Kredi Onayı Çıkmayan Makine Siparişinde Avans Geri Alınır mı?

Makine satın almak için beklenen banka kredisinin çıkmaması, verilmiş siparişi kendiliğinden iptal etmez. Sonuç, satışın veya üretim sözleşmesinin kredi onayına gerçekten bağlanıp bağlanmadığına göre belirlenir. TBK m.170 kapsamındaki geciktirici koşul gerçekleşmezse koşula bağlı sözleşme hüküm doğurmaz; koşulsuz kurulmuş sözleşmede ise alıcının finansman bulamaması ayrı değerlendirilir.

Avansın iadesi, üreticinin yaptığı hazırlık gideri ve bankanın kararı üç ayrı hesap gerektirir. Bu yazı, Türkiye içindeki ticari makine siparişinde kredi onayı, kullanılabilir fon, erken üretim talimatı ve ödenmiş paranın geri istenmesi üzerinde durur. Finansal kiralama sözleşmesi veya tüketici kredisi aynı hukuki ilişki olarak ele alınmaz.

Makine siparişi gerçekten kredi onayına bağlı mı?

TBK m.170, sözleşmenin hüküm doğurmasının gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen olguya bırakılmasını düzenler. Makine siparişinin banka kredi onayıyla yürürlüğe gireceği açıkça kararlaştırılmışsa bu kayıt incelenir. Sadece ödeme planında banka kredisi kullanılacağının yazılması, aynı sonucu kendiliğinden yaratmaz. Bedelin kaynağı ile sözleşmenin hüküm doğuracağı koşul birbirinden ayrılmalıdır.

TBK m.19 uyarınca teklif, sipariş teyidi, teknik ek ve karşılıklı yazışmalardaki gerçek ortak irade belirleyicidir. Satıcının kredi beklenmesini kabul etmesiyle yalnız alıcının finansman niyetini öğrenmesi farklıdır. Talepte bulunan şirket, koşulun hangi metinde ve ne zaman kabul edildiğini göstermelidir. Sonradan tek taraflı gönderilen açıklama, daha önce kesinleşmiş siparişi kendiliğinden koşullu hâle getirmez.

Kredi onayı ile paranın kullandırılması aynı koşul mudur?

Bankanın ön değerlendirmesi, tahsis kararı, sözleşme imzası ve paranın fiilen kullandırılması farklı aşamalardır. Makine sözleşmesinde hangi aşamanın esas alındığı belirlenir. Ön onay belgesi teminatların tamamlanmasına veya başka incelemeye bağlıysa bütün şartları yerine getirilmiş kesin kullandırım gibi sunulamaz. Buna karşılık sözleşme yalnız tahsis kararını koşul yapmışsa sonradan farklı bir aşama eklenemez.

İnceleme, bankanın belgesindeki şartları makine siparişindeki koşulla eşleştirir. Onay tutarı, geçerlilik süresi, para birimi ve ödeme muhatabı kaydedilir. Üreticinin bedeli doğrudan bankadan alması kararlaştırılmışsa bunun da hukuki düzeni belirlenir. Bankadan gelen her olumlu mesajın aynı ticari sonucu doğurduğu kabul edilmeden, ilgili belgenin gerçekten neyi doğruladığı açıklanmalıdır.

Kredinin yalnız bir bölümü onaylanırsa sipariş kesinleşir mi?

Koşul belirli asgari finansman tutarına bağlıysa daha düşük tahsis, o tutarın sağlandığını göstermez. Koşul yalnız herhangi bir kredi onayı şeklinde kurulmuşsa yorum sorunu farklıdır. Alıcının özkaynakla tamamlamayı üstlendiği bölüm de hesaba katılır. Birden fazla makine için ayrı kredi ve ayrı sipariş varsa her kalemin koşulu ayrıca incelenir.

