Kıymetli Evrakın Türü Nasıl Değiştirilir? TTK 650 Muvafakat ve Şekil Kuralı
Kıymetli evrakın türünün değiştirilmesi, senedi elinde tutan kişinin başlığa yeni bir sözcük yazmasıyla tamamlanmaz. TTK 650, nama veya emre yazılı senedin hamile yazılı senede dönüştürülmesi için senedin hak verdiği ve borç yüklediği bütün kişilerin muvafakatini arar. Bu muvafakat doğrudan senet üzerine yazılmalıdır. Ters yöndeki dönüşümde de aynı kural geçerlidir; ancak eksik muvafakatin sonucu ayrıca düzenlenmiştir.
İşlem yapılmadan önce iki konu çözülmelidir: eldeki belge hukuken hangi tür kıymetli evraktır ve o senet türünün özel hükümleri hedeflenen dönüşüme izin vermekte midir? Genel m.650, bono veya pay senedi gibi özel düzenlemelere tabi belgelerin zorunlu şartlarını ortadan kaldırmaz. Senedin devri, beyaz ciro yapılması, alacaklının değişmesi ve senet türünün değişmesi ayrı işlemlerdir.
Nama, emre ve hamile yazılı ayrımı nasıl belirlenir?
TTK 654’e göre belirli bir kişinin adına yazılan, onun emrine kaydı içermeyen ve kanunen de emre yazılı sayılmayan kıymetli evrak nama yazılıdır. Tanımın son koşulu özellikle önemlidir. Senette bir isim bulunması, tek başına nama yazılı olduğu anlamına gelmez. Kanunun emre yazılı saydığı bir senet, üzerinde ayrıca emre sözcüğü bulunmasa da ilgili devir düzenine tabi olur.
TTK 658, metninden veya şeklinden hamili kimse o kişinin hak sahibi sayılacağı anlaşılan kıymetli evrakı hamile veya hamiline yazılı senet olarak tanımlar. Emre yazılılıkta ise senedin özel düzenlemesi ve ciro sistemi dikkate alınır. TTK 681/1, poliçenin açıkça emre yazılı olmasa da ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilebileceğini belirtir. Bu kural, sadece kişi adının varlığıyla tür tespiti yapılamayacağını açıkça gösterir.
İnceleme sırasında senedin ön yüzü, arka yüzü, varsa bağlı kâğıtları ve özel kayıtları birlikte okunur. Senedin ilk düzenlenme biçimi ile sonradan yapılan devir işlemleri ayrı belirlenir. Cirodaki alıcının adı, senet metnindeki lehtar ve senedi fiilen sunan kişi aynı kişi olmayabilir. Bu farklılıkların hiçbiri tek başına tür dönüşümünün yapıldığını göstermez; mevcut kaydın hukuki işlevi belirlenmelidir.
TTK 650 hangi dönüşüm yönlerini düzenler?
Birinci fıkra, nama veya emre yazılı senetten hamile yazılı senede geçişi düzenler. İkinci fıkra, hamile yazılı senetten nama veya emre yazılı senede geçişi ele alır. Kanunun bu yön ayrımı, eksik muvafakatin sonucunu belirlerken önem taşır. İkinci fıkradaki sınırlı etki kuralı, her türlü tür değiştirmeye uygulanabilecek genel bir eksik işlem tamamlama yöntemi değildir.
Nama yazılı bir belgeyi emre yazılı hale getirmek veya emre yazılı bir senede devir yasağı kaydı koymak da yalnız bu fıkraların lafzı kullanılarak çözülmez. İlgili senedin özel kuralları ve kayıtların hangi kişi tarafından yapıldığı incelenir. TTK 650’nin açıkça düzenlediği dönüşüm yönünü saptamak, benzer görünen fakat farklı hukuki sonuç taşıyan işlemlerin aynı başlık altında toplanmasını önler.
Kimlerin muvafakati gerekir?
