Komisyoncunun Satın Aldığı Mal Üzerinde Hapis Hakkı Bildirimi

Komisyoncunun satın aldığı mal üzerinde hapis hakkı bildirimi, alım komisyonculuğu ilişkisinde komisyoncunun vekâlet verene yönelttiği belgeli açıklamadır. Komisyoncu, gerçekleştirdiği alımın konusu olan malı ve bu işlemle ilgili açık alacağını gösterir. Dayanak TBK m.541’dir. Başvurunun güvenilirliği, komisyon talimatı, üçüncü kişiyle gerçekleşmiş alım, malın mevcut zilyetlik durumu ve ücret veya gider hesabının birlikte açıklanmasına dayanır. Bir alacağın adı yazılmakla bu unsurlar tamamlanmış sayılmaz.

Bu örnek, komisyoncunun vekâlet veren hesabına fiilen satın aldığı malı elinde bulundurduğu, ilgili alacağın muaccel olduğu ve uygulanacak hapis hakkı sınırlarının incelendiği dosya için hazırlanmıştır. Satış emriyle bırakılmış fakat satılmamış mal başka işlem konusudur. TBK m.541’in “satın aldığı mal” ifadesi yerine, komisyoncunun yanında bulunan her malı kapsayan genel bir ifade kullanılmaz. Bildirimde malın alım işlemine bağlantısı ve alacağın dayanağı ilk bölümlerde gösterilir.

TBK 541’in belirlediği iki konu

TBK m.541, sattığı malın bedeli ile satın aldığı malı ayrı hapis hakkı konusu olarak belirtir. Satış bedeli üzerinde hakkın kullanılması mali kayıtlar üzerinden; satın alınmış mal üzerindeki hak ise ilgili malın kimliği ve zilyetlik kayıtları üzerinden incelenir. Bu dilekçe ikinci konuya odaklanır. Dosyada satılmış mal bedeli de bulunuyorsa onun hesabı ayrı hazırlanır. Malları ve para hareketlerini tek belirsiz güvence başlığına toplamak, hangi hakkın hangi konuya ilişkin olduğunu gizler.

TBK m.532, alım veya satım komisyoncusunun ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet veren hesabına kıymetli evrak veya taşınır alımını ya da satımını üstlenmesini düzenler. İlişkinin bu niteliği belirlenir. Doğrudan temsil, simsarlık veya taşıma komisyonculuğu farklı hükümlerle değerlendirilir. Sözleşmede tarafın “komisyoncu” olarak adlandırılması tek başına bütün işlemleri bu düzenin kapsamına sokmaz. Gerçek işlem rolü, talimat ve üçüncü kişiyle yapılan anlaşma birlikte okunur.

Satın alım gerçekleşmiş olmalıdır. Henüz yalnız teklif alınmış veya gelecekte alım yapılması planlanmış dosyada mal satın alınmış gibi gösterilmez. Siparişin kurulması, malın fiilen teslim alınması ve bedelin ödenmesi farklı aşamalardır. Hapis hakkı bildiriminin kapsadığı mal, gerçekleşmiş alım ve mevcut zilyetlik kayıtlarıyla eşleştirilir. Komisyoncunun elindeki benzer başka stok, vekâlet veren hesabına alınmış ilgili mal yerine otomatik kullanılamaz.

Alacak miktarı ve muacceliyet

Komisyoncunun ücret ve gider alacakları kendi dayanaklarıyla incelenir. TBK m.539, verilen iş yapıldığında ücret isteme hakkını ve işin yapılmadığı durumlara ilişkin ayrı düzenleri içerir. Bu örnekte alım işlemi gerçekleşmiştir. Ücretin kararlaştırılmış miktarı, yapılan işin kapsamı ve ödeme koşulları okunur. Sözleşmeyle kabul edilmemiş bir ücret sonradan tek taraflı belirlenmiş kesin borç olarak bildirilmez. Talep edilen tutar, ücret belgesi ve ilgili alım kaydıyla açıklanır.