Bankanın limit açmasıyla tedarikçiye aktarılabilecek net tutar aynı olmayabilir. Sözleşmede hangi miktarın esas olduğu açıklaştırılır; masraf veya bloke nedeniyle oluşan farkın riskini kimin üstlendiği araştırılır. Satıcı, kısmi kredi çıktı diye bütün bedelin finansmanının tamamlandığını ileri süremez. Alıcı da karşılamayı zaten kabul ettiği özkaynak kısmını sonradan koşulun dışında bırakmamalıdır.

Kredi koşulu yoksa bankanın ret kararı alıcıyı kurtarır mı?

Kesin ve koşulsuz kurulmuş sözleşmede alıcı bedeli ödeme borcunu üstlenir. Kendi beklediği finansman kaynağının sağlanamaması, tek başına sözleşmeden serbestçe ayrılma hakkı değildir. TBK m.136’daki ifa imkânsızlığı da yalnız kredi başvurusunun reddedilmesiyle otomatik oluşmaz. Alıcının parasal güçlük yaşaması ile borcun hukuken veya fiilen imkânsızlaşması aynı değerlendirme değildir.

Bu durumda ödeme vadesi, temerrüt ve varsa sözleşmesel sona erdirme hakkı incelenir. TBK m.117 ve m.123–125 kapsamındaki koşullar, satıcının isteyebileceği ifa veya zarar sonucunu belirler. Taraflar ayrıca siparişi kaldırma ve avansı tasfiye etme anlaşması yapabilir. Ancak bankanın ret yazısı, tek başına böyle bir karşılıklı anlaşmanın yerine geçmez.

Geciktirici koşul ile sona erdiren kredi kaydı neden ayrılır?

Sözleşmenin kredi onayına kadar hüküm doğurmaması ile baştan yürürlüğe girip kredi reddedildiğinde sona ermesi aynı değildir. İkinci düzen TBK m.173 kapsamındaki bozucu koşul yönünden incelenir. Bozucu koşul gerçekleşince sözleşmenin hükümleri ortadan kalkar; aksi kararlaştırılmadıkça veya işin niteliğinden anlaşılmadıkça sona erme geçmişe etkili olmaz.

Bu fark, kredi kararı beklenirken yapılan üretim ve verilen hizmetlerin hesabını etkiler. Baştan geçerli biçimde üstlenilmiş hazırlık işleri, yalnız kredi reddi nedeniyle hiç yapılmamış sayılamaz. Buna karşılık geciktirici koşula bağlı asıl üretim borcu henüz başlamamışsa aynı bedel hesabı kurulamaz. Tasfiye, başlıktaki koşul kelimesinden değil borcun gerçekten hangi tarihte hüküm doğurduğundan hareket etmelidir.

Alıcı kredi başvurusunu ve belgeleri zamanında vermek zorunda mı?

Başvuruyu kimin yapacağı, mali belgeleri kimin sağlayacağı ve üreticinin hangi teknik evrakı hazırlayacağı sözleşmeyle belirlenir. Alıcıya belirli başvuru yükümlülüğü yüklenmişse yerine getirdiğini tarihli kayıtlarla göstermelidir. Üreticinin sunması gereken makine teklifi, özellik belgesi veya fatura eksikse bunun bankanın incelemesine etkisi ayrıca belirlenir.

TBK m.171, koşul beklenirken borcun gereği gibi ifasını engelleyen davranışlardan kaçınma yükümlülüğü getirir. TBK m.175 ise dürüstlüğe aykırı engellemede özel sonuç düzenler. Bununla birlikte her eksik belge otomatik olarak kredi onaylanmış sayılması değildir. Eksiklik, yükümlülük, dürüstlüğe aykırılık ve koşulun gerçekleşmesi arasındaki bağlantı somut olarak ortaya konulmalıdır.

Bankanın bağımsız ret kararı nasıl belgelenir?

Kredi başvuru numarası, başvuru tarihi, istenen tutar ve verilen karar aynı dosyada bulunmalıdır. Başka yatırım veya başka şirket için alınmış ret yazısı makine siparişinin koşulunu doğrudan açıklamaz. Bankanın bildirdiği gerçek gerekçe kaydedilir; belgenin söylemediği bir neden tarafların tahminiyle kesin olguya dönüştürülmez.