Kanun sadece mevcut alacaklı ile asıl borçlunun anlaşmasını yeterli saymaz. Senedin kendisine hak verdiği ve borç yüklediği bütün kişilerin muvafakatini arar. Bu nedenle senedin dolaşım geçmişi ve imzaların hukuki niteliği incelenir. Senetten doğan hak veya borcu bulunan kişi, yalnız güncel ödeme ilişkisinin dışında kaldığı gerekçesiyle liste dışına çıkarılamaz. Kimin hangi senet hakkını veya yükümlülüğünü taşıdığı ayrı gösterilir. Borçlunun sırf borç miktarı değişmediği için dönüşüm dışında bırakılması da doğru değildir. Tür değişikliği, borcun rakamından başka hak sahipliği ve dolaşım sonuçları taşır; kanunun muvafakat araması bu nedenle yalnız tutar üzerinde anlaşma bulunmasına indirgenemez.
Buna karşılık belgenin fotokopisini elinde tutan, muhasebe kaydını yapan veya işlemden ekonomik olarak etkilenen herkes m.650 anlamında hak ya da borç sahibi değildir. Muvafakat verecek kişilerin belirlenmesi fiilî yakınlığa göre yapılmaz. Senetten doğan hukuki sıfat esas alınır. Bir tüzel kişi adına muvafakat verilecekse imzalayan kişinin o tüzel kişiyi temsil etme yetkisi ayrıca doğrulanır.
Muvafakat listesi, senedin içerdiği imzaların ve devirlerin okunmasından sonra hazırlanır. Eksik bir ciro silsilesi veya açıklanmamış temsil ilişkisi varsa, yalnız çoğunluğun imzasını almak eksikliği gidermez. TTK 650 oyçokluğu öngörmez. Belirli bir kişinin senetten doğan hakkı veya borcu sona ermişse bunun dayanağı da belgelenir; eski bir isim bulunduğu için sıfatın devam ettiği yahut kaldırıldığı kendiliğinden varsayılmaz.
Muvafakat neden doğrudan senede yazılmalıdır?
TTK 650/1, muvafakatin doğrudan senet üzerine yazılmasını açıkça şart koşar. Tarafların ayrıca imzaladığı bir anlaşma, elektronik yazışma veya şirket içi karar, senet üzerindeki bu şeklin yerine geçirilmez. Ayrı belgeler işlemin hazırlığını ve temsil yetkisini açıklayabilir; fakat kanunun senedin üzerinde aradığı irade açıklamasını kendiliklerinden oluşturmaz. İnceleme, yalnız dönüşüm anlaşmasının dosyada bulunup bulunmadığıyla sınırlı tutulamaz.
Senet üzerindeki açıklamanın hangi türden hangi türe dönüşümü kabul ettiğini göstermesi gerekir. Başka amaçla atılmış bir ciro imzası, açık bir değerlendirme yapılmadan dönüşüm muvafakati sayılmaz. Eski bir teslim veya tahsil kaydı da yeni dönüşüm iradesinin yerine kullanılamaz. Kayıtların tarihi ve bağlantısı korunarak, aynı imzanın farklı işlevlere sahip olduğu yönünde belgesiz sonuç kurulması önlenir.
TTK 647/2, nama yazılı senedin devrindeki yazılı devir beyanının senede veya ayrı bir kâğıda yazılmasına izin verir. TTK 683 ise cironun poliçeye veya alonja yazılmasını düzenler. Bunlar kendi işlemlerine özgü şekil hükümleridir. Bu seçenekler, m.650’nin doğrudan senet üzerine yazılma koşulunu kendiliğinden değiştirmez. Devir beyanının şekli ile dönüşüm muvafakatinin şekli aynı maddeden okunmamalıdır.
Nama veya emre senetten hamile senede geçişte eksik onay
Birinci fıkra, tüm ilgili kişilerin muvafakatini hamile dönüşümün koşulu yapar. Gerekli kişilerden biri onay vermemişse, bu fıkra bakımından tam ve bütün ilgililere karşı etkili bir hamile dönüşümün gerçekleştiği söylenemez. Senedin üstüne hamiline ifadesinin yazılması veya taraflardan bazılarının bu yeni tanımı kullanmaya başlaması, eksik muvafakat koşulunu ortadan kaldırmaz.
Özellikle senedi devralan kişinin, mevcut alacaklının tek başına bütün senet borçluları adına irade açıklayabileceğini kabul etmesi doğru değildir. Dönüşüm senedin dolaşım ve hak sahipliği düzenini etkilediği için kanun daha geniş katılım arar. İşlem dosyasında hangi kişinin onayı bulunduğu ve hangi kişinin eksik olduğu açıkça belirtilmelidir. İkinci fıkradaki sınırlı etki sonucu, birinci fıkraya metinde bulunmayan biçimde taşınmamalıdır.
