Kooperatif ile Ortak Arasındaki Uyuşmazlık Hakeme Götürülebilir mi? | 1163 m.95 (2026)
Kısa ve net cevap: 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.95, kooperatif ile ortakları arasındaki uyuşmazlıkların hakem yoluyla çözümlenebilmesine ilişkin özel bir imkân tanır. Bu yolun uygulanabilmesi için kanuni şartlar ile kooperatifin tescilli anasözleşmesindeki düzenleme birlikte değerlendirilmelidir. Hakem şartı, her türlü uyuşmazlığı otomatik olarak mahkemeden çıkarmaz. Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konular, kesin yetki/görev kuralları veya özel kanunlarda tahkime elverişsiz kabul edilen uyuşmazlıklar hakeme götürülemez. Hakem sürecinin kurulması, hakemlerin seçimi, tarafların savunma hakkı, kararın niteliği ve iptal/tenfiz gibi sonuçlar güncel Hukuk Muhakemeleri Kanunu tahkim hükümleriyle birlikte ele alınmalıdır.
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.95 ne düzenliyor?
Kooperatif ile ortağı arasında üyelikten, paydan, aidattan, ek ödemeden, ortaklık hesabından veya kooperatif hizmetinden kaynaklanan özel hukuk uyuşmazlıkları çıkabilir. m.95, belirli şartlarda bu uyuşmazlıkların devlet mahkemesi yerine hakem yoluyla çözümlenebilmesine hukuki zemin sağlar.
Hakem, kooperatif yönetim kurulunun atadığı “iç denetçi” değildir. Hakem uyuşmazlığı tarafsız biçimde inceleyen ve tahkim anlaşmasının/kanunun verdiği yetki çerçevesinde karar veren kişidir. Kooperatifin denetçisi, Bakanlık temsilcisi veya üst kuruluş denetçisiyle karıştırılmamalıdır.
Güncel 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu metni Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden; kooperatifçilik uygulamaları Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik kaynaklarından kontrol edilmelidir.
Kooperatif anasözleşmesine hakem şartı nasıl yazılmalıdır?
Hakem şartının açık ve uygulanabilir olması gerekir. “Uyuşmazlıklar dostane çözülecektir” veya “gerekirse hakeme gidilir” gibi belirsiz ifadeler, tarafların mahkeme yerine tahkimi seçtiğini kesin biçimde göstermeyebilir.
Tescilli anasözleşmede hangi tür uyuşmazlıkların hakeme götürüleceği, hakem sayısı ve seçimi, tahkim yeri ve varsa uygulanacak kurallar açıklaştırılabilir. Ancak bu düzenlemeler 1163 sayılı Kanun ve HMK’nın emredici tahkim kurallarına aykırı olamaz.
Yeni hakem şartı eklenecekse anasözleşme değişikliği usulü uygulanmalıdır. Genel kurul gündeminde değişiklik açıkça gösterilmeli, gerekli karar nisabı sağlanmalı, Bakanlık/izin ve ticaret sicili işlemleri tamamlanmalıdır. Anasözleşme değişikliği süreci şeklen tamamlanmadan ortakların haklarını etkileyen yeni tahkim şartının uygulanması sorun yaratabilir.
Ortağın kooperatife giriş tarihi ve o tarihte yürürlükte bulunan anasözleşme de önemlidir. Sonradan yapılan değişikliğin devam eden uyuşmazlığa etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.
Hangi kooperatif uyuşmazlıkları hakeme götürülebilir?
Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği özel hukuk uyuşmazlıkları tahkime elverişli olabilir. Ortağın parasal alacağı, kooperatife olan borcu, belirli sözleşme bedeli, bazı tazminat talepleri veya ortaklık ilişkisine bağlı özel hukuk talepleri somut olayda bu kapsamda değerlendirilebilir.
Her uyuşmazlıkta ilk soru, talebin kooperatif ile ortak arasındaki özel hukuk ilişkisine mi yoksa kamu düzenini ilgilendiren emredici bir statüye mi ilişkin olduğudur. İkinci soru, anasözleşmedeki hakem şartının bu uyuşmazlığı kapsayıp kapsamadığıdır.
Örneğin ortağın belirli aidat hesabına itirazı ile genel kurul kararının kanundaki iptal davası rejimi aynı hukuki mesele değildir. Talebin adı değil, gerçek hukuki niteliği esas alınır.