Teminatın eksikliği, makinenin niteliği ve başvuran şirketin mali durumu farklı risk alanlarıdır. Ancak bunlardan hangisinin koşulun sonucunu etkilediği sözleşmedeki risk dağılımına bağlıdır. Bankanın bağımsız kararı, üreticinin veya alıcının koşulu dürüstlüğe aykırı engellediğini tek başına kanıtlamaz. Belgeler hukuka uygun edinilir; bankanın iç yazışmasına izinsiz erişim, delil toplama yöntemi değildir.

Kredi için konulan son tarih geçerse ne olur?

Koşulun belirli tarihe kadar gerçekleşmesi kararlaştırılmışsa o tarih ve aranan aşama birlikte uygulanır. Son gün yalnız başvuru yapılması yeterli görülmüşse başvuru kaydı; kredi onayı aranmışsa onay kararı esas alınır. Bankanın kararını daha sonra vermesi, süresi dolmuş koşulu her durumda geçmişe etkili biçimde gerçekleştirmez.

Tarafların süreyi uzatması mümkündür; uzatmanın hangi hükümlere yayıldığı açık yazılmalıdır. Kredi bekleme süresinin uzaması, makine fiyatının veya teslim tarihinin aynı kalacağını kendiliğinden göstermez. Yeni anlaşmada avansın durumu, üretime başlanıp başlanmayacağı ve son tarihteki sonuç belirlenir. Tek taraflı olarak bankanın hâlâ incelemede olduğunun bildirilmesi karşı tarafın uzatmayı kabul ettiğini kanıtlamaz.

Kredi çıkmadan üretime başlanmasını alıcı istemişse ne değişir?

Asıl sipariş kredi koşuluna bağlıyken belirli ön hazırlığın ayrıca yapılması kararlaştırılabilir. Teknik çizim, özel parça siparişi veya imalata geçiş için verilen talimatın kapsamı belirlenir. Bu talimat asıl finansman koşulunu kaldıran anlaşma mı, yalnız ayrı bedelli hazırlık işi mi, yoksa koşula bağlı sürecin takvim açıklaması mı? TBK m.19 uyarınca belgelerin bütünüyle cevaplanmalıdır.

Alıcının fabrikayı ziyaret etmesi veya teknik resme görüş vermesi, tek başına bütün koşullardan vazgeçme sayılmaz. Buna karşılık açık ve yetkili üretim onayı da dosyadan çıkarılamaz. İşlemi yapan kişinin temsil yetkisi ve açıklamanın karşı tarafa ulaşması kaydedilir. Sonradan hazırlanmış üretim emriyle kredi kararından önce onay alınmış görüntüsü yaratılmamalıdır.

Üretici kendi kararıyla malzeme aldıysa avansı tutabilir mi?

Üreticinin yaptığı her gider, alıcıdan istenebilen borç değildir. Asıl sözleşmenin henüz hüküm doğurmadığı dönemde kendi ticari kararıyla alınan standart malzemenin bedeli, yalnız harcama yapılmış olması nedeniyle avansın tamamını tutma hakkı yaratmaz. Bağımsız hazırlık taahhüdü, gider paylaşımı veya başka geçerli talep sebebi varsa bunun unsurları ayrıca gösterilmelidir.

Gerçek gider hesabında sipariş tarihleri, iptal edilen alımlar, geri alınan bedeller ve başka üretimde kullanılan malzeme ayrılır. Aynı parça hem üreticinin stokunda kullanılabilir değer olarak kalıp hem hiçbir değeri yokmuş gibi alıcıya yüklenemez. Özel üretimin hangi aşamaya geldiği ve geri dönüş imkanı teknik kayıtlarla açıklanır. Sadece toplam maliyet yazan iç tablo yeterli değildir.

Özel imalat siparişinde alıcının işi bırakması hangi kurala bağlıdır?

