Kooperatiflerde Bağdaşmayan Görevler ve Yakınlık Yasağı | Ek m.3 (2026)
Kısa ve net cevap: 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu Ek m.3, kooperatif ve üst kuruluşlarında yönetim, denetim ve personel görevlerinin aynı kişiler veya Kanunda belirtilen yakınlar arasında yoğunlaşmasını önleyen bağdaşmazlık ve yakınlık kuralları getirir. Yönetim kurulu üyeleri, denetçiler ve kooperatifte ücretli/idari görev üstlenen kişiler bakımından Ek m.3’te sayılan eş ve belirli dereceye kadar kan/kayın hısımlığı ilişkileri ile aynı anda yürütülemeyecek görevler seçim veya işe alım öncesinde kontrol edilmelidir. Yasak yalnız göreve seçildiği gün değil görev dönemi boyunca dikkate alınır; sonradan evlilik, akrabalık, yeni personel görevi veya başka bir organ üyeliği nedeniyle bağdaşmazlık doğarsa durum gecikmeden giderilmelidir. Kooperatif, adaylık ve işe alım aşamasında yazılı yakınlık/bağdaşmazlık beyanı almalı, ancak gereksiz kişisel veri toplamamalıdır. Somut kişinin yasak kapsamına girip girmediği, Ek m.3’ün güncel lafzındaki görev ve hısımlık sınırına göre belirlenmelidir.
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu Ek m.3 ne düzenliyor?
Kooperatiflerde ortakların seçtiği yönetim ve denetim organlarının birbirini gerçekten kontrol edebilmesi gerekir. Yönetim, denetim ve ücretli personel görevlerinin aynı aile veya çıkar çevresinde toplanması, denetimin bağımsızlığını ve ortaklar arasındaki güveni zayıflatabilir. Ek m.3 bu riski azaltmak amacıyla belirli görevlerin aynı kişiler veya Kanunda tanımlanan yakınlar tarafından aynı yapı içinde birlikte yürütülmesine sınırlamalar getirir.
Madde yalnız etik tavsiye değildir. Kanuni bağdaşmazlık söz konusuysa genel kurul çoğunluğunun “biz yine de uygun görüyoruz” demesi yasağı ortadan kaldırmaz. Kooperatif anasözleşmesi de kanundaki asgari yasağı daraltamaz; Kanuna uygun olmak şartıyla daha ayrıntılı iç kontrol kuralları oluşturabilir.
Güncel 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu metni Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden; kooperatifçilik uygulama ve eğitim kaynakları Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik sayfasından kontrol edilmelidir.
Bağdaşmayan görev ve yakınlık yasağının amacı nedir?
Bir kooperatifte yönetim kurulu karar alır, denetim organı ise yönetimin işlem ve hesaplarını bağımsız biçimde inceler. Aynı aile içindeki veya ekonomik bakımdan birbirine çok yakın kişilerin bu iki fonksiyonu kontrolsüz biçimde paylaşması, denetçinin yöneticiyi gerçek anlamda denetleyememesi riskini doğurur.
Benzer risk, yönetim kurulu üyelerinin kendileriyle yakın ilişkili kişileri kooperatifte müdür, yönetici veya personel olarak istihdam etmesi hâlinde de ortaya çıkabilir. İşe alma, ücret, performans, disiplin ve ödeme kararlarında tarafsızlık zedelenebilir.
Ek m.3’ün amacı akrabalığı cezalandırmak değil; kooperatif malvarlığını, demokratik yönetimi ve iç denetimin bağımsızlığını koruyacak kurumsal mesafeyi sağlamaktır. Bu nedenle hüküm, seçim ve atama sürecinde önleyici kontrol kuralı olarak uygulanmalıdır.
Bağdaşmazlık kontrolü, çıkar çatışması kontrolünün tamamıdır ama tamamı değildir. Kanundaki yakınlık yasağına girmeyen bir kişi de somut sözleşmede kişisel menfaati nedeniyle çıkar çatışması yaşayabilir; bu durumda oy yasağı, özen ve sadakat ilkeleri ayrıca uygulanır.