Kooperatif yönetimi, her dava dilekçesine otomatik olarak “hakem şartı var” itirazı yapmadan önce uyuşmazlığın tahkime elverişliliğini ve anasözleşme kapsamını incelemelidir.
Hangi konular hakeme götürülemez?
HMK uyarınca tarafların iradelerine tabi olmayan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir. Ayrıca taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklarda ve kamu düzenine bağlı bazı statü meselelerinde özel sınırlamalar bulunur.
Kooperatif genel kurul kararının iptali gibi Kanunun özel dava rejimi kurduğu konularda, sırf anasözleşmede genel bir hakem maddesi bulunduğu için mahkeme denetiminin bertaraf edildiği sonucuna varılmamalıdır. m.53 kapsamındaki iptal davası kendi özel şart ve süreleriyle değerlendirilir.
Ceza sorumluluğu, idari yaptırım veya Bakanlık denetimi de tahkimle ortadan kaldırılamaz. Hakem özel hukuk uyuşmazlığını çözer; savcılık veya idari makamın görevini üstlenmez.
Bu nedenle hakem şartı hazırlanırken “kooperatifle ilgili her türlü uyuşmazlık hakemde çözülür” gibi aşırı geniş ifade yerine hukuken tahkime elverişli özel hukuk uyuşmazlıklarının hedeflenmesi daha güvenlidir.
Hakem nasıl seçilir?
Hakem seçimi anasözleşmedeki tahkim şartı ve HMK’ya göre yapılır. Tek hakem veya birden fazla hakem öngörülebilir. Tarafların eşitliği esastır; yönetim kurulunun uyuşmazlık çıktıktan sonra tek taraflı olarak kendi istediği kişiyi nihai hakem seçmesi tarafsızlık sorununa yol açabilir.
Hakemin uyuşmazlık hakkında bilgi ve deneyime sahip olması yararlıdır. Kooperatifler hukuku, muhasebe, inşaat veya sektör teknik bilgisi gereken dosyalarda uzmanlık önem kazanır. Ancak hakem taraflardan bağımsız ve tarafsız olmalıdır.
Hakemin kooperatif yönetim kurulu üyesiyle yakın kişisel veya mali ilişkisinin bulunması, daha önce aynı uyuşmazlıkta danışmanlık yapmış olması veya sonuca ekonomik menfaatinin bulunması reddi/bağımsızlık tartışması yaratabilir.
Seçim yapılamazsa HMK’daki mahkeme yardımı mekanizmaları, tahkim anlaşmasının içeriğine göre devreye girebilir.
Hakem yargılamasında hangi usuller uygulanır?
Tarafların hukuki dinlenilme, iddia ve savunma hakkı korunmalıdır. Hakem taraflardan belge isteyebilir, bilirkişi değerlendirmesi yaptırabilir, tanık dinleyebilir ve uyuşmazlığın niteliğine göre gerekli usul işlemlerini yürütür.
Kooperatif, ortaklar/pay defteri, yönetim kurulu kararı, genel kurul tutanağı, banka ve muhasebe kayıtlarını gerektiğinde sunmalıdır. Ortağın da kendi ödeme ve üyelik belgelerini ibraz etmesi gerekir.
Tahkim daha esnek usule sahip olsa da kayıt disiplini ortadan kalkmaz. Tebligat, süre, delil ve oturum kayıtları yazılı tutulmalıdır.
Hakem, kendisine verilen talep sınırını aşmamalıdır. Örneğin parasal hesap uyuşmazlığında kooperatifin bütün yönetim kurulunu görevden alma kararı veremez.
Hakem kararı bağlayıcı mıdır?
Usulüne uygun tahkim sonunda verilen hakem kararı taraflar üzerinde hukuki sonuç doğurur. Kararın icrası ve hakem kararına karşı başvurulabilecek yollar HMK’daki tahkim hükümlerine göre belirlenir.
Hakem kararına karşı sıradan istinaf/temyiz mantığı her durumda uygulanmaz. HMK’nın iptal davası gibi özel denetim yolları bulunur ve başvuru sebepleri sınırlıdır. Bu nedenle karar tebliğ edildiğinde süreler derhal kontrol edilmelidir.
Hakem kararının kooperatif kayıtlarında uygulanması gerekiyorsa yönetim kurulu karar almalı ve muhasebe/ortaklık kayıtlarını karara uygun hâle getirmelidir.
Hakem şartı varken mahkemede dava açılırsa ne olur?