Koşulsuz yürürlüğe girmiş eser sözleşmesinde iş sahibi, eser tamamlanmadan TBK m.484 uyarınca sona erdirme hakkını kullanırsa yapılan kısmın karşılığını ve yüklenicinin bütün zararını ödemekle yükümlüdür. Bu sonuç, kredi koşulunun hiç gerçekleşmediği dosyaya otomatik taşınmaz. Önce geçerli üretim borcunun başladığı ve sona erdirmenin hukuki sebebi belirlenmelidir.

İş sahibinin tazminat karşılığı feshi, finansman kaynağı bulunamadığında geçerli özel imalat sözleşmesini sona erdirmenin ayrı değerlendirmesidir. Zarar hesabında gerçekleşmiş çalışma, tasarruf edilen gider ve diğer ekonomik sonuçlar birlikte ele alınır. Üreticinin talep ettiği toplam rakam, yalnız sözleşme bedelinin tamamına eşit yazıldığı için doğrulanmış zarar sayılmaz.

Koşul gerçekleşmezse avans hangi nedenle geri istenir?

Önce sözleşmede koşulun gerçekleşmemesi için açık iade hükmü bulunup bulunmadığına bakılır. Böyle bir hüküm varsa kapsamı ve vadesi uygulanır. Ödemenin dayandığı amaç gerçekleşmemiş ve parayı elde tutmanın başka geçerli sebebi kalmamışsa TBK m.77 ve devamındaki sebepsiz zenginleşme hükümleri değerlendirilir. Aynı olayda sözleşmesel iade ile sebepsiz zenginleşme dayanakları karıştırılmamalıdır.

İade hesabında her dekontun hangi kaleme ilişkin olduğu belirlenir. Asıl makine avansı, bağımsız çizim hizmeti ücreti ve banka için karşılanan gider aynı toplamda belirsiz bırakılmaz. TBK m.79–80 geri vermenin kapsamı ve giderler bakımından ayrıca uygulanır. Üretici, iade ihtimalini bilerek harcadığı parayı her durumda elinden çıkmış sayarak sorumluluktan kurtulamaz.

Dekontta kapora yazması paranın yanmasına yeterli mi?

TBK m.177, sözleşme yapılırken verilen parayı kural olarak cayma parası değil bağlanma parası sayar. Cayma parası TBK m.178’de ayrıca düzenlenir. Bu nedenle dekontta kapora yazması, kredi onaylanmadığında paranın kesin kaybedileceği veya iki kat geri alınacağı anlamına gelmez. Ödemenin zamanı, asıl sözleşmenin durumu ve karşılıklı anlaşma belirleyicidir.

Bağlanma parası ile cayma parasının ayrımı genel para sonucunu açıklar. Makine dosyasında ayrıca finansman koşulu uygulanmalıdır. Gerçek bir koşulun gerçekleşmemesiyle tarafın geçerli serbest cayma hakkını kullanması aynı olay değildir. Sözleşmedeki özel iade maddesi ile cayma kaydı arasında ilişki kurulmadan yalnız kapora başlığı üzerinden kesinti yapılamaz.

Kredi çıkmazsa iptal cezası veya sabit kesinti uygulanır mı?

Kesinti hükmünün hangi olay için yazıldığı belirlenir. Alıcının sözleşmeye aykırı vazgeçmesine bağlanan ceza, finansman koşulunun usulüne uygun başvuruya rağmen gerçekleşmemesine kendiliğinden uygulanmaz. TBK m.179–182 kapsamında cezanın türü, bağlı olduğu borç ve geçerliliği incelenir. Koşul gerçekleşmese de belirli hazırlık ücretinin ödenmesi ayrıca kararlaştırılmışsa bu hüküm kendi niteliğiyle değerlendirilir.

Standart sözleşmedeki kayıtlar TBK m.20–25 denetimine tabidir. Tacir borçlunun ceza indirimi istemesi yönünden TTK m.22’nin özel kuralı ayrıca gözetilir; her sabit kesintinin mahkemece kendiliğinden azaltılacağı söylenemez. Öte yandan tacir olmak, geçersiz veya hiç uygulanma şartı oluşmamış bir hükmü otomatik geçerli hâle getirmez. Kesintinin dayanağı açık gösterilmelidir.