Ek m.3 bakımından hangi görevler kontrol edilmelidir?
Kooperatif yönetim kurulu üyeliği, denetçilik ve Kanunun madde kapsamına aldığı ücretli/idari görevler seçim veya atama öncesinde birlikte kontrol edilmelidir. Üst kuruluşlarda görev alınması hâlinde de aynı bağdaşmazlık sistemi, üst kuruluşun hukuki yapısı ve maddenin güncel kapsamı dikkate alınarak değerlendirilir.
Kişinin sadece “başkan” veya “denetçi” unvanına değil fiili ve tescilli görevine bakılmalıdır. Müdür yardımcısı, genel müdür, imza yetkilisi veya personel gibi sıfatlardan hangilerinin Ek m.3’te açıkça kapsama alındığı güncel kanun metninden doğrulanmalıdır.
Bir kişi yönetim kuruluna aday olurken hâlen kooperatifte bağdaşmayan ücretli görevdeyse seçimden önce görev ilişkisini açıklamalıdır. Seçildikten sonra hangi sıfatın sona erdirileceği ve bunun hangi tarihte gerçekleşeceği tutanakla belirlenmelidir.
Başka bir kooperatif veya üst kuruluşta görev bulunması da ayrı bağdaşmazlık kurallarına tabi olabilir. Bu nedenle yalnız aynı kooperatif içindeki aile ilişkisi değil, adayın diğer kooperatif görevleri de adaylık formunda sorulmalıdır.
Yakınlık yasağı nasıl incelenmelidir?
Ek m.3 yakınlık sınırını kanuni kavramlarla belirler. Eş ilişkisi ile kan hısımlığı ve kayın hısımlığı aynı kavram değildir; hangi derecenin kapsama girdiği güncel madde lafzına göre hesaplanmalıdır. Hısımlık derecesi Medeni Kanunun hısımlık kurallarıyla birlikte belirlenir.
“Kuzen”, “enişte”, “kayınbirader” gibi günlük ifadeler tek başına hukuki dereceyi göstermez. Seçim komisyonu veya yönetim kurulu, kişi isimleri üzerinden tahmin yapmak yerine gerekli olduğunda soy ilişkisini hukuki derece hesabıyla değerlendirmelidir.
Yakınlık kontrolü gereksiz genişletilmemelidir. Kanunda sayılan sınırın dışındaki her aile tanışıklığı otomatik yasak değildir. Buna karşılık kanuni yasak kapsamındaki ilişki “ortaklar biliyor ve kabul ediyor” gerekçesiyle geçerli hâle getirilemez.
Boşanma, evlatlık, ölüm veya yeni evlilik gibi olaylar hısımlığın hukuki niteliğini etkileyebilir. Somut durumda Medeni Kanun hükümleri ve güncel nüfus kayıtları üzerinden değerlendirme yapılmalıdır.
Yönetim kurulu ve denetçi seçiminden önce nasıl kontrol yapılmalı?
Genel kurul çağrısı ve adaylık sürecinde, adaylardan 1163 sayılı Kanunun görev şartları ve Ek m.3 bağdaşmazlıkları bakımından yazılı beyan alınması güvenli uygulamadır. Beyanda adayın mevcut kooperatif görevleri, yakınlık yasağına giren ilişkisi bulunup bulunmadığı ve varsa diğer üst kuruluş görevleri sorulabilir.
Yönetim kurulu üyelik şartları ile denetçi şartları yalnız Ek m.3’ten ibaret değildir. Eğitim, görev süresi ve diğer kanuni nitelikler de ayrıca kontrol edilmelidir.
Adaylık beyanı gerçeğe aykırıysa bunun seçim ve sorumluluk üzerindeki etkisi ayrıca değerlendirilir. Genel kurulun adayın yasağa tabi olduğunu bilmeden oy kullanması ile bilerek kanuna aykırı kişiyi seçmesi farklı olgusal durumlar olmakla birlikte emredici yasağın sonucu ortadan kalkmaz.
Seçim tutanağında adayların kanuni niteliklerinin kontrol edildiğine ilişkin kısa bir tespit bulunması, sonraki sicil ve denetim sürecini kolaylaştırır.