TBK m.538, komisyoncunun vekâlet verenin yararı için yaptığı giderleri ve ödediği paraları faiziyle isteyebilmesini düzenler; kendi çalışanlarının ücretlerinin vekâlet veren hesabına geçirilemeyeceğini de belirtir. Bildirimde giderler tek tek sınıflandırılır. Her ödeme, ilgili mal ve hizmetle eşleştirilir. Aynı işlem bedeli hem avans geri istemi hem bağımsız gider toplamında tekrar yazılmaz. Kanunda bulunmayan sabit faiz yüzdesi veya belgelenmemiş ödeme tarihi hesaba eklenmez.

Alacağın muaccel olduğu dosya belgeleriyle belirlenir. Vade ve kabul edilmiş ödeme düzeni görülmeden bütün tutarın hemen istenebilir olduğu yazılmaz. Daha önce ödenen ücret, masraf avansı veya kısmi ödeme net bakiyeye işlenir. Bir alacağın tutarının tartışmalı olması ile henüz vadesinin gelmemesi farklı durumlardır. Bildirim, hangi kalemin ne sebeple mevcut ve istenebilir olduğunu açıklamalıdır. Başka sözleşmeden doğan borçlar ilgili komisyon alımının alacağına gerekçesiz katılmaz.

TMK 950’nin genel hapis hakkı düzeni

TMK m.950, alacaklının borçluya ait olup onun rızasıyla zilyedi bulunduğu taşınır veya kıymetli evrakı, borcun muaccel olması ve eşyanın niteliği itibarıyla alacakla bağlantısı bulunması hâlinde borç ödeninceye kadar hapsetmesini düzenler. TBK m.541’in özel konusu ile genel hapis hakkı düzeni birlikte incelenir. Alacak, mal ve komisyon ilişkisinin bağlantısı somut belgelerle açıklanır. Başvuru, bu inceleme yapılmadan yalnızca kanun numarasına dayanan genel bir alıkoyma yazısı hâline getirilmez.

M.950, zilyetlik ve alacağın ticari ilişkiden doğduğu durumda tacirler arasında bağlantının var sayılmasını da düzenler. Bu ifade tarafların sıfatı ve ilişkinin niteliği görülmeden her dosyaya aktarılmaz. Komisyoncunun ve vekâlet verenin rolü ayrı kontrol edilir. Başka bir eşyanın aynı depoda bulunması, kendiliğinden ilgili alım dosyasının konusu olduğunu göstermez. Ticari bağlantı düzeni, malın kimliğini ve hakkın özel konusunu açıklama ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Malın komisyoncu tarafından hangi kayıtla teslim alındığı ve mevcut kontrol durumu gösterilir. Üçüncü kişi deposunda tutuluyorsa depo kabul ve tasarruf kayıtları okunur. Yalnız ürün fotoğrafı, zilyetlik ilişkisinin bütününü kanıtlayan belge gibi kullanılmaz. Malın önceki teslimi, sonraki aktarımı ve depodaki kimliği dosyada izlenebilir olmalıdır. Vekâlet verenin talimatı ve komisyoncunun üstlendiği teslim düzeni de bu kayıtlarla birlikte incelenir.

TMK 951’deki sınırlar

TMK m.951, niteliği gereği paraya çevrilmeye elverişli olmayan taşınırlar üzerinde hapis hakkı kullanılamayacağını belirtir. Alacaklının üstlendiği yükümlülükle, borçlunun teslim sırasında veya daha önce verdiği talimatla ya da kamu düzeniyle bağdaşmayan durumlar da maddede düzenlenmiştir. İlgili malın ve sözleşmenin bu sınırlar bakımından değerlendirilmesi gerekir. Dilekçede her komisyon ilişkisinde bütün talimatların etkisiz olduğu şeklinde genel ifade bulunmaz.

Alım dosyasındaki teslim talimatları, özel yükümlülükler ve malın hukuki niteliği birlikte okunur. Tarafların sözleşmesindeki güvence veya teslim düzeni açıklanır. Bilinen üçüncü kişi hakkı varsa ilgili kayıt gizlenmez. TMK m.950’nin üçüncü kişiye ait taşınırlar konusunda iyi niyetle kazanılan zilyetliğin korunduğu ölçüye ilişkin hükmü de kendi koşullarıyla incelenir. Bu örnek, henüz değerlendirilmemiş üçüncü kişi mülkiyetini otomatik biçimde vekâlet verene ait mal sayan form olarak kullanılmaz.