Geçerli ve uyuşmazlığı kapsayan tahkim anlaşması varsa davalı taraf süresinde tahkim itirazında bulunabilir. Mahkeme tahkim anlaşmasının geçerliliğini ve uyuşmazlığın kapsama girip girmediğini değerlendirir.
Tahkim itirazı yapılmadığında veya şartın geçersiz/tahkime elverişsiz olduğu belirlendiğinde yargılama mahkemede devam edebilir. Bu nedenle kooperatif avukatı dava tebliğ edilir edilmez anasözleşmenin güncel tescilli örneğini kontrol etmelidir.
Hakem şartı, ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz gibi geçici hukuki koruma ihtiyaçlarını da tamamen ortadan kaldırmaz; HMK ve ilgili icra hükümleri ayrıca uygulanır.
Tahkim şartı varsa zorunlu arabuluculuk uygulanır mı?
Arabuluculuk dava şartının uygulanıp uygulanmayacağı uyuşmazlığın niteliğine ve güncel 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile özel dava şartı hükümlerine göre belirlenir. Tahkim anlaşmasının varlığı tek başına her arabuluculuk kuralını otomatik olarak ortadan kaldırdığı şeklinde yorumlanmamalıdır.
Özellikle para alacağı ve ticari uyuşmazlık niteliğindeki taleplerde dava şartı arabuluculuk ile tahkim ilişkisi güncel mevzuat ve yargı kararlarına göre dosya bazında incelenmelidir.
m.95 hakem şartı kontrol listesi
- Kooperatifin güncel tescilli anasözleşmesinde hakem şartı olup olmadığını kontrol edin.
- Şartın hangi uyuşmazlıkları kapsadığını açıkça belirleyin.
- Uyuşmazlığın HMK bakımından tahkime elverişli olup olmadığını inceleyin.
- Hakem sayısı ve seçim yöntemini taraf eşitliğini koruyacak şekilde uygulayın.
- Hakemlerin bağımsızlık ve tarafsızlığını kontrol edin.
- İddia, savunma ve delil sunma haklarını eşit biçimde sağlayın.
- Kooperatif kayıtlarını eksiksiz ve doğrulanabilir biçimde sunun.
- Hakem kararının talep sınırını aşıp aşmadığını kontrol edin.
- Karar sonrası HMK’daki iptal/başvuru sürelerini kaçırmayın.
- Kararı muhasebe, ortaklık ve yönetim kurulu kayıtlarında doğru uygulayın.
Sık Sorulan Sorular
Kooperatif ile ortak arasındaki uyuşmazlık hakeme gidebilir mi?
m.95 ve geçerli anasözleşme/tahkim şartı kapsamında tahkime elverişli özel hukuk uyuşmazlıkları hakeme götürülebilir.
Her kooperatif uyuşmazlığı hakeme gider mi?
Hayır. Tahkim şartının kapsamı ve uyuşmazlığın tahkime elverişliliği ayrı ayrı incelenir.
Genel kurul iptal davası hakeme götürülebilir mi?
m.53’ün özel yargısal iptal rejimi ve tahkime elverişlilik birlikte değerlendirilmelidir; genel hakem maddesi mahkeme denetimini otomatik olarak kaldırmaz.
Yönetim kurulu tek başına hakem seçebilir mi?
Hakem seçimi anasözleşme/tahkim anlaşması ve HMK’daki taraf eşitliği kurallarına uygun yürütülmelidir.
Hakem kooperatif denetçisi midir?
Hayır. Hakem uyuşmazlığı çözen tarafsız yargılama kişisidir; denetçi ise kooperatif organ denetimi yapar.
Hakem kararı kesin midir?
Hakem kararları özel tahkim rejimine tabidir; HMK’da sınırlı iptal ve denetim yolları bulunur.
Hakem şartı sonradan anasözleşmeye eklenebilir mi?
Kanun ve anasözleşme değişikliği usulü izlenerek eklenebilir; devam eden uyuşmazlıklara etkisi ayrıca değerlendirilir.
Ceza davası hakeme götürülebilir mi?
Hayır. Ceza soruşturması ve ceza yargısı hakem şartıyla ortadan kaldırılamaz.
Hakem şartı varken mahkemede dava açılırsa ne yapılır?
Geçerli tahkim anlaşmasına dayanılacaksa süresinde tahkim itirazı ileri sürülmelidir.
Hakem şartı arabuluculuğu tamamen kaldırır mı?
Uyuşmazlığın türü ve güncel dava şartı arabuluculuk hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