Yönetici yakını kooperatifte personel olarak çalışabilir mi?
Bu soruya kişinin yakınlık derecesi ve üstleneceği görevin Ek m.3 kapsamındaki somut yasakla karşılaştırılmasıyla cevap verilir. Kanunun yasakladığı kombinasyon oluşuyorsa iş sözleşmesi veya genel kurul onayı yasağı ortadan kaldırmaz.
Yasak kapsamı dışında kalan yakınla personel ilişkisi kurulacaksa da çıkar çatışması ilkeleri uygulanmalıdır. İşe alma ihtiyacı, görev tanımı, ücret ve piyasa koşulları objektif belgelerle gösterilmeli; yakını bulunan yönetim kurulu üyesinin ilgili karara katılıp katılamayacağı oy yasağı ve genel sadakat yükümlülüğü bakımından değerlendirilmelidir.
Personel dosyasında iş sözleşmesi, görev tanımı, ücret kararı ve SGK kayıtları bulunmalıdır. Aile ilişkisi nedeniyle fiilen çalışmayan kişiye ücret ödenmesi kooperatif zararına ve daha ağır hukuki/cezai sonuçlara yol açabilir.
Kooperatifin küçük olması veya aile üyeleri tarafından kurulmuş bulunması, emredici bağdaşmazlık hükmünü ortadan kaldırmaz.
Görev başladıktan sonra bağdaşmazlık ortaya çıkarsa ne yapılır?
Bağdaşmazlık yalnız seçim gününde mevcut olmak zorunda değildir. Görev dönemi içinde yeni evlilik, personel ataması, denetçiliğe seçim veya başka bir görev değişikliği nedeniyle Ek m.3 kapsamındaki yasak sonradan doğabilir.
Durum fark edildiğinde yönetim kurulu ve denetim organı bunu tutanak altına almalı; hangi görevin sona ermesi gerektiği Kanun ve anasözleşmeye göre belirlenmelidir. Sorunun bir sonraki olağan genel kurula kadar aylarca sürdürülmesi doğru değildir.
Yönetim kurulu üyesinin görevi sona eriyorsa yedek üyenin göreve gelmesi veya genel kurul çağrısı gerekebilir. Denetçi boşalmasında da m.65–68 hükümlerindeki yedeklik ve organ tamamlama sistemi uygulanır.
Ticaret siciline tescilli görev değişmişse sicil ve KOOPBİS kayıtları da gecikmeden güncellenmelidir.
Kanuna aykırı kişi seçilmişse alınan kararlar otomatik olarak yok mu sayılır?
Görev şartına aykırılığın kişinin organ sıfatına ve organ kararlarına etkisi, aykırılığın türü, tescil durumu, karar tarihi, üçüncü kişilerin iyi niyeti ve ilgili özel hükümlere göre ayrı değerlendirilir. “Bir üye yasaklıydı, bütün kurul kararları baştan sona kendiliğinden yoktur” şeklinde genel sonuç kurulamaz.
Bununla birlikte kanuna aykırı organ yapısı fark edildiğinde devam ettirilmemeli; görev değişimi ve gerekli yeni seçimler hızla yapılmalıdır. Yasağa tabi kişinin belirleyici oy kullandığı işlem veya kendisi/yakını lehine karar varsa ayrıca çıkar çatışması ve zarar incelemesi yapılmalıdır.
Kooperatif zarar görmüşse yöneticilerin hukuki sorumluluğu m.62 kapsamında gündeme gelebilir. Ek m.3 ihlalinin Ek m.2 kapsamında ayrıca yaptırıma bağlanıp bağlanmadığı da güncel yaptırım metni üzerinden kontrol edilmelidir.
Yakınlık beyanı alınırken KVKK’ya nasıl uyulur?
Kooperatif, Ek m.3 uyumu için gerçekten gerekli kişisel verileri işlemelidir. Adayın bütün aile ağacını, ilgisiz akrabalarının kimlik numaralarını veya gereksiz özel bilgileri toplamak ölçülülük ilkesine aykırı olabilir.
En güvenli yöntem, kanuni bağdaşmazlık kapsamına giren bir ilişkinin bulunup bulunmadığına dair aday beyanı almak; tereddüt veya somut risk varsa yalnız gerekli resmi belgeyi incelemektir. Belgenin tamamının sınırsız süre saklanması yerine hangi verinin neden gerekli olduğu belirlenmelidir.
Bu kayıtlar adaylık ve organ uygunluğu amacı dışında kullanılmamalı; erişim yalnız yetkili kişilerle sınırlandırılmalıdır.
Ek m.3 seçim ve atama kontrol listesi
- Yönetim kurulu ve denetçi adaylarından güncel görev/bağdaşmazlık beyanı alın.
- Ek m.3’teki eş ve hısımlık sınırını güncel kanun metninden doğrulayın.
- Adayın kooperatifte ücretli veya idari başka görevi bulunup bulunmadığını kontrol edin.
- Diğer kooperatif ve üst kuruluş görevlerini adaylık formuna yazdırın.
- Genel kurul öncesi bağdaşmazlık bulunan adayı düzeltme yapmadan listeye sokmayın.
- Seçim sonrası görev dağılımı ve personel ilişkilerini yeniden kontrol edin.
- Yeni evlilik veya görev değişikliği gibi sonradan doğan durumlar için yıllık beyan güncellemesi yapın.
- Bağdaşmazlık doğarsa görev değişimini ve yedek üye sürecini geciktirmeyin.
- Ticaret sicili ve KOOPBİS kayıtlarını yeni duruma göre güncelleyin.
- Yakınlık kontrolünde yalnız gerekli kişisel verileri işleyin ve güvenli saklayın.
Sık Sorulan Sorular
Yönetim kurulu üyesinin yakını denetçi olabilir mi?
Ek m.3’te belirtilen yakınlık ve görev kombinasyonuna giriyorsa olamaz; somut ilişki güncel madde metnindeki hısımlık sınırına göre değerlendirilir.
Genel kurul oybirliğiyle yasak kapsamındaki kişiyi seçebilir mi?
Emredici kanuni bağdaşmazlık çoğunluk veya oybirliği kararıyla ortadan kaldırılamaz.
Yakınlık yasağı sadece seçim tarihinde mi aranır?
Hayır. Görev dönemi boyunca devam eder ve sonradan oluşan bağdaşmazlık da giderilmelidir.
Yönetici yakınının kooperatifte çalışması her durumda yasak mı?
Hayır. Ek m.3’ün somut görev ve hısımlık kapsamı esas alınır; yasak dışında kalan durumda da çıkar çatışması ve objektif işe alım ilkeleri uygulanır.
Denetçinin yönetim kurulundan bağımsız olması neden önemlidir?
Denetçi yönetimin hesap ve işlemlerini genel kurul adına inceleyen organdır; yakınlık ve çıkar ilişkisi denetimin bağımsızlığını zayıflatabilir.
Bağdaşmazlık sonradan fark edilirse ne yapılır?
Durum tutanak altına alınır, Kanun ve anasözleşmeye göre ilgili görev sona erdirilir veya uygun hâle getirilir; yedek/yeniden seçim işlemleri yapılır.
Yasağa aykırı seçilen kişinin bütün kararları otomatik geçersiz midir?
Kararların hukuki durumu somut olay, organ yapısı, tescil ve üçüncü kişi ilişkilerine göre ayrıca incelenir; ancak aykırı yapı gecikmeden düzeltilmelidir.
Yakınlık beyanı almak zorunlu mudur?
Kanuna uyumun ispatı bakımından yazılı beyan güvenli bir iç kontrol yöntemidir; gereksiz kişisel veri toplanmamalıdır.
Ek m.3 üst kuruluşlarda da önem taşır mı?
Evet. Kanunun kapsadığı kooperatif üst kuruluşlarında organ ve görev yapısı bakımından güncel madde kapsamı kontrol edilmelidir.
Bağdaşmazlık yaptırım doğurabilir mi?
Organ işlemlerine, görev sıfatına ve güncel Ek m.2 yaptırım atıflarına göre hukuki, idari veya cezai sonuçlar gündeme gelebilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