Hamile senetten nama veya emre senede geçişte sınırlı etki
TTK 650/2, ters yöndeki dönüşümde bütün hak ve borç sahiplerinin muvafakatini yine arar. Bununla birlikte bu kişilerden birinin muvafakati yoksa dönüşümün yalnız dönüştürmeyi yapan alacaklı ile onun haklarına doğrudan doğruya halef olan kişi arasında hüküm ifade edeceğini belirtir. Kanun burada bütün sonuçların tamamen yok olduğunu söylemek yerine, etkiyi belirli kişiler arasındaki ilişkiyle sınırlar.
Bu sınırlı etki, senedin herkese karşı bütünüyle yeni türe dönüştüğü anlamına gelmez. Doğrudan halefin kim olduğu ve hangi hakkın kendisine geçtiği belirlenir. Sonraki bütün kişilerin aynı kapsamda bulunduğu veya tüm senet borçlularının yeni türle bağlı olduğu şeklinde genel bir sonuç kurulamaz. Metindeki kişi sınırı korunmadan yapılan yorum, eksik muvafakat için getirilen özel çözümü sınırsız hale getirir.
Bu yüzden hamile senet üzerinde isim yazılı bulunması halinde yalnız görünen isme bakmak yeterli değildir. Yazının tür dönüşümü amacı taşıyıp taşımadığı, gerekli muvafakatler ve bunların yokluğunda m.650/2’nin ilişki sınırı değerlendirilir. Bir isim eklenmesi ile bütün ilgililere etkili nama yazılı senet doğması arasındaki hukuki aşamalar atlanmamalıdır. Sonuç, kaydın niteliği ve katılım belgeleri üzerinden açıklanır.
Beyaz ciro senedi hamile yazılıya dönüştürür mü?
TTK 683 beyaz ciroyu, ciro edilen kişinin gösterilmediği veya yalnız ciranta imzasından oluşan ciro olarak düzenler. TTK 684/2, beyaz ciroyu alan hamile ciroyu doldurma, tekrar ciro etme veya doldurmadan başkasına verme imkânları tanır. Bu dolaşım kolaylığı, senedin m.650 anlamında hamile yazılı türe dönüştürüldüğüyle aynı şey değildir. Ciro biçimi ile senet türü ayrı değerlendirilir.
Beyaz cirodaki imza ve senedin zilyetliği, ilgili ciro hükümleri çerçevesinde sonuç doğurur. Bu yolla devralan kişinin elinde isim yazmaması, bütün senet ilgililerinin tür dönüşümüne muvafakat ettiğini göstermez. Çekte ciro zinciri ve beyaz ciro incelemesi, isimlerin dolaşım zincirindeki işlevini açıklar. Tür dönüşümü araştırılırken ciro incelemesinin sonucuyla yetinilmemelidir.
Bono ve poliçenin özel unsurları korunur
TTK 671 poliçede, TTK 776 bonoda kime veya kimin emrine ödeme yapılacağının adını zorunlu unsurlar arasında sayar. TTK 650 genel hükmüne dayanılarak bu özel unsur yok sayılıp geçerli bir hamiline bono veya poliçe yaratıldığı söylenemez. Dönüşümden önce hedeflenen senet biçiminin ilgili türün özel kanuni yapısıyla uyumlu olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Düzenleyenin poliçeye emre yazılı değildir veya eş anlamlı kayıt koyması ise TTK 681/2’de özel olarak düzenlenmiştir. Bunun sonucu devirde alacağın temliki rejimidir. Cirantanın tekrar ciroyu yasaklamasının TTK 685/2’deki sonucu ise sonraki ciro alanlara karşı kendi sorumluluğuyla ilgilidir. Bu iki kayıt ile m.650’deki tür dönüşümü birbirine eşitlenmemelidir. Kaydı yazan kişinin sıfatı, aynı kelimelerin farklı sonuç doğurmasına neden olur.
Pay senetlerinde TTK 485 özel düzenlemesi
Anonim şirket payının türünün değiştirilmesi TTK 485’te ayrıca düzenlenir. Esas sözleşmede aksi öngörülmemişse payın türü dönüştürme yoluyla değiştirilebilir; dönüşüm esas sözleşme değişikliğiyle yapılır. Kanunen öngörülen dönüşüm hallerinde yönetim kurulunun gerekli kararı alıp uygulaması ve esas sözleşmeye yansıtma girişimini başlatması düzenlenmiştir. Genel kıymetli evrak kuralı, paya ilişkin bu özel kurumsal işlemlerin yerine kullanılmaz.
Nama yazılı pay senedinin hamiline yazılı pay senedine dönüşebilmesi için TTK 485/2 uyarınca pay bedelinin tamamen ödenmiş olması gerekir. TTK 484/2 de bedeli tamamen ödenmemiş paylar için hamiline senet çıkarılmasını yasaklar. Bu nedenle yalnız senedin üzerindeki ismin silinmesi, pay bedeli ve esas sözleşme koşullarını karşılamaz. Pay senedinin türü, şirketin sermaye ve pay kayıtlarıyla birlikte ele alınır.
Mevcut bir payın başka kişiye devri ise dönüşümden farklıdır. Nama yazılı payda şirket onayı ve hamiline pay devrinde MKK bildirimi kendi işlemlerini açıklar. Payın sahibinin değişmesi, payın türünün mutlaka değiştiği anlamına gelmez; türün değişmesi de tek başına belirli başka kişiye devir yapıldığını göstermez.
Dönüşüm kaydıyla devir ve ödeme birbirinden ayrılır
TTK 645, kıymetli evraktaki hakkın senetten ayrı ileri sürülememesi ve devredilememesi esasını kurar. TTK 647 ise mülkiyet veya sınırlı ayni hak kurulması amacıyla devirde senet üzerindeki zilyetliğin devrini arar. Bu hükümler, tür dönüşümüne ilişkin irade açıklamasının her durumda aynı zamanda devir veya ödeme işlemi sayılmayacağını gösterir. Hangi hukuki işlemin yapıldığı belgelerde ayrı tanımlanmalıdır.
Uygulamada dönüşüm işlemi değerlendirilirken mevcut senet, hedeflenen tür, özel hüküm, gerekli muvafakat sahipleri ve senet üzerindeki kayıtlar sırayla belirlenir. Sonraki teslim, tahsil veya devir işlemi kendi koşullarıyla incelenir. Aynı belge üzerinde birden fazla işlemin bulunması, bunların şartlarını tek bir imza altında birleştirmez. Hukuki sonucun açıklığı, tür değişikliğinin hangi aşamada ve kimlere karşı etkili olduğunun doğru gösterilmesine bağlıdır.
Senedin metninin değiştirilmesi ile geçerli dönüşüm aynı değildir
Senet üzerindeki bir sözcüğün silinmesi veya yeni sözcük eklenmesi, hukuken tamamlanmış dönüşüm anlamına gelmez. TTK 650 bakımından muvafakat koşulları ile fiziksel metinde değişiklik bulunması ayrı olgulardır. Önce değişikliğin ne olduğu, kim tarafından ve hangi irade açıklamalarıyla yapıldığı belirlenir. Sonradan görünen metni, önceki bütün ilgililerin onayladığı metin olarak kabul etmek, kanunun katılım koşulunu etkisizleştirir. Bu nedenle eski ve yeni kayıtlar arasındaki ilişki korunmalıdır.
Poliçe metninin değiştirilmesi konusunda TTK 748 ayrıca bir sorumluluk ayrımı kurar. Değişiklikten sonra imza koyanlar değişmiş metne, önce imza koyanlar eski metne göre sorumlu olur. Bu hüküm, m.650 için gereken muvafakatlerin yerine geçen bir onay sistemi değildir. Metin değişikliğinin sonuçları ile tür dönüşümünün geçerliliği farklı sorular olarak ele alınır. Poliçe veya bononun özel unsurları, metin üzerinde işlem yapıldığı gerekçesiyle yok sayılmaz.
Belgenin önceki görüntüleri, teslim kayıtları ve imza tarihleri değişikliğin açıklanmasında yardımcı verilerdir. Buna karşılık fotokopi üzerinde yapılan düzeltme, asıl senette kanunun aradığı işlemin yapıldığını kendiliğinden göstermez. Aynı senedin birbirinden farklı suretleri sunulduğunda hangi nüshanın neyi yansıttığı açıklığa kavuşturulur. Tür değişikliğini talep eden kişinin amacı ile tamamlanmış işlemin hukuki sonucu ayrılır. Eksik muvafakat veya özel hükme aykırılık, yalnız tarafların sonradan kullandığı yeni adlandırmayla giderilmiş kabul edilmez.
Sık sorulan sorular
TTK 650’ye göre sadece borçlu ve alacaklının anlaşması yeterli mi?
Senetten hak ve borç sahibi olan başka kişiler varsa yeterli değildir. Kanun senedin hak verdiği ve borç yüklediği bütün kişilerin muvafakatini arar. Kişiler senedin içeriği ve dolaşım geçmişi üzerinden belirlenir.
Tür değiştirme muvafakati ayrı sözleşmeye yazılabilir mi?
TTK 650 muvafakatin doğrudan senet üzerine yazılmasını şart koşar. Ayrı anlaşma veya yazışma, senet üzerinde aranan bu şeklin yerine kendiliğinden geçmez.
Nama yazılı senette yalnız çoğunluğun onayıyla hamile dönüşüm olur mu?
TTK 650/1 oyçokluğu kuralı içermez. Senetten hak ve borç sahibi olan bütün kişilerin muvafakati aranır. Eksik katılım, bütün ilgililere etkili tamamlanmış dönüşüm gibi gösterilemez.
Hamile senedin nama dönüşümünde bir onay eksikse sonuç nedir?
TTK 650/2 uyarınca dönüşüm yalnız bunu yapan alacaklı ile onun haklarına doğrudan doğruya halef olan kişi arasında hüküm ifade eder. Bu sınırlı sonuç, bütün kişilere etkili dönüşüm değildir.
Beyaz ciro hamiline senet yaratır mı?
Beyaz ciro, ciro biçimi ve dolaşım imkânıyla ilgilidir. TTK 683–684’teki bu işlem, m.650’deki bütün ilgililerin muvafakatine dayanan senet türü dönüşümüyle aynı şey değildir.
Senette kişinin adının yazması nama yazılılık için yeterli mi?
Hayır. TTK 654 uyarınca emre kaydının bulunmaması yanında senedin kanunen de emre yazılı sayılmaması gerekir. Poliçe gibi kanunen emre yazılı senetler ayrıca değerlendirilir.
TTK 650 kullanılarak hamiline bono düzenlenebilir mi?
Bononun TTK 776’daki özel zorunlu unsurları genel dönüşüm hükmüyle kaldırılamaz. Kime veya kimin emrine ödeme yapılacağının adı zorunlu unsur olarak korunur.
Pay senedinin türü yalnız üzerine kayıt konularak değişir mi?
Pay türünün dönüşümü TTK 485’in özel düzenlemesine tabidir. Esas sözleşme değişikliği ve nama paydan hamiline paya geçişte bedelin tamamen ödenmesi gibi koşullar ayrıca uygulanır.
Senedi devretmek türünü değiştirmek midir?
Hayır. Devir hak sahibinin değişmesine ilişkindir; tür dönüşümü senedin nama, emre veya hamile yazılı niteliğini etkiler. İşlemlerin kanuni şekilleri ve sonuçları ayrı incelenir.
İkinci fıkranın sınırlı etki kuralı her dönüşümde uygulanır mı?
TTK 650/2 bu sonucu hamile senetten nama veya emre senede dönüşümde eksik muvafakat için düzenler. Kanundaki yön ve kişi sınırı korunmalıdır; bütün tür değişikliklerine otomatik taşınamaz.
Resmî kaynak
Tür dönüşümünün genel dayanağı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.650’dir. Senet ve devir sistemi için m.645–649; tür tanımları için m.654 ve m.658; ciro ayrımı için m.681 ve m.683–685; poliçe ve bono unsurları için m.671 ve m.776; pay türünün özel dönüşümü için m.484–485 incelenir.
İstanbul ve Mersin ofisleri
İstanbul · Polaris Plaza
Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbulMersin · Profit İş Merkezi
İhsaniye Mahallesi, 4903. Sokak, Profit İş Merkezi No:23, Kat:3, Daire:14, 33070 Akdeniz/MersinSorunuzu iletin
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
