılamanın her aşamasında gündeme gelebilir; ilk itiraz cevap süresiyle sınırlıdır. Görev, kesin yetki, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm dava şartıdır. Kesin olmayan yetki ve tahkim itirazı ilk itirazdır.

Bu ayrım savunma dilekçesinin hazırlanmasında temel kontrol noktasıdır. Davalı cevap süresini kaçırmışsa dava şartı savunmalarını hâlen ileri sürebilir; fakat ilk itiraz hakkını kural olarak kaybeder.

Cevap Dilekçesi Verilmezse Yetki İtirazı Yapılabilir mi?

Kesin olmayan yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorunda olduğundan cevap süresinin geçirilmesi hâlinde sonradan yetki itirazı yapılamaz. Davalının duruşmada ilk kez “mahkeme yetkisiz” demesi yeterli değildir.

Ancak uyuşmazlık kesin yetki kuralına tabi ise durum farklıdır. Kesin yetki dava şartı olduğu için mahkeme bunu kendiliğinden inceler. Bu nedenle önce yetki kuralının kesin olup olmadığı belirlenmelidir.

Cevap Süresinin Uzatılması İlk İtirazı Korur mu?

Davalı HMK’da öngörülen koşullarda cevap süresinin uzatılmasını zamanında talep etmiş ve mahkeme ek süre vermişse, ilk itirazlar bu uzatılmış cevap süresi içinde ileri sürülebilir. Önemli olan uzatma talebinin ilk cevap süresi dolmadan yapılmasıdır.

Mahkeme ek süre vermeden davalının kendiliğinden daha uzun süre kullanması mümkün değildir. Ek süre kararının kapsamı ve başlangıç-bitiş tarihleri dosyadan kontrol edilmelidir.

Yetki Sözleşmesi ve İlk İtiraz

HMK m. 17 uyarınca tacirler veya kamu tüzel kişileri belirli şartlarda yetki sözleşmesi yapabilir. Geçerli yetki sözleşmesine rağmen başka yerde dava açılmışsa yetki itirazı gündeme gelebilir. Ancak sözleşmenin tarafları, yazılı şekli ve belirli hukuki ilişkiye ilişkin olması şartları kontrol edilir.

Ayrıntılı açıklama için tacirler arasında yetki sözleşmesi rehberi incelenebilir. Kesin yetki kuralları yetki sözleşmesiyle değiştirilemez.

İş, Tüketici ve Kira Davalarında Yetki İtirazı

İş, tüketici ve kira hukukunda özel yetki hükümleri bulunabilir. Davalı yalnız HMK genel yetki maddelerine bakmamalı; ilgili özel kanundaki yetki düzenlemesini de incelemelidir. Özel yetki kuralının kesin olup olmadığı ayrıca belirlenir.

Dava şartı arabuluculuk başvurusunun yapıldığı yer ile mahkemenin yetkisi de birbirine karıştırılmamalıdır. Arabuluculuk bürosunun yetkisine itiraz ayrı, mahkeme yetkisine itiraz ayrı usul kurallarına tabidir.

İlk İtirazların İstinafta İleri Sürülmesi

Cevap süresinde ileri sürülmemiş bir ilk itiraz kural olarak istinafta ilk kez ileri sürülerek canlandırılamaz. Çünkü hak süresinde kullanılmamıştır. Buna karşılık mahkemenin süresinde ileri sürülen ilk itirazı yanlış reddetmesi istinaf sebebi yapılabilir.

Kesin yetki, görev veya diğer dava şartları ise ilk itiraz olmadığından kanun yolunda da kamu düzeni yönünden değerlendirilebilir. İstinaf başvurusu için hukuk istinaf dilekçesi rehberi incelenebilir.

İlk İtiraz Kontrol Listesi

Cevap dilekçesi hazırlanırken önce dava dilekçesinin tebliğ tarihi ve cevap süresi belirlenmelidir. Sonra uyuşmazlıkta kesin yetki bulunup bulunmadığı, kesin değilse doğru yetkili mahkeme, geçerli tahkim şartının varlığı ve özel kanun yetki hükümleri kontrol edilmelidir.

Yetki itirazında seçilen yetkili mahkemenin tam adı yazılmalı; tahkim itirazında sözleşme ve tahkim şartı eklenmelidir. Ardından ihtiyaten esasa ilişkin cevaplar ve deliller de süresinde sunulmalıdır.

Türkiye Geneli ve Mersin Uygulaması

HMK m. 116-117 Türkiye genelindeki hukuk mahkemelerinde uygulanır. Mersin’de açılan asliye hukuk, sulh hukuk, aile, iş, tüketici ve ticaret davalarında ilk itirazlar aynı cevap süresi kuralına tabidir. Dava türünün özel yetki düzenlemeleri ayrıca incelenir.

Mersin’de davalıya elektronik veya fiziki tebligat yapıldığında cevap süresinin başlangıcı doğru hesaplanmalı ve ilk itiraz aynı cevap dilekçesinde sunulmalıdır. Yanlış adliyeye veya yanlış dosyaya gönderilen dilekçe ciddi süre sorunu yaratabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İlk itirazlar nelerdir?

Kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı HMK m. 116 kapsamındaki temel ilk itirazlardır.

Görev itirazı ilk itiraz mıdır?

Hayır. Görev dava şartıdır ve mahkemece re’sen incelenir.

Yetki itirazı ne zaman yapılır?

Cevap dilekçesi süresi içinde ve cevap dilekçesinde yapılmalıdır.

Yetki itirazında yetkili mahkeme gösterilmeli mi?

Evet. Davalı yetkili mahkemeyi açıkça göstermelidir.

Kesin yetki süresinde ileri sürülmezse kaybolur mu?

Hayır. Kesin yetki dava şartıdır.

Tahkim itirazı ne zaman yapılır?

Cevap dilekçesinde ilk itiraz olarak ileri sürülmelidir.

İlk itiraz sonradan yapılabilir mi?

Hayır. Süresinden sonra ileri sürülen ilk itiraz dinlenmez.

Cevap süresi uzatılırsa ilk itiraz da uzar mı?

Usulüne uygun verilen ek cevap süresi içinde ilk itiraz ileri sürülebilir.

Mahkeme yetkiyi kendiliğinden inceler mi?

Kesin yetkide evet; kesin olmayan yetkide davalının itirazı gerekir.

İlk itiraz reddedilirse ne yapılır?

Yargılama devam eder; ret kararının hukuka aykırılığı şartları varsa nihai hükümle birlikte kanun yoluna taşınabilir.

İlk İtirazlarda Süre ve Strateji Kontrolü

HMK m. 116-117 kapsamındaki ilk itirazlar cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Kesin olmayan yetki itirazı veya tahkim itirazı süresinde ileri sürülmezse daha sonra ıslah, ek dilekçe veya duruşma beyanıyla canlandırılamaz. Bu nedenle cevap dilekçesi hazırlanırken esas savunmaya geçmeden önce görev, yetki, tahkim ve dava şartları ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

Yetki itirazında yalnız “mahkeme yetkisizdir” demek yeterli değildir. Kesin olmayan yetki itirazında yetkili mahkemenin de gösterilmesi gerekir. Birden fazla yetkili mahkeme varsa davalının seçimini somutlaştırması önemlidir. Tahkim itirazında ise geçerli tahkim sözleşmesi veya şartının kapsamı ve uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığı incelenmelidir.

İlk İtiraz ile Dava Şartı Arasındaki Fark

Görev ve kesin yetki dava şartıdır ve mahkemece re’sen incelenir. Kesin olmayan yetki ise ilk itirazdır; taraf süresinde ileri sürmezse mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez. Tahkim itirazı da tarafça süresinde ileri sürülmelidir. Bu ayrım, usul stratejisinin temel noktalarından biridir.

Dava şartı eksiklikleri yargılamanın her aşamasında gündeme gelebilirken ilk itirazlar cevap dilekçesi süresiyle bağlıdır. Bu nedenle ilk itirazı kaçıran tarafın sonradan “kamu düzeni” veya “görev” kavramlarını yanlış kullanarak aynı sonucu elde etmeye çalışması mümkün değildir.

İlk İtirazlarda Sık Yapılan Hatalar

En sık hata yetki itirazında yetkili mahkemeyi göstermemektir. İkinci hata görev itirazını ilk itiraz sanmaktır. Üçüncü hata cevap süresini uzatma talebinin ilk itiraz süresine etkisini dosya bazında kontrol etmemektir. Dördüncü hata tahkim şartının uyuşmazlığın tamamını kapsadığını varsaymaktır.

Beşinci hata, süresi geçirilmiş ilk itirazı ıslahla ileri sürmeye çalışmaktır. Altıncı hata, birden fazla davalının bulunduğu dosyada her davalı bakımından yetki ve tahkim durumunu ayrı incelememektir. İlk itiraz kontrolü cevap dilekçesinin ilk taslağında yapılmalıdır.

Sonuç

HMK m. 116-117 ilk itirazların kapsamını ve ileri sürülme zamanını belirler. Kesin olmayan yetki ve tahkim itirazı cevap dilekçesinde süresinde ileri sürülmelidir. Yetki itirazında yetkili mahkeme açıkça gösterilmelidir. Görev, kesin yetki, derdestlik ve kesin hüküm ilk itiraz değil dava şartıdır. Cevap süresi geçirilmeden usul savunması ve esasa ilişkin savunma birlikte hazırlanmalıdır.

Hukuki inceleme: Av. Halil Bakırcı – Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →