İstinabe Nedir? HMK 197’ye Göre Başka Mahkemede Delil Toplanması 2026
Kısa ve net cevap: İstinabe, davaya bakan mahkemenin başka yerde bulunan ve kendi huzurunda incelenmesi mümkün olmayan delilin o yerdeki mahkeme aracılığıyla toplanmasını istemesidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 197. maddesine göre deliller kural olarak davaya bakan mahkeme huzurunda, mümkün olduğu kadar birlikte ve aynı duruşmada incelenir; başka yerde bulunan ve mahkemeye getirilemeyen deliller ise bulunduğu yerde istinabe yoluyla toplanabilir. Taraflar, istinabe olunan mahkemede hazır bulunabilir ve delille ilgili açıklama haklarını kullanabilir.
HMK 197 Ne Düzenler?
HMK m.197 delillerin inceleneceği yer ve yöntem bakımından temel kuralı koyar. Birinci fıkraya göre kanunda belirtilen hâller dışında deliller, davaya bakan mahkeme huzurunda mümkün olduğu kadar birlikte ve aynı duruşmada incelenir. Zorunlu hâllerde bazı delillerin incelenmesi başka bir duruşmaya bırakılabilir. Bu kural, hâkimin delilleri bir bütün hâlinde değerlendirmesini ve tarafların delil incelemesine katılımını güvence altına alır.
İkinci fıkra coğrafi veya fiziki sebeplerle davaya bakan mahkemeye getirilemeyen deliller için istinabeyi düzenler. Üçüncü fıkra ise tarafların istinabe olunan mahkemede hazır bulunabileceğini ve açıklama haklarını kullanabileceğini açıkça belirtir. Taraflara incelemenin yapılacağı tarih ve yer bildirilir; davete rağmen gelmemeleri delilin incelenmesine engel olmaz.
İstinabe Ne Demektir?
İstinabe, bir mahkemenin yargı çevresi dışında yapılması gereken belirli bir usul işlemini başka mahkemeden istemesidir. Hukuk yargılamasında en sık tanığın başka şehirde dinlenmesi, yerinde inceleme, belirli belge veya delilin bulunduğu yerde incelenmesi gibi durumlarda gündeme gelir. İstinabe olunan mahkeme, asıl uyuşmazlık hakkında karar vermez; yalnız kendisine verilen usul işlemini yerine getirir ve sonucu davaya bakan mahkemeye gönderir.
Bu nedenle istinabe, dosyanın başka mahkemeye devri değildir. Davanın hâkimi ve karar mercii değişmez. İstinabe yalnız belirli delil veya işlemin başka yerde gerçekleştirilmesine yarayan yardımcı yargısal mekanizmadır.
Deliller Neden Kural Olarak Davaya Bakan Mahkemede İncelenir?
Doğrudanlık ilkesi gereği hâkimin mümkün olduğu ölçüde delille doğrudan temas etmesi önemlidir. Tanığın davranışı ve anlatım biçimi, keşif izlenimi, bilirkişi açıklaması ve tarafların delile yönelik beyanları aynı yargılama ortamında değerlendirildiğinde uyuşmazlığın bütünlüğü daha iyi korunur.
Ayrıca delillerin mümkün olduğu kadar aynı duruşmada incelenmesi usul ekonomisine hizmet eder. Delil incelemesinin gereksiz biçimde farklı celselere yayılması yargılamayı uzatabilir. HMK m.197 bu nedenle temel kuralı “davaya bakan mahkeme huzurunda” ve “mümkün olduğu kadar birlikte” şeklinde kurmuştur.
İstinabe Hangi Hâllerde Yapılır?
İstinabe için en tipik durum, delilin başka bir yerde bulunması ve davaya bakan mahkemeye getirilememesidir. Başka şehirde yaşayan tanığın bulunduğu yerde dinlenmesi, taşınmazın veya büyük bir makinenin yerinde incelenmesi, başka yargı çevresinde bulunan belirli fiziksel delilin incelenmesi gibi hâller örnek gösterilebilir.
Bununla birlikte teknolojik imkânlar ve ses-görüntü bilişim sistemleri bazı durumlarda istinabe ihtiyacını azaltabilir. Hangi yöntemin kullanılacağı delilin niteliği, tarafların hakları, usul ekonomisi ve özel düzenlemeler dikkate alınarak mahkemece belirlenir.
Tanık İstinabe Yoluyla Dinlenebilir mi?
Evet. Başka şehirde veya yargı çevresinde bulunan tanığın davaya bakan mahkemeye gelmesinin güç olduğu hâllerde istinabe yoluyla dinlenmesi mümkündür. İstinabe yazısında tanığın kimliği, dinleneceği vakıalar ve gerekiyorsa yöneltilecek hususlar açıkça belirtilmelidir. Tanık, asıl davanın tüm hukuki tartışmasını çözmek için değil, belirli çekişmeli vakıalar hakkında bilgi vermek üzere dinlenir.
Taraflar istinabe duruşmasına katılabilir ve HMK m.197/3 çerçevesinde delille ilgili açıklama haklarını kullanabilir. Tanık sorularının usule uygun biçimde yöneltilmesi ve tanığın hangi vakıa hakkında dinlendiğinin açık olması, sonradan anlatımın sağlıklı değerlendirilmesi için önemlidir.
İstinabe ile SEGBİS Benzeri Uzaktan Dinleme Aynı Şey mi?
Hayır. İstinabe, belirli usul işleminin başka mahkeme tarafından gerçekleştirilmesidir. Ses ve görüntü nakli yoluyla uzaktan katılımda ise asıl mahkeme duruşmayı yürütür ve kişi teknolojik bağlantıyla aynı duruşmaya katılır. Hukuk yargılamasında HMK m.149 ve ilgili teknik düzenlemeler uzaktan duruşma bakımından ayrıca önem taşır.
Hangi yöntemin uygulanacağı somut dosyanın koşullarına bağlıdır. Uzaktan bağlantının mümkün ve uygun olduğu durumda doğrudanlık daha güçlü biçimde korunabilir; teknik veya hukuki engel varsa istinabe kullanılabilir.
Keşif İstinabe Yoluyla Yapılabilir mi?
Dava konusu taşınmaz, yapı, makine veya başka bir inceleme konusu davaya bakan mahkemenin yargı çevresi dışındaysa, yerinde incelemenin başka mahkeme aracılığıyla yapılması gündeme gelebilir. İstinabe yazısında keşfin amacı, incelenecek hususlar ve gerekiyorsa bilirkişinin uzmanlık alanı açıkça belirtilmelidir.
Ancak keşif, hâkimin doğrudan gözleminden yararlanılan bir delil olduğundan, asıl mahkemenin bizzat inceleme yapmasının gerekli olup olmadığı da değerlendirilir. Coğrafi uzaklık ve usul ekonomisi tek başına değil, delilin karar üzerindeki önemiyle birlikte ele alınmalıdır.
İstinabe Yazısında Neler Bulunmalı?
İstinabe yazısı, yapılacak işlemi başka mahkemenin tereddütsüz anlayacağı kadar açık olmalıdır. Dosya bilgileri, taraflar, yapılması istenen işlem, delilin veya tanığın kimliği, incelenecek vakıalar ve varsa özel sorular belirtilmelidir. Belirsiz bir “tanık dinlensin” veya “keşif yapılsın” talebi yerine çekişmeli hususların çerçevesi gösterilmelidir.
Tarafların delil-vakıa bağlantısını HMK m.194 uyarınca baştan kurmuş olması, istinabe yazısının da doğru hazırlanmasını kolaylaştırır. Mahkeme başka mahkemeye tarafın yerine yeni vakıa araştırma görevi vermez.
Taraflar İstinabe Duruşmasına Katılabilir mi?
Evet. HMK m.197/3, delillerin incelenmesi veya beyanların dinlenmesi sırasında tarafların istinabe olunan mahkemede hazır bulunabileceğini ve delillerle ilgili açıklama haklarını kullanabileceğini açıkça düzenler. Bu, hukuki dinlenilme hakkının önemli bir görünümüdür.
Taraflara incelemenin yapılacağı tarih ve yer bildirilmelidir. Davet üzerine taraflardan biri veya her ikisi hazır bulunmazsa, kanun açıkça delillerin incelenebileceğini veya beyanların dinlenebileceğini söyler. Bu nedenle “katılmadım, işlem geçersizdir” sonucu kendiliğinden doğmaz; usulüne uygun bildirim yapılıp yapılmadığı ayrıca önemlidir.
İstinabe Duruşmasında Soru Sorulabilir mi?
Tarafların açıklama hakkı, usul kuralları çerçevesinde tanık veya inceleme konusu hakkında soru ve açıklama imkânını da kapsar. Ancak istinabe olunan mahkeme asıl davanın hâkimi değildir; kendisine verilen görev sınırları içinde işlem yapar. Bu nedenle soruların istinabe konusu çekişmeli vakıalarla bağlantılı olması gerekir.
Taraf vekili, istinabe öncesinde hangi hususların açıklığa kavuşturulmasını istediğini dosyaya bildirebilir. Özellikle teknik incelemelerde soruların önceden belirlenmesi eksik inceleme riskini azaltır.
İstinabe Sonucu Asıl Mahkemeyi Bağlar mı?
İstinabe yoluyla toplanan delil, asıl dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirilir. İstinabe olunan mahkeme uyuşmazlığın esası hakkında bağlayıcı değerlendirme yapmaz. Örneğin tanığı dinler ve tutanağı gönderir; tanık anlatımının güvenilirliği ve diğer delillerle birlikte hangi sonucu doğurduğu asıl mahkemece belirlenir.
HMK m.198 uyarınca kanuni istisnalar dışında hâkim delilleri serbestçe değerlendirir. Dolayısıyla istinabe, delilin ispat gücünü otomatik olarak artıran veya azaltan bir yöntem değildir; yalnız delilin hukuka uygun usulle toplanmasına hizmet eder.
Başka Yerdeki Belge İçin Her Zaman İstinabe Gerekir mi?
Hayır. Mahkemeye gönderilebilen belge veya kayıtlar HMK m.195 kapsamında ilgili kurum veya kişiden doğrudan getirtilir. İstinabe, özellikle delilin bulunduğu yerde incelenmesi veya kişinin orada dinlenmesi gereken durumlarda önem kazanır. Örneğin dijital olarak veya posta yoluyla gönderilebilecek bir belge için yalnız coğrafi uzaklık nedeniyle istinabe yapılması gerekmeyebilir.
Bu ayrım usul ekonomisi açısından önemlidir. Delil basit bir müzekkereyle getirilebiliyorsa başka mahkemenin işlem yapmasına gerek yoktur.
Yurt Dışındaki Delillerde İstinabe
Yurt dışındaki deliller bakımından iç hukukta kullanılan istinabe kavramına ek olarak uluslararası adli yardımlaşma kuralları, taraf olunan sözleşmeler ve ilgili ülkenin mevzuatı devreye girer. Yabancı ülkedeki tanığın dinlenmesi veya belgenin temini, iç istinabeden daha farklı ve uzun bir prosedür gerektirebilir.
Bu nedenle yurt dışı delili varsa talebin erken aşamada yapılması önemlidir. Ülke, kurum, kişi ve belgenin açık biçimde belirlenmesi süreci kolaylaştırır. Apostil, tercüme ve yabancı resmi belgenin ispat gücü gibi konular ise ayrıca değerlendirilir.
İstinabe Yargılamayı Uzatır mı?
İstinabe ek yazışma ve başka mahkemede işlem gerektirdiği için süre yaratabilir. Ancak gerekli delilin başka türlü toplanamadığı durumda bu süre ispat hakkının doğal sonucudur. Gecikmeyi azaltmak için tanığın adresi, delilin yeri, inceleme konusu ve sorular baştan eksiksiz bildirilmelidir.
Mahkeme de aynı delil için tekrarlanan eksik yazışmalar yerine açık ve kapsamı belirli istinabe yazısı hazırlamalıdır. Tarafların adres ve iletişim bilgilerindeki değişiklikleri zamanında bildirmesi de süreci hızlandırır.
İstinabe Talebi Reddedilebilir mi?
İstinabe, her istenen delil için otomatik zorunluluk değildir. İstenen delil uyuşmazlığın sonucuna etkisizse, talep süresinde yapılmamışsa, delil hukuka aykırıysa veya aynı husus başka yeterli delille ve daha doğrudan yöntemle incelenebiliyorsa mahkeme talebi değerlendirebilir. Ret gerekçesinin açık ve denetlenebilir olması gerekir.
Sonuca etkili ve usulüne uygun gösterilmiş delilin sırf başka şehirde olduğu için toplanmaması ise ispat hakkı bakımından sorun yaratabilir. Mahkeme, yargılamanın hızını ispat hakkıyla dengeli biçimde yürütmelidir.
İstinabe ile Talimat Mahkemesi Kavramı
Uygulamada “talimat mahkemesi” ifadesi, istinabe edilen işlemi yapan mahkeme için sıkça kullanılır. Bu mahkeme asıl dosyanın tarafları hakkında esas karar vermez. Görevi, asıl mahkemenin talimatında belirtilen delil toplama veya usul işlemini gerçekleştirmek ve sonucu geri göndermektir.
Tarafların talimat dosyasındaki işlemle asıl dosyayı karıştırmaması gerekir. Esasa ilişkin talepler, delilin sonuçları ve nihai beyanlar asıl davanın görüldüğü mahkemeye yöneltilir.
İstinabe Kontrol Listesi
- Delilin başka yerde bulunduğu açık mı?
- Delilin asıl mahkemeye getirilememesinin nedeni belli mi?
- Tanık veya inceleme konusu tam olarak tanımlandı mı?
- Hangi çekişmeli vakıanın ispatlanacağı belirtildi mi?
- İstinabe olunan yerde yapılacak işlem açıkça yazıldı mı?
- Taraflara tarih ve yer bildirimi yapılacak mı?
- Tarafların soru ve açıklama hakkı korunuyor mu?
- Belgenin doğrudan celbi daha basit bir yöntem mi?
- Uzaktan duruşma/teknik bağlantı alternatifinin uygunluğu değerlendirildi mi?
- Yurt dışı deliliyse adli yardım ve tercüme süreci erken başlatıldı mı?
Türkiye Geneli ve Mersin Uygulaması
HMK m.197 Türkiye genelinde uygulanır. Mersin’de görülen bir davada Adana, Ankara, İstanbul veya başka bir yerde bulunan tanık veya yerinde incelenmesi gereken delil için gerekli şartlarda istinabe yapılabilir. Aynı şekilde başka şehirde görülen bir dava için Mersin mahkemeleri istinabe olunan mahkeme olarak delil toplayabilir.
Sık Sorulan Sorular
İstinabe nedir?
Davaya bakan mahkemenin başka yerde yapılması gereken belirli delil veya usul işlemini o yerdeki mahkemeye yaptırmasıdır.
İstinabe dosyanın başka mahkemeye gönderilmesi midir?
Hayır. Asıl dava aynı mahkemede kalır; yalnız belirli işlem başka mahkemece yapılır.
Tanık başka şehirdeyse istinabe ile dinlenebilir mi?
Şartları varsa evet. Uzaktan dinleme imkânı ve diğer usul seçenekleri de değerlendirilebilir.
İstinabe duruşmasına avukat katılabilir mi?
Evet. HMK m.197/3 tarafların istinabe olunan mahkemede hazır bulunup delille ilgili açıklama haklarını kullanabileceğini düzenler.
Taraf gelmezse tanık dinlenmez mi?
Usulüne uygun davet yapılmışsa, taraf hazır bulunmasa dahi delil incelenebilir veya beyan dinlenebilir.
Başka şehirdeki belge için istinabe gerekir mi?
Mahkemeye getirilebilen belge HMK m.195 kapsamında doğrudan istenebilir. İstinabe, bulunduğu yerde yapılması gereken incelemelerde daha çok kullanılır.
İstinabe ile alınan tanık beyanı kesin delil midir?
Hayır. Tanık beyanı kendi delil niteliğine göre asıl mahkemece diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Yurt dışındaki tanık için aynı prosedür mü uygulanır?
Yurt dışı delillerinde uluslararası adli yardım, sözleşmeler ve yabancı ülke usulleri ayrıca uygulanır.
İlgili Hukuk Rehberleri
- Başka Yerdeki Delilin Getirtilmesi HMK 195
- Somutlaştırma Yükü HMK 194
- Delil Tespiti HMK 400-406
- Çekişmeli Vakıa HMK 187
Resmî Hukuki Dayanak
Temel dayanak 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.197’dir. Başka yerdeki delilin getirtilmesi için HMK m.195, uzaktan duruşma için m.149, delillerin değerlendirilmesi için m.198 ve somutlaştırma için m.194 ilgili duruma göre birlikte uygulanır. Güncel kanun metni mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol edilmelidir.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik HMK m.197’nin üç fıkralı yapısı esas alınarak; delillerin asıl mahkemede incelenmesi, istinabe, tarafların hazır bulunma ve açıklama hakkı ile uzaktan dinleme ayrımları gözetilerek hazırlanmıştır.
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu Sicil No: 3472
Son kontrol tarihi: 11 Eylül 2026
(E-İMZALIDIR)
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