Satıcının krediyi çıkaracağını söylemesi garanti midir?

Başvuruya yardımcı olmak, bankaya belge iletmek ve üçüncü kişinin belirli sonucu sağlayacağını üstlenmek farklı borçlardır. TBK m.128, üçüncü kişinin fiilini üstlenenin o fiilin gerçekleşmemesinden doğan zararını düzenler. Yalnız bankayla çalışıldığının veya başvuru yapılabileceğinin söylenmesi her durumda kredi çıkacağına ilişkin böyle bir üstlenme değildir.

Açıklamanın tam metni, temsil yetkisi ve hangi kredi için verildiği belirlenir. Geçerli bir sonuç üstlenimi varsa bu, makine sözleşmesindeki koşuldan ayrıca değerlendirilir. Başvuru hizmetinin özensiz yürütülmesi de TBK m.112 kapsamında kendi ihlal ve zarar unsurlarına bağlıdır. Bankanın ret kararı üzerinden hiçbir başka inceleme yapmadan bütün yatırım maliyeti satıcıya aktarılmaz.

İade talebi ve faiz başlangıcı nasıl hazırlanır?

Bildirimde sipariş numarası, kredi koşulu, gerçekleşmeme belgesi, ödenen tutar ve iade dayanağı gösterilir. Asıl sözleşmenin hiç hüküm doğurmadığı iddiasıyla geçerli sözleşmeden dönme açıklaması aynı metin gibi kullanılmamalıdır. Varsa bağımsız hazırlık kalemleri ve itiraz edilen kesintiler ayrı listelenir. İade borcunun muaccel olduğu tarih belirlenmeden faiz başlangıcı rastgele seçilmez.

TBK m.117’deki temerrüt şartları, iade borcunun hukuki sebebiyle birlikte incelenir. Sebepsiz zenginleşmede iyiniyetli zenginleşen için ihtar koşulu ayrıca önem taşır. Tacirler arasındaki kanun kapsamındaki bildirimler TTK m.18/3 yöntemleri gözetilerek yapılır. Yalnız ihtar göndermek, kural olarak zamanaşımını kesen işlem değildir; TBK m.154’teki kesilme sebepleri ayrı değerlendirilir.

Başvuru dosyası, zamanaşımı ve mahkeme nasıl belirlenir?

Siparişin ilk sürümü, kredi maddesi, banka kararları, üretim izinleri, avans dekontları ve satıcının kesinti belgeleri kronolojik düzenlenir. HMK m.199 kapsamındaki elektronik belgelerin ilgili bütünü korunur. HMK m.190 ve m.194 bakımından hangi vakıanın hangi kayıtla kanıtlandığı açıklanır. Üretimin aşaması tartışılıyorsa teknik inceleme ile hukuki koşulun sonucu ayrı tutulur.

Sözleşmesel talepte özel hüküm bulunmadığında TBK m.146; sebepsiz zenginleşmede m.82’deki öğrenmeden itibaren iki ve her hâlde zenginleşmeden itibaren on yıllık süre değerlendirilir. Ticari görev TTK m.4–5, konusu para olan ticari dava için dava şartı arabuluculuk m.5/A uyarınca belirlenir. Talep yalnız bankaya yöneltilmez; avansı alan sözleşme tarafı ve varsa ayrı taahhüt sahipleri doğru gösterilir.

Sık sorulan sorular

Makine kredisi reddedilince sipariş kendiliğinden iptal olur mu?

Hayır. Siparişin kredi onayına gerçekten bağlanıp bağlanmadığı incelenir. TBK m.170 kapsamındaki koşul ile bedelin yalnız kredi kullanılarak ödenmesinin planlanması farklıdır. Koşulsuz sözleşmede finansman bulunamaması tek başına serbest ayrılma hakkı vermez.

Bankanın ön onayı finansman koşulunu gerçekleştirir mi?

Sözleşmede aranan aşamaya bağlıdır. Ön değerlendirme, tahsis kararı ve paranın fiilen kullandırılması ayrı işlemlerdir. Teminatlara bağlı ön onay, kendiliğinden kesin kullandırım sayılmaz. Koşul metni bankanın belgesiyle birlikte okunur.