Mal listesi ve hesap çizelgesi

Mal listesinde ürün, miktar, seri veya parti numarası, alım belgesi ve mevcut yer gösterilir. Birden çok alım aynı faturada bulunuyorsa ilgili bölüm ayrılır. Malın güncel durumu ve varsa eksik parça kaydı da açıklanır. Satın alınmış malın miktarı, teslim belgesindeki miktarla karşılaştırılır. Ölçülmemiş ağırlık veya bilinmeyen içerik kesin tespit olarak yazılmaz. Listenin her satırı, ilgili komisyon talimatı ve gerçekleşmiş alımla bağlantılı kalmalıdır.

Alacak çizelgesinde ücret, gider, ödenmiş para, önceki ödeme ve net bakiye farklı satırlarda tutulur. Birim ve para birimleri görünür yazılır. Ortak gider birden çok mala dağıtılmışsa dağıtım dayanağı belirtilir. Personel ücreti gibi kanundaki sınıra tabi kalemler gider toplamında saklanmaz. Tablo, muhatabın her kalemin neyi karşıladığını görebileceği düzenle hazırlanır. Sonuç bölümündeki alacak tutarı bu çizelgenin net bakiyesiyle aynı olmalıdır.

Satın alınan mal üzerinde hapis hakkı bildirim örneği

Yeterli güvence ve paraya çevirme ayrımı

TMK m.953, borç yerine getirilmez ve yeterli güvence de gösterilmezse, borçluya önceden bildirimde bulunularak hapsedilen şeylerin teslime bağlı rehin hükümleri uyarınca paraya çevrilmesini isteme düzenini getirir. Bildirim ile fiilî satış aynı işlem değildir. Vekâlet veren güvence sunmuşsa yeterlilik ve kapsam değerlendirilir. Böyle bir kayıt yokmuş gibi işlem planı hazırlanmaz. Kanundaki paraya çevirme yolu, komisyoncunun malı kendi istediği yöntemle özel olarak satmasına sınırsız izin şeklinde aktarılmaz.

TMK m.953’te bu bildirime ilişkin herkes için sabit yedi veya on günlük bekleme süresi yer almaz. Dilekçedeki ticari cevap tarihi, dosyanın takibi amacıyla belirlenir; kanuni hak düşürücü süre gibi yazılmaz. Sonraki takip veya satış işlemlerinin usul koşulları ayrıca hazırlanır. Ödeme, güvence ve muhatabın cevabı güncel dosyaya işlenir. Başlangıç bildirimi, sonradan ortaya çıkan bütün gelişmelerin değerlendirilmesi yerine kullanılamaz.

Gönderim ve koruma kayıtları

Muhatap vekâlet verenin doğru hukuki kimliğidir. Sözleşmedeki iletişim bilgisi, talimatın geldiği kanal ve güncel adres kayıtları karşılaştırılır. Gönderilen bildirimin ve eklerinin tam sürümü saklanır. İlgili malın korunma düzeni ve mevcut durumu kayıt altına alınmaya devam eder. Hapis hakkı açıklaması, malı kullanma, değiştirme veya korumayı bırakma beyanı değildir. Fiilî işlem ile bildirilen hukuki kapsamın birbiriyle tutarlı kalması gerekir.

Sonradan ödeme yapılmışsa net alacak yeniden hesaplanır. Teslim planı veya güvence üzerinde anlaşılmışsa bu anlaşmanın kapsamı ve gerçek aşaması gösterilir. Bir ödeme talimatı tamamlanmış tahsil gibi, bir teslim randevusu fiilî mal teslimi gibi yazılmaz. Her yeni hareketin belgesi dosyada tutulur. Güncellenmiş mal listesi ve hesap, önceki sürümle bağlantılı sunulur. Böylece aynı mallar için farklı bakiye ve farklı işlem aşamalarının gerekçesiz biçimde bildirilmesi önlenir.

Bildirim eklerinin son karşılaştırması

Alım faturasındaki ürün adı, depo kabul belgesindeki ad ve mal listesindeki ad karşılaştırılır. Farklı adlandırma varsa aynı malı gösteren kayıt bağlantısı açıklanır. Aynı seri numarasının iki satırda tekrar edilmesi kontrol edilir. Alacak belgesinin başka siparişe ait olması hâlinde ilgili hesap düzeltilir. Muacceliyet açıklaması, sözleşmedeki vade belgesiyle aynı tutarı ve aynı işlemi göstermelidir. Bu karşılaştırma, hakkın konusu ile güvence altına alınan alacağın doğru dosyada kalmasını sağlar.

Sık sorulan sorular

1. TBK 541 hangi malları belirtir?

Komisyoncunun sattığı malın bedelini ve satın aldığı malı belirtir. Bu örnek satın alınmış mal üzerinde hakkın bildirilmesidir.

2. Satılması için bırakılmış her mal bu örneğe girer mi?

Örnek gerçekleşmiş alımla edinilmiş mal içindir. Satılmamış satış emri konusu mal farklı işlem ve hükümlerle incelenir.

3. Alımın yalnız planlanmış olması yeterli mi?

Gerçekleşmiş alım ve mevcut zilyetlik kayıtları gösterilmelidir. Teklif veya plan, tamamlanmış alım olarak yazılmaz.

4. Ücret ve gider alacakları nasıl ayrılır?

Ücret TBK m.539, gider ve ödenmiş paralar m.538 kapsamında kendi kayıtlarıyla incelenir. Net bakiye ayrı hesaplanır.

5. Personel ücretini gider toplamına katabilir miyim?

TBK m.538 komisyoncunun kendi çalışanlarının ücretlerini vekâlet veren hesabına geçiremeyeceğini düzenler. Kalemler buna göre kontrol edilir.

6. Hapis hakkı bütün sınırlamaları kaldırır mı?

TMK m.950–951’in koşulları ve sınırları, özel hüküm ve sözleşme düzeniyle birlikte incelenir. Sınırsız genel yetki yazılmaz.

7. Vekâlet veren yeterli güvence sunarsa ne yapılır?

Güvencenin kapsamı ve yeterliliği değerlendirilir. TMK m.953’te borcun yerine getirilmemesi yanında yeterli güvence gösterilmemesi de yer alır.

8. Bildirim malı özel yöntemle satma izni midir?

Paraya çevirme, m.953’teki bildirim ve teslime bağlı rehin düzeniyle yürütülür. Bildirim gerçekleşmiş özel satış olarak sunulmaz.

9. Kanunda sabit cevap günü var mı?

M.541 bu yazı için sabit cevap süresi belirlemez. M.953’ün ön bildirim düzeni ve sonraki usul koşulları ayrı incelenir.

10. Kısmi ödeme gelirse bakiye aynı kalır mı?

Gerçek ödeme ilgili kaleme işlenir. Güncel hesap ve dosyanın işlem düzeni yeniden değerlendirilir; eski toplam açıklamasız sürdürülmez.

Resmî kaynaklar ve ilgili başvurular

Özel dayanak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının resmî TBK metnindeki m.541’dir. Genel hapis hakkı düzeni Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının yayımladığı TMK metninde m.950–953 arasında bulunur. Genel inceleme için komisyoncunun hapis hakkı rehberi okunabilir. Önceki alım aşamasındaki bildirim için komisyoncunun alım talimatını yerine getirme bildirimi ayrı metni açıklar. Dosya değerlendirmesi için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Avukat Halil BAKIRCI’nın ofisi Mersin’dedir. Türkiye genelindeki komisyonculuk ve ticari alacak dosyaları Mersin ofisi üzerinden değerlendirilir. İncelemede alım talimatı, malın kimliği, alacak dayanağı ve hapis hakkının koşulları birlikte ele alınır. Bildirim ilgili dosyanın gerçek belgeleriyle tamamlanır.