İstenen kredinin yalnız bir kısmı çıkarsa ne olur?

Kararlaştırılmış asgari tutar, alıcının özkaynak payı ve kredi koşulunun kapsamı belirlenir. Belirli tutarın onaylanması aranmışsa daha düşük limit o tutarı sağlamaz. Herhangi bir kredi onayına bağlanan kayıt ise aynı biçimde yorumlanamaz.

Kredi çıkmadan üretim talimatı vermek koşuldan vazgeçmek midir?

Talimatın gerçek kapsamı incelenir. Ayrı bedelli hazırlık işi, teknik görüş ve asıl siparişi kesinleştirme farklıdır. Yetkili kişinin açık üretim onayı dikkate alınır; yalnız fabrikayı ziyaret etmek veya çizime görüş vermek bütün koşullardan vazgeçme sayılmaz.

Üretici malzeme aldığı için bütün avansı tutabilir mi?

Harcama yapılması tek başına tutma hakkı doğurmaz. Geçerli gider paylaşımı, hazırlık borcu veya başka hukuki dayanak gösterilmelidir. Geri alınan bedeller, kullanılabilir stok ve başka işte değerlendirilen malzeme gerçek gider hesabında ayrılır.

Dekontta kapora yazıyorsa kredi çıkmayınca para yanar mı?

Kelime tek başına yeterli değildir. TBK m.177 bağlanma parası, m.178 cayma parası ve sözleşmedeki finansman koşulu ayrı incelenir. Koşulun gerçekleşmemesi ile serbest cayma hakkının kullanılması aynı hukuki neden değildir.

Eksik belge verilmesi kredinin çıkmış sayılması için yeterli mi?

TBK m.175 bakımından dürüstlüğe aykırı engelleme ve koşulla bağlantısı gerekir. Her eksik belge otomatik sonuç doğurmaz. Başvuru yükümlülüğü, bankanın istediği belge ve karar üzerindeki gerçek etkisi somutlaştırılır.

Satıcının bankayla çalışması kredi sonucunu garanti eder mi?

Tek başına etmez. Başvuru desteği ile TBK m.128 kapsamındaki üçüncü kişi fiilini üstlenme farklıdır. Kredi sonucunun gerçekten üstlenildiği açıklama ve yetki belirlenmeden bankanın ret kararı satıcıya otomatik tazminat borcu yüklemez.

Özel imalat siparişini kredi çıkmadığı için bırakmak ücretsiz midir?

Önce sözleşmenin hüküm doğurup doğurmadığı belirlenir. Koşulsuz yürürlüğe girmiş eser sözleşmesinde TBK m.484 kapsamında sona erdirme, yapılan kısmın karşılığı ve yüklenicinin zararının ödenmesini gerektirir. Gerçekleşmeyen geciktirici koşula aynı sonuç otomatik uygulanmaz.

Avans iadesinde hangi zamanaşımı uygulanır?

Talebin hukuki sebebi belirleyicidir. Sözleşmesel alacakta özel hüküm yoksa TBK m.146; sebepsiz zenginleşmede m.82 değerlendirilir. Sonuncusunda öğrenmeden itibaren iki ve her hâlde zenginleşmeden itibaren on yıllık süre vardır. Süre hesabı ödeme tarihine bakılarak tek başına yapılmaz.

İstanbul ve Mersin bağlantılı makine yatırımlarında bankanın kredi dosyasıyla üreticinin sipariş dosyası aynı takvime yerleştirilmelidir. İncelemede kredi koşulunun kabulü, makine için verilen üretim izinleri ve ödenen avansların amacı ayrı gösterilir. Avans iadesi talebi hazırlanırken yalnız ret mektubunun sunulması yerine siparişin bütün sürümleri ve gider belgeleri birlikte değerlendirilir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.19–25,77–80,82,112,117,123–125,128,136,146,154,170–175,177–182,484
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4–5,5/A,18/3,22
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.190,194,199

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